cf. Դղրդեցուցանեմ.
Ցասումն ... բնաւորեալ յանբանագոյն կենցաղումն բազում ինչ դղրդեցուցանէ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
to make a noise;
to murmur, to grumble;
cf. Հնչեմ.
Մարգարէն զիւր ինչ ոչ տայ հրաման, բայց զոր հնչեալն լինի (յաստուծոյ), դնդչէ բանիւք. (Փիլ. լին. ՟Ա. 3։)
agrarian;
rural, rustic, country;
— օրէնք, agrarian law.
Պատշաճեալ ինչ ագարակի. չիքթլիյէ միւդալիգ.
pipe, tube, conduit, canal, aqueduct.
ἁγωγή, ἁγωγός , aquaeductus, ὁχετός, canalis, rivus (Ըստ յն. է ածումն, բերումն։) Խողովակ ի քարէ կամ ի թրծեալ կաւոյ եւ յայլոց իրաց՝ ընդ որ անցանէ ջուր կամ հիւթ ինչ. ագուգայ, փողրակ. արղ, օլուգ, փիւնկ.
to clothe, to dress;
to enchase, to set, to fit in;
to harbour, to lodge;
— կօշիկս, to put on the shoes of;
— մատանիս ումեք, to put a ring in a person's finger.
Անցուցանել. մուծանել զիմն յայլ ինչ, եւ պնդել. անցընել. խոթել. կէչիրմէք. կիյտիրմէք. սօգմագ.
enchased.
Ագուցեալ պնդապէս յայլ ինչ. խորամուխ մածեալ. ներս խոթած՝ մտած. կիյտիրմէ.
raven, crow;
cf. Կռնչեմ;
cf. Կռչեմ.
Որ ինչ ագռաւ, նա եւ սեաւ. այլ ո՛չ որ ինչ սեաւ՝ նա ագռաւ. (Անյաղթ պորփ.։)
adamantine;
hard;
magnetic.
cf. ԱՆԴԱՄԱՆԴԵԱՅ. ἁδαμάντινος, adamantinus Որ ինչ է յադամանդէ, կամ նման ադամանդի. էլմաստէն, ելմա՛ս.
Իբրեւ զլեառն ինչ անդամանդեայ. (Խոր. ՟Գ. 37։)
plain-spoken, free-spoken, tongued, frank, bold. freely, boldly.
Որ ինչ ասի ազատ եւ համարձակ բերանով.
to free or rid oneself, to shake off, to break away;
to be ennobled or exalted.
Մինչ ծառայքն էիք մեղացն, ազատացեալ էիք յարդարութենէն. (Հռ. ՟Զ. 20։)
liberty, freedom;
exemption;
privilege;
emancipation, deliverance, enfranchisement;
nobleness;
generosity;
frankness.
Ոչինչ յիշեցին բնաւ զանուն փափկութեան մայրենի ազատութեանն. (Եղիշ. ՟Բ։)
consanguinity;
affinity, alliance by marriage;
analogy, likeness, resemblance.
Ի նախնեացն յարենէ որ ասին ազգակցութիւնքն։ Որ ինչ յազգակցութեան՝ առ որդիսն, ծնօղքն. (Փիլ.։)
chief, governor of a nation or family.
Գործակից լինէր ազգապետի մարդկան ամենայն ինչ։ Իսահակ այսչափ ազգի ազգապետ. (Փիլ. լին. ՟Ա. եւ ՟Դ։)
advising, monitorial;
penetrative, energetic, efficacious.
Զանքուն բնութիւնն, զազդական զօրութիւնն։ Զօրութիւն ինչ ազդական. (Ոսկ. ես. ՟Զ։ Սեբեր. ՟Է։)
Եւ ունող ազդումն ինչ կամ զօրութիւն ազդելոյ.
Զի թէպէտ են յանկենդանեաց նոքա ու անբան, սակայն շարժմամբ անձանց ունին ինչ ազդական. (Շ. իմ. եղ.։)
to inform, to advertise, to announce;
to influence, to inspire, to dictate;
to work upon, move or affect;
to suggest, to insinuate.
