cf. Անուանակից;
name-sake.
Զադամ (որ եւ ատամ ), որ էր համանուն հասարակաց ազգի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Բազում էին համանունք դաւիթ. (Շ. բարձր.։)
homonymously.
Հրեշտակք անուանին ամենայն երկնային դասապետութիւնքն համանունաբար։ Որպէս ձեռքն գործոց է պաշտպան, այսպէս եւ գործն նորին համանունաբար կոչի ի գրոց (ձեռք). (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
the whole country, the public;
countryman.
Դասադաս մտանէին ի համաշխարհի խնդրուածս. յն. համաշխարհական. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 18։)
universal, general, common, public.
equality, proportion, symmetry;
commensurability.
Եւ է միջին նահանգացն կարեւոր ի համաչափութիւն ըստ գնդակին յայտնութեանցն. (Խոր. աշխարհ.։)
quite clear, bright, shining, luminous, resplendent.
Անդաստան հոգեւոր, համապայծառ ծաղիկ (սուրբ կոյս). (Շ. տաղ.։)
brief, short, abridged, concise, succinct, summary;
peremptory;
—, —ս, —աբար, succinctly, briefly, summarily, precisely;
peremptorily;
compendium, abridgement;
final or irrevocable sentence;
— հատանել, to cut short;
— ասել, ասացից, եւ — իսկ ասացեալ, in short, in a word.
ՀԱՄԱՌՕՏ σύντομος, συντετμημένος, ἑπίτομος brevis, concisus, praecisus, compendiosus, compendiarius. որ եւ ԿԱՐՃԱՌՕՏ. (իբր ի կարճոյ համօրէն առեալ, կամ առյօդեալ) Կարճ. սուղ. ամփոփ. բովանդակեալ. ի կարճոյ եւ փութով եղեալ կամ լինելի. եւ Վճռական. հատու. եւ կտրուկ
Բովանդակէ զնոսա ի համառօտ մատենին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անաչառ եւ համառօտ ընտրութիւն։ Տէրութեանն խնամոց, եւ համառօտ դատաւորութեանն։ Զհամառօտ հատուցմունսն արդար դատաստանին։ Զհամառօտն փոխատրութիւն անաչառութեան. (Շ. մտթ.։ Յճխ. ՟Է։ Եղիշ. ՟Ա։ Նար. ՟Կ՟Ա։)
ՀԱՄԱՌՕՏ. իբր գ. ըստ յն. ոճոյ. Համառօտիւն. բովանդակութիւն. եւ Վճիռ հատու, կամ անվրէպ համար.
Առնել համառօտս յաւիտենից ի մէջ արդարոց եւ մեղաւորաց. (Եղիշ. ՟Գ։)
Համառօտ ասէ, քանզի ոչ ըստ օրինի մարմնաւոր դատաւորաց ի դատել յերկարի ժամանակն կամ քննութիւնն, այլ համառօտ եւ կարճ բանիւ ունի լուծանել զսահման դատաստանին։
Իւրաքանչիւր ի նոցանէ աղաչէր զդահիճսն համառօ՛տ մահ ածել ի վերայ նոցա։ Պետրոս համառօ՛տ ընծայեաց զզղջումն։ Աստուածասաստ բարկութեամբ համառօտ դատել։ Համառօտ ածէ զբարկութիւնն. (Ճ. ՟Ա.։ Ճ. ՟Գ.։ Ագաթ.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Ի մարգարէից անտի բերեալ համառօտս՝ ի սոյն յարկ մուծից սաստիկ դատախազ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
briefly traced, succinct;
— բովանդակութիւն, an abridgement;
— պատկեր, sketch, short notice, cursory view.
to abridge, to diminish, to shorten;
to digest, to resume, to recapitulate;
to reduce, to contract, to extract;
ուղիղ —, to understand thoroughly and cause to be perfectly well understood;
— զօրէնս, to transgress, to break a law;
— քորեպիսկոպոսին զեկեղեցիս, to make a visitation of the diocese.
