Vulcan.
Հուրդ ի քարէ բաղխելոյ թափի եւ մինչեւ ցայսօր. ուստի՞ է հեփեստոյն հրոյդ արարիչ. (Կոչ. ՟Զ։)
cf. Որպէս.
ՀԻ՛ԲԱՐ. οἶον, ὠς ut, sicut. որ եւ ՀԻԿԷՆ, ՀԻԶԱՆ, ՀԻՊԷՍ. (արմատն է ի՞նչ, զի՞նչ. ո՞ր ինչ) Ո՛րգոն. ո՛րպէս. զո՛ր օրինակ. ինչպէս, օրինակ ըլլայ.
hydra.
Յաղագս հիւդրասայ. առասպելեալ եղեւ գազան ինչ։ Հիւդրա, որ է օձ յիսնագլուխ, կամ իննագլուխ, զոր սպան հերակլէս. (Նոննոս.։)
why ? for what reason ?.
ՀԻ՞Մ. (ի ձայնէս՝ իմն, ի՞նչ, ի՞մ իմիք) διὰ τί; quare? Առ ի մէ՞. զմէ. առ ի՞նչ. է՞ր. էրո՞ւմ. է՞ր վասն. ընդէ՞ր. ինչո՞ւ, ինչէ՞ն.
old, worn, decayed;
ancient, antique;
-ք, the ancients;
antiquity;
ի հնումն, anciently, formerly, a longtime since, in days of yore;
ի — or ի հնոց ժամանակաց, ի հնոց ժամանակաց հետէ, ab antiquo;
— կտակարան, the old testament;
— մատեանք, ancient codes;
ի հնումն եւ ի նորումն, in ancient and modern law;
— լուսին, waning moon;
հին աւուրց, old aged in years, grown old;
— աւուրցն, Ancient of days, the Eternal, the Most High;
— աւուրց մանուկն, the Eternal Son;
— աւուրց զօրական, a veteran;
անտառ — աւուրց մայրեաց, a forest of ancient cedars;
— աւուրց ատելութիան, rancour, inveterate hate.
ՀԻՆ. իբր գ. Հին ինչ. անցեալն. եւ Նախնիք.
Հին աւուրցն նստէր։ Հասանէր մինչեւ ի հին աւուրցն. (Դան. ՟Է. 9. 13. 22։)
aggression, assault by brigands.
Փոխեցին զաթոռ հայրապետութեանն աղուանից ի չորայ