Որ ինչ ի զգայնոցս ազդի, այն մարմնաւոր է. եւ որ զգայնոց ոչ ազգի, անմարմին։ Նուրբ է տարր հրոյ, այլ զի ջերմութեամբն ազդի մարմնոյ, մարմնաւոր է. (Եզնիկ.։)
Ի չարչարելն ոչ ինքն ինչ զայրանայ, եւ ի տանջելն ոչ ինքն ազդի. (Ոսկ. ես.։)
Արկին զնա ի բարձանց ի խորս, եւ ոչ ինչ ազդեաց նմա։ Զգան զվնաս վտանգին, զոր ազդեն մարմնոյն։ Զօդ վիրաւորելով՝ ընկերին կարծիցէ ազդել զխոցուածսն. (Մծբ. ՟Բ։ Նար. ՟Կ՟Թ։ Լմբ. ատ.։)
Ոչինչ կարաց ազդել նոցա։ Նետք հրեղէնք սատանայի՝ խաւարելոցն ազդեն։ Բան մեր թերեւս ուժգնագոյնս ազդեաց առ ձեզ. (Եղիշ.։ Խոսր.։ Ոսկ. յհ.։)
Երկնաւորացն աղերս՝ որ առ քեզ, հոգւոյս ազդեսցէ։ Ուր դրանն բաղխել ոչինչ ազդիցէ. (Նար.։)
efficacious, energetic.
Ունօղ զզօրութիւն ազդելոյ. գործի նշանակելոյ զիրս ինչ.
cf. Ազդեցութիւն;
ազդմամբ, cf. Իրաւ, cf. Իրօք, cf. Արդարև, cf. Իսկապէս;
— առնուլ, cf. Զգամ.
Յազդմանէ հոգւոյն զլինելոցս նախատեսեալ։ Յազդմանէ սատանայի։ Արկածք վնասուց յազդմանէ չարին։ Ազդումն ինչ, եւ ոչ էութիւն անձնաւոր։ Ոչ գիտեմ ասել՝ յորպիսի՛ ազդմանէ զմիմեանս կոտորեալ։ Ազդումն եղեւ հոգւոյս իմոյ։ Ի նմանէ նախ զազդումն ընկալցի։ Խափանումն ազդմանցն (աստեղաց). (Յհ. իմ. ատ.։ Վրք. հց.։ Յճխ.։ Խոր.։ Եղիշ.։ Լմբ.։ Բրս. ծն.։)
Ետ նոցա Աստուած հոգի յիմարութեան. զետն աստ մի՛ ինչ ազդումն կարծիցես ի նմանէ, այլ՝ թոյլ տալ. (Մեկն. հռ.։)
Են եւ ազդմունք ինչ բնականք։ Թափուր յազդմանէ բարեաց իմաստից։ Ի չորից բնութեանց (տարերց), որ անկանին ըստ ազդմամբ։ Ձայնի բնութիւն ի հեռաստանէ տայ զազդումն։ Ի գործելն միայն ունին զազդումնն (հեշտութիւնք). (Եզնիկ.։ Նար.։ Վեցօր. ՟Գ։ Շ. բարձր.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
thigh;
back.
cf. ԱՍՏՐ. μηρός, μηρίον, σκέλος, femur, crus, ilium Մասն կենդանւոյ ի միջաց եւ ի վայր՝ մինչեւ ի ծունկս եւ ցոլոգս. զիստ. երանք. բարձք. պուտ, ույլուգ, պալտըր, ինճիք, խալլա, պէլ
Առեալ յազդերս զմին լուծն, եւ զթեթեւ բեռն։ Ագահութիւնն իբրեւ զբեռն ի վերայ ազդերիս ծանրանայ։ Զայսպիսի ծանր բեռն փոքր ինչ յազդերէ մերմէ թօթափել ջանասցուք. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. սղ. ՟Բ։)
fine, good, exquisite, excellent, precious, rare, choice, worthy;
noble, great;
genteel, civil;
well ! very well ! bravo !
ի մասնէ ինչ զայդ ազնիւ ասես. (Աթ. ՟Ը։)
vicar;
vice-president;
successor.
Ոչ պակասեցին աթոռակալք եւ գահակալք մինչեւ ցՀերովդէս այլազգի. (Տօնակ.։)
value, price.
Տուեալ նմա տեղիս, որ յոյժ պակաս էր ըստ աժէիցն անւոյ։ Առնու զաժէքն՝ մինչ նոր էր. (Լաստ. ՟Ժ։ Մխ. դտ.։)
to grow gray-haired, to grow old.
Ալեւորեալ եւ լի աւուրբք։ Մինչեւ յալեւորել եւ ի ծերանալ մի՛ թողուր զիս. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 8։ Սղ. ՟Հ. 18։)
to beat to and fro;
to agitate violently, to trouble.
Կոծեալ՝ ծփեալ՝ բախեալ յալեաց. խռովեալ. ուր իցեն յոյզք ինչ եւ ծփանք. չալգանըճը. մուղդարիպ.