συντέμνω concido, brevio. Կարճ առնել. բովանդակել. ամփոփել. կարճել. քաղել. ի համառօտն վերածել. ի կարճոյ առաջի դնել. անվրէպ սահմանել կամ ուսուցանել.
ՀԱՄԱՌՕՏԵԼ. Քաղելով բովանդակել, եւ աւարտել.
Վարդապետաց քանոն հաւատոյ. քանոն՝ զուղիղ եւ զճշմարիտ համառօտելն կոչէ՝ վարդապետութեամբ. (Շ. բարձր.։)
brevity, concision, shortness;
abbreviation;
compendium, abridgement, summary, abstract, epitome.
συντομία, ἑπιτομή brevitas, epitome, compendium. Կարճութիւն. սղութիւն. եւ Բովանդակութիւն գրոց կամ պատմութեան. համառօտ բան կամ մատեան.
cf. Սեղանակից.
Դրացիք բազում անգամ (կամ ո՛չ միշտ) համասեղան եւ համակերակուրք լինին։ Ընտանացեալ կենդանին համասեղան միշտ լինի։ Համասեղանս արժանիս առնէ լինել. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։ եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։ Փիլ. ել. ՟Ա. 3։)
congeneric, homogeneous.
Անողորմաբար դատէր զհամասեռսն (եղիայ)։ Որ ի փրկութիւն ոչ միայն համասեռիցն (իսրայէլացւոց) հայէր, այլ եւ ամենայն տիեզերաց. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Համասուն.
σύντροφος, ὀμότροφος connutritus, collactaneus. Սննդակից. ի միասին սնեալ. մտերիմ. եւ Ընդել, կամ նման սննդեան. համանման. համաբուն, եւ համաբարոյ.
Ընդ դստեր քուեր իմոյ՝ ընդ համասնունդն իմ հռիփսիմէ։ Թղթ. (դաշ.։)
fragrant, odoriferous, sweet-smelling or scented.
Տնկեաց զդրախտն, եւ զարդարեալ յօրինեաց զանազան եւ երփն երփն լի համասպրամ (կամ համասփրամ) ծաղկօք։ Իբրեւ հովիտս գարնանային զանազան եւ համասպրամ ծաղկօք զարդարեալ եւ պաճուճեալ. (Զքր. կթ.։)
ՀԱՄԱՍՊՐԱՆ կամ ՀԱՄԱՍՊՐԱՄ. ի. գ. Համասպրամ եդաւ ի կարգի բառարանիս ըստ սովորական առման նախնեաց՝ որպէս ընդհանուր անուն անուշահոտ եւ համասփիւռ ծաղկանց։ Այլ ասի լինել ի կողմանս հայաստան աշխարհի եւ առանձին ծաղիկ սակաւագիւտ.
innate, natural.
Ի միասին ստեղծեալ. եւ Ընդաբոյս. բնածին.
spread, diffused, propagated throughout;
— ծաւալիլ, to be -.
of a common attestation or avowal.
Յիշատակեն զայս աստուածեղէն գիրք, եւ համավկայ դաւանեն եւ արտաքնոցն մատեանք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
passionately or dot-ingly fond, amorous, very affectionate;
languishing, eager, very anxious;
passionately, lovingly, fondly, eagerly;
— սիրել, to love to excess;
— տենչացեալ, eagerly desired, longed for;
— են ընդ միմեանս, they tenderly love each other;
— լինել, cf. Կաթոգնիմ.
ԿԱԹՈԳԻ եւ ԿԱԹՈԳԻՆ. Որոյ ոգին եւ սիրտն կաթէ կղկաթի. սրտակաթ. խանդակաթ. կարօտեալ առ սիրելին. անձկայրեաց. մեծափափաք. սրտառուչ.
Կաթոգին (կամ կաթոգի, կամ խանդակաթ) եմ ես ի սէր քո. յն. խոցեալ սիրոյ եմ ես. (Երգ. ՟Ե. 8։)
cf. Կաթոգի.
ԿԱԹՈԳԻ եւ ԿԱԹՈԳԻՆ. Որոյ ոգին եւ սիրտն կաթէ կղկաթի. սրտակաթ. խանդակաթ. կարօտեալ առ սիրելին. անձկայրեաց. մեծափափաք. սրտառուչ.