Մինչդեռ ալէկոծն ծովածուփ իցէ ի մէջ բազում փորձութեանց։ Նմանեալ իսկ էր ծովածուփ ալէկոծն խռովութեանց։ Ակնկալցեն ամենայն հոսանաց, եւ ալէկոծ ծփանաց։ Հեղձեալ ի ծով աշխարհիս ալէկոծ կենօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։ Եղիշ. ՟Բ։ Մաշկ.։ Երզն. մտթ.։)
axle;
millstone;
pulley;
phantom.
Իբրու թէ ալի ինչ ի ներքոյ եզերացն բեկեալ տարածեցաւ. (Բրս. բարկ։)
wave, billow, surge, swell of the sea;
gray hairs, old age;
ծաղկիլ ալեաց, խոնարհիլ յալիս, to grow gray-haired, to get old;
ալիս յարուցանել, to agitate the waves;
հերձանել՝ պատառել գալիս, to cleave the waves.
Որ խռովեմ զծով, եւ գոչեցուցանեմ զալիս նորա։ Ընդ ամեհի ալի կամիցի ճանապարհորդել։ Անսաստ ալիք ծովու։ Իբրեւ զծով ալեօք կուտակեալ։ Այդրէն ի քեզ խորտակեսցին ալիք քո։ Այն ինչ կամէր ի վերայ ալեաց ծովու սաստել. եւ այլն։
Զստինսն ցուցանէր, եւ առաջի կարկառէր զալիսն։ Եբաց զգլուխ իւր տեկուսա, եցոյց զալիսն։ Առեալ ի պարկեշտ պառաւուն ալեացն մասն ինչ. (Ածաբ. մակաբ. Հ = Յ։ ՃՃ։)
hollow, cavity, inside;
hollow, interior, deep.
Օդ ի վերուստ ձգտեալ մինչեւ ի ստորինս երկրի ի բուն յալուցս ... Այնք՝ որք ի ներքին յալուցսն են, անտեսանելիք են։ Ոչ էր հնար յալցի ուրեք կալ թագուցեալ. (Փիլ. քհ. ՟Բ։ Փիլ. ել. ՟Բ։)
alphabet.
Առանց ալփափետաց ուսուցանէ։ Նշանագիրս աղփաբետաց հայերէն լեզուին։ Աղփափետացն զառաջինն եւ զանուանսն անգամ զգրոյն չհամարձակի երկրորդել։ Ըստ գծագրացն գումարութեան, որ յալփափետաց անտի վերաթուի։ Մեսրովպ եգիտ նշանագիր դպրութեան հայերէն լեզուին՝ վարելոյ ալփափետացն հանգամանս։ Զի՞նչ ինչ թեթեւ քան զալփափետսն ուսանել կայցէ.(յն զտառս στοιχεῖα) (Մամբր.։ Կորիւն.։ Մանդ. ՟Բ։ Նար. ՟Ղ՟Գ։ Եզնիկ երէց.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
cf. Ալուց.
Զերկրի ներքին ալսն. որ մինչ յանդունդս եւ ի ներքին ալս ոգւոցն։ Յաղագս անմարմնոցն խօսելով նշանակօք, յորժամ ըստ ներքին ալիցն զտապանակն աստուածաբանէր։ Թունաբերքն (ճճիք) եւ ի նոյն ինքն յալս տաճարաց դարանամուտք են. (Փիլ.։)
Նուրբ է եւ թափանցիկ, մինչ զի ի ներքին ալս մտանել զօրէ։ Իբր գոռոզն այն դնէր զաթոռն յամպս, անկաւ ի ներքին ալս որպէս փայլակն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Տխմարութիւն.
Եւ յանբան կենդանիս անկար է այսպիսի ինչ գտանել ախմարութեան կուրութիւն։ Զախմարութիւն ի բոլորն բարիս։ Տեսեալ զզրկանսն, եւ զախմարութիւն զրկելոյն։ Զնոցա ախմարութիւնն արգելու. (Պիտ.։ Մագ. ՟Ի՟Թ։ Լմբ. սղ.։ Գէ. ես.։)
taste;
appetite;
affection, will, inclination, willingness;
passion, sentiment;
ունել —, to be hungry;
to have a taste;
չունել — իմիք, to have a taste for nothing;
պակասութիւն ախորժակի, want of appetite;
ախորժակաւ ուտել, to eat with appetite;
շարժել՝ բանալ զախորժակ, to excite the appetite;
բառնալ զախորժակ, to take away the appetite;
ընտիր՝ կիրթ —, անկիրթ —, good, bad taste;
ըստ իմոյս ախորժակի, according to my taste.