Կաթոգին (կամ կաթոգի, կամ խանդակաթ) եմ ես ի սէր քո. յն. խոցեալ սիրոյ եմ ես. (Երգ. ՟Ե. 8։)
universal, general;
catholic;
թուղթ —կեայց, epistle, universal letter.
ԿԱԹՈՂԻԿԵԱՅ որ առ մեօք գրի եւ ԿԱԹՈՒՂԻԿԵԱՅ. Բառ յն. գաթօլիգօ՛ս, -գի՛, -գո՛ն. καθολικός, -κή, -κόν catholicus, -ca, -cum. այսինքն Հանրական. ընդհանրական. Սեպհականեալ անուն շրջաբերական թղթոց առաքելոց առ համօրէն հաւատացեալս. որպէս յակոբայ, պետրոսի, յովհաննու, եւ յուդայի.
Յուդա ի կաթողիկէին իւրում ասէ. (Տօնակ.։)
threshing-floor, barn-floor;
corn-sheaves, rick, stack;
Halo;
արկանել, հոսել, սրբել զ—, to winnow.
(լծ. յն. ա՛լօն, ա՛լօս). ἄλων, ἄλως area (trituraria) եւ ἁλωητός tritura եւ այլն. նոյն եւ վր. կալօ. Ընդարձակ վայր, ուր կասուն կամ ծեծեն եւ հոսեն զցորեան. եւս եւ Բարդք որայիս. օրան. դադիշ. եբր.
Կալի նմանեցուցանէ զբովանդակ աշխարհս. (Շ. մտթ.։)
detained in prison, prisoner, captive;
police-man.
Բանդականաց եւ կալանաւորաց. (Կորիւն.։)
ԿԱԼԱՆԱՒՈՐ գ. որպէս Կալանաւորիչ. դահիճ.
cf. Կալանաւոր;
turnkey;
lock-smith.
Բառ հոմաձայն ի հյ. որպէս եբր. մասէկկէր. որ անխտիր նշանակէ՝ Կալանաւոր կապեալ եւ փակեալ ի բանտ, կամ Բանտապետ, եւ Արուեստաւոր փականաց, դարբին. վասն որոյ ըստ ՟ա նշ. յն. դնի δεσμώτης . եւ ըստ ՟բ ի լտ. inclusor, որում առաւել ի դէպ գայ եւ մերս թարգմանութիւն։
to bind, to reduce afracture.
ԿԱԼԱՆԴԵՄ որ եւ գրի ԿԱՂԱՆԴԵԼ. իբրու տալ կալադ. կամ որպէս թէ զկաղացեալն դարմանել. զի յն. է՝ ἑπιδέω obligo, alligo. Կապել բարւոք, պատել. երիզապնդել. սարմագ, պաղլամագ.
Զմոլորեալն դարձո՛, զխորտակեալն կալանդեա՛. (Բրս. հայեաց.։)
soda;
alkali;
— կայուն, ցնդական, fixed, volatile alkali.
possession, domain, land, estate, landed property, fief;
farm, arable land;
possession, occupancy, holding;
dominion, empire, power;
— որովայնի, costiveness, constipation of bowels.
gibbet, gallows;
հանել ի —, to hang by the neck, to hang up a criminal;
արժանի —ի, that deserves hanging;
criminal;
գործ —աւ, hanging, suspended or pensile work.
Արար երկուս եւս վանդակս՝ ծածկել զերկրորդ խոյակն, գործ կախաղանաւ։ Նռնաձեւ պղինձս ի վանդակապատսն՝ գործ կախաղանաւ. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 17. 18։)
hanging gardens.
ԿԱԽԱՂԱՆԱԲՈՒՐԱՍՏԱՆ, ԿԱԽԱՂԱՆԱՒՈՐ ԲՈՒՐԱՍՏԱՆ. κρεμαστός παράδεισος hortus pensilis Պարտէզ շինեալ ի կախ ի վերայ կամարակապ սեանց, կամ վանդակաւոր զարդուք յօդս.
Զարքունիսն մատաղատունկ տնկովք ծառոց զարդարեաց, եւ անուն կոչեաց կախաղանաբուրաստանս։ Անուանելոյ կախաղանաւոր բուրաստանին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Կախաղանաբուրաստան.
ԿԱԽԱՂԱՆԱԲՈՒՐԱՍՏԱՆ, ԿԱԽԱՂԱՆԱՒՈՐ ԲՈՒՐԱՍՏԱՆ. κρεμαστός παράδεισος hortus pensilis Պարտէզ շինեալ ի կախ ի վերայ կամարակապ սեանց, կամ վանդակաւոր զարդուք յօդս.
Զարքունիսն մատաղատունկ տնկովք ծառոց զարդարեաց, եւ անուն կոչեաց կախաղանաբուրաստանս։ Անուանելոյ կախաղանաւոր բուրաստանին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to charm, to bewitch, to enchant, to fascinate;
to flatter, to allure.
ἑπᾴδω incanto. Կախարդական հնարիւք դիւթել, թովել, պատրել, հրապուրել, խարդախել, որսալ.
Կախարդիցէ կախարդանօք. (Օր. ՟Ժ՟Ը. 11։)
charm, enchantment, spell, fascination, sorcery, magic, witchcraft, theurgy.
φαρμακεία, φάρμακον veneficium, fascinatio ἑπαιοιδία incantatio γοητεία praestigiae μαντεία divinatio. Կախարդական արուեստ, գործ, եւ գործիք. կախարդանք. խարդավանք. պատրանք. մոգութիւն. հմայութիւն, թովչութիւն, վհկութիւն, դիւթութիւն. դեղատուութիւն. բժժանք. Տե՛ս (Ել. ՟Է. 11. 22։ ՟Ը. 7. 18։ Ես. ՟Խ՟Է. 9. 12։ Իմ. ՟Ժ՟Բ. 4։ ՟Ժ՟Ը. 13։ Միք. ՟Է. 11։ ՟Դ. Թագ. ՟Բ. 22։)
to hang, to suspend;
to hang on, to attach to;
to hang up, to hook, to clasp;
— զբեւեռաց, to hang from a nail.
Կախել ի բարձրավանդակ, ի խաչափայտն. (Ճ. ՟Ա.։ Սարգ.։)
Զտախտակն դատաստանի ունին յաջակողմն կախեալ ի վերայ բարձիցն. (Լմբ. պտրգ.։)
to stammer, to stutter, to lisp;
to hesitate in speech, to have a difficulty in pronouncing words, to speak in a confused manner;
to give out-of-the-way answers;
— զդասն, to stammer out one's lesson.
loud lamentation, grievous complaint, crying, whining, howl, shriek;
— բառնալ, to lament or cry loudly, to utter or set up loud shrieks cries, to mourn, to bewail or weep aloud, to complain, to moan, to wail, to squeak, to whine, to howl, to shriek.
Կական (կամ զկական) բարձեալ լտյր դառնապէս. (ՃՃ.։)
Զի գոնէ ի կական լալոյ դադարեցուսցեն զնա. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
bewailing aloud, mourning plaintively, howling with grief;
lamentably, plaintively, deploringly, with piercing cries.
Զի գոնէ ի կական լալոյ դադարեցուսցեն զնա. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Կական բառնամ.
ԿԱԿԱՆԵՄ ԿԱԿԱՆԻՄ, եցայ. ձ. κράζω vociferor κλαυτθμόν ἁναλαμβάνω ploratum assumo φρυάττομαι fremo. Կական բառնալ. Ճչել. աշխարել. ողբալ դառնապէս.
Բազում որբք կականին դառնապէս. (Եղիշ. միանձն.։)
to grow soft, to become tender;
to soften, to relent, to be appeased, to become more tractable;
to become effeminate.
Եկին հասին պատիժք պատուհասից ի վերայ եւայի, եւ ադամ ոչ կակղացաւ։ Կակղանայցէ եւ հռոբովամ խօսել ընդ նոսա բանս բարւոքս. (Եփր. ել. եւ Եփր. թագ.։)
cf. Կակղացուցանեմ.