Ընդ ախորժակացն եւ հակառակքն ... Չի՛ք ինչ յախորժակաց եւ սիրելեաց՝ սմին (երանութեան) արտաքոյ։ Ոչինչ կրելով յախորժակացս՝ որ աստ։ Ախորժակս յիւր լսելիսն զպիղծ հայհոյութիւնսն ամբարեալ. (Լմբ. սղ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 41։ Յհ. կթ.։)
to taste of, to relish, to like;
to love, to take pleasure in;
to desire, to aim at;
ոչ —, to take a disgust for or to;
Թէ ախորժէք, if you please.
Ախորժեցին զմահ, եւ ոչ զկեանս։ Մինչչեւ ախորժեալ զչարութիւն՝ ընտրեսցէ զբարին։ Ոչ ախորժեաց ժողովուրդդ այգ զջուրն Սիլովայ։ Ինքեանք ընտրեցին զճանապարհս իւրեանց, եւ զգարշելիս իւրեանց՝ զոր անձինք իւրեանց ախորժեցին։ Ախորժելով արբջիք. եւ այլն։
Է՛ ինչ՝ զոր ախորժեն ուտել, եւ է՛ ինչ՝ զոր ոչ ախորժեն։ Խորհրդով ա՛րբ զգինի. այս ինքն զօգտակար շնորհսն հոգւոյն ախորժեա՛, որպէս այլք զերեւելին ախորժեն գինի։ (Եզնիկ.։ Համամ.։)
pleasure, taste.
Ախորժութեանն են կարիք, եւ ոչ բնութեամբ ինչ ի հարկէ. (Նիւս.։)
compassion, pity;
vice, passion.
Ախտակցութեանն յուզումն ... Մարդ՝ առ ի նմանապէս ախտակցութեանց։ Զանմարդութիւնն իբրեւ զազատութիւն ողջունեմք, իսկ զախտակցութիւնն իբրեւ զգարշելի ինչ անպատուեմք։ Սէրն շարժի ի յախտակցութիւն միմեանց։ (Աթ. ՟Դ։ Ածաբ. աղքատ.։ Շ. մտթ.։)
to be sick or ill;
to have bad habits, to be vicious.
Կամ վնաս ինչ կրել. խանգարիլ. զարար չէքմէք, պօզուլմագ.
Յարիլ յիրս ինչ ախտաւոր կրիւք եւ զգածմամբ. անկղիտանալ.
Եթէ ոչ ինչ ախտացաք ի գոյս ապականացուս. (Իգն.։)
horoscope, nativity, stars.
Իսկ այլ ախտարք եւ ապախտարք ըստ երկոտասանիցդ ասեն բաժանեալ։ Այսուհետեւ լքցուք որ ինչ յաղագս ախտարաց եւ ապախտարաց են ասացուածք. (Շիր.։)
vicious, passionate;
ill, infirm;
morbid.
Եւ ախտական. ախտային. կրական. ուր իցէ ախտ ինչ, կամ կիրք զգայական. եւ մոլեկան. անկարգ.
adjective.
Ըստ այսմ գրի ի Հին բռ. ինչ.
derivative.
παράγωγος derivativus, deductus Ըստ քերականաց՝ նոյն ընդ ածանցս. այս ինքն բառ ծագեալ ի նախագաղափարէ, յոր յարեալ է մասնիկ ինչ աննշան՝ փոփոխիչ յայլ վիճակ, որպէս եւ նոյն իսկ մասնիկն պատճառ այլափոխութեան. միւշթագ.
Որ ինչ ընդ ածիլն եւ ընդ երեւիլն՝ իսկ եւ իսկ անցանէ. վաղանցուկ. վայրկենական. թէզ կելիճի.
to be derived from, to come from.
Ածանցականք են, զի նախագաղափարն իմանալի՛ է նախօրինակ ինչ, յորմէ ածանցին, իբրեւ յերկրէ բոյսք եւ կենդանիքն. իսկ սա սոսկակի ի վերայ ձայնի միոջ վանգիւ ածանցեալ. (Երզն. քեր.։)
to become coal.
Մինչ ածխանալ (կամ ածղանալ) տեսանել զքաղաքն ակնունէր, պսակակիր տեսանէր. (Փիլ. յովն.։)
having a knowledge of, well versed.
Չիցե՞ս ակահ (յն. ո՞չ գիտես), ամարայնւոյ ժամանակ եկն եկաս ի վերայ։ Այնմ չէք ինչ ակահ, քանզի չէիք մօտ։ Խորհրդոց տնտեսութեան չէին ակահ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։ եւ Ոսկ. գաղ.։ եւ Ոսկ. ես.։)
involuntarily;
by force, with regret, reluctantly;
եթէ կամաւ, եթէ ակամայ, willing or unwilling.
Ամենայն ինչ՝ որ ակամայ է, ոչ է մեղադրելի։ Ակամայիցն բռնադատելոց՝ ոչ է կատարեալ սէր. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ Նար. ՟Ի՟Է։)
Հարկանիցէ կամ մեղիցէ ակամայ։ Թէ ակամայ ինչ յանցեայ։ Եթէ կամաւ զայն առնեմ, եւ եթէ ակամայ. եւ այլն։
Բազո՛ւմս յակամայց ի վերայ յարձակեալ (մահն)։ Յորժամ յակամայցն ինչ ի վերայ հասանիցէ. (Փիլ.։)
involuntary;
forced, constrained.
Ամենայն ինչ՝ որ ակամայ է, ոչ է մեղադրելի։ Ակամայիցն բռնադատելոց՝ ոչ է կատարեալ սէր. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ Նար. ՟Ի՟Է։)
Հարկանիցէ կամ մեղիցէ ակամայ։ Թէ ակամայ ինչ յանցեայ։ Եթէ կամաւ զայն առնեմ, եւ եթէ ակամայ. եւ այլն։
Բազո՛ւմս յակամայց ի վերայ յարձակեալ (մահն)։ Յորժամ յակամայցն ինչ ի վերայ հասանիցէ. (Փիլ.։)
the state of being involuntary;
repugnance, reluctance, constraint, necessity.
Չկամութիւն. բռնադատութիւն. անյօժարութիւն. հարկ ինչ, կամ առ հարկի եղեալն.
propolis.
ԱԿԱՆԱՄՈՄ եւ իբր ռմկ. ԱԿՆՄՈՄ. πρόπολις propolis, cera sacra Նիւթ ինչ իբր սոսինձ՝ դեզին խառն ընդ կանաչ՝ անուշահոտ ծանր, եւ դառնահամ, որով մեղուք ծեփեն զամենայն խնդբունս փեթակին եւ զեզերս բջջաց, եւ նովիմբ մածուցանեն զբնակութիւն իւրեանց զմոմակերտ ընդ փեթակի. վասն որոյ ըստ յն. նախաքաղաք ասի. եւ ի մեզ իբր ակն մոմոյ կամ մոմ ական. որ եւ իբրեւ դեղ ի վերայ ուռուցեալ աչաց եւ այլն. փիրապօլու, կիրապօլու.
ocular, witnessed by the eye;
visible, apparent;
— վկայ, eye-witness;
— ճշմարտութիւն, an evident truth;
visibly, seeing with one's own eyes.
ὁφθαλμοφανής oculis conspicuus Երեւելի ինչ՝ տեսանելի աչօք. ընդ տեսութեամբ ական անկեալ. ակներեւ. աչօք տեսնըւելու. կէօզէ կեօրիւնիւր.
Ականատես ինչ ճշմարտութիւն։ Մօտ առ մեզ տո՛ւր, ականատեսի (յն. ակներեւ) տուր զնշանն. (Եւս. քր. ՟Ա։ Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
the eyes, the looks.
Կախեցէ՛ք զդա, եւ քերեցէ՛ք յականողաց մինչեւ ի ծնօտս. (Ճ. ՟Ա.։)
auricular;
that has heard;
that is heard;
— վկայ auricular witness;
յականջալուրս, auricularly;
յականջալուրս լսել, to hear with one's own ears;
յականջալուր գալ, to be heard.
Ականջօք լուեալ ինչ. անկըճով լսուած. գուլազըլա իշիտիլմիշ.
surety, shelter;
կալ յակաստանի, to fortify one's self, to sustain one's self in a position.
Յորժամ ոք ի հաւատոյն անկանիցի, չկարէ կալ յակաստանի, այլ կոծի ծփի, մինչեւ ընկղմեսցի։ Չկայր երբէք յակաստանի։ Ապա թէ անձրեւ ի դիմի հարկանիցի, չկայ յակաստանի։ Առանց սորա ոչ կարէ կալ յակաստանի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ե։ Եզնիկ.։ Սեբեր. ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
hook, hasp;
a sort of iron shovel.
Գործի երկաթի ճանկաւոր ի պէտս դնելոյ եւ հանելոյ ինչ ի թոնրէ. լինի եւ իբր ի ձեւ թիոյ կամ թաթի, վասն որոյ եւ այն ռմկ. թաթակիշ ասի. էկիշ, էյիշ, չէնկէլ.