Կակղել զերեսս երկրի, կամ զերկիր. զխստագոյնս անդաստանաց, զխոշոր ապառաժուտն, զխոպանացեալսն. (Ես. ՟Ի՟Ը. 25։ Փիլ.։ Խոսր.։ Պիտ.։)
softness, tenderness, delicacy;
flessibility, pliability;
mildness;
effeminacy.
Ծանուցեալ զնորա նանգաւոր խարդախութիւն ի գունեալ ալաքացն բանջց. (Լմբ. սղ.։)
soft, tender, delicate;
supple, flexible, pliant;
sweet, mellow;
mild, soft, gentle, meek, affable;
— մետաղ, soft metal.
Շինեցաւ կինն՝ կակուղ կենդանի. այսինքն փափուկ եւ թոյլ. (Մաշկ.։)
to prepare, to fit up, to provide with, to furnish, to stock.
Անտաղտուկ կահիցէ զիմաստութեան վարդապետութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
cf. Կահաւորեմ.
Անտաղտուկ կահիցէ զիմաստութեան վարդապետութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
conveniency;
— համարել, to judge suitable.
Անտաղտուկ կահիցէ զիմաստութեան վարդապետութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
cf. Կաղամ.
Լինի իւր կաղանալ՝ յամոլաջիլ մի անդամին. (Մագ. ոտ.։)
to remain torpid.
Բառ անյայտ, իբր թողուլ զկատաղութիւն, կամ կաղանալ, թուլանալ, դալարիլ եւ թմրիլ.
bearing or producing acorns.
լցին զդաշտն կաղնատուն տնկով. (Բուզ. ՟Գ. 8։)
nut-tree or hazel-tree;
oak-tree;
—ք, hazel-grove or oak-grove.
βάλανος, δρῦς quercus, arbor glandifera βαλανωτή quercetum. (իսկ φηγός fagus. լծ. հյ. փիճի). Վայրենի տունկ՝ ազգ մայր ծառոց, կամ եղեւնափայտից, որ տայ զկաղին ուտելի կենդանեաց վայրի, եւ զգխտոր ի վերայ տերեւոցն. մոշայ. եղատ. մէզէ յորմէ մազը. բալամուտ, պիլուտ աղաճը, իլզուն աղաճը, գային աղաճ. եբր. ալլօն, էլօն, էլա.
Էր կաղնի մի սրբազանեալ զեւսի. (եւ այլն.) անդ. ըստ յն. այսինքն դիոսի կամ արամազդայ կաղնի։
Սակս կաղնւոյս արքայական կամիմք իմաստասիրել զախորժելիսն քեզ։ Ո՛չ արամազդեան կաղնին պառաւեալ՝ տայր պտուղ. եւ ո՛չ կաղնին տրովադական, կամ տիւռենացին կաղնի. այլ՝ մամբրէին, եւ որ ի նմանէն մեզ պտուղ ընդձեռէ ձջր շնորհի. (Մագ. ՟Կ՟Ը։)
assembly, meeting;
academy, body, company, society;
— բանասիրաց, academy of belles-lettres;
ակմբահոյլ դիցն —, Olympus.
Կաճառք բանիցն յուզեալ դարձեալ վիճաբանին. իբր գումարեալքն ի վէճ բանջւք. (Թէոդոր. մայրագ.։)
academician, member of an academy.
συνόμιλος colloquens. Հանդիսակից. դասակից. կենակից. խօսակից. ընտանի.
Աղօթք՝ հրեշտակաց դասակից առնէ, սերովբէից կաճառակից. (Խոսր.։)
Կաճառակիցք եւ կցորդք դասակցութեանցն վեհից. (Նար. առաք.։)
to assemble, to reunite, to meet together.
Կաճառի արդարութեամբ ընդ նմա. (Լմբ. առակ.։)
Որպէս երբեմն ընդ եւայի, նոյնպէս եւ աստ ընդ խորհրդական առնն կաճառէր բարեհամբոյր բանջւ. (Յհ. կթ.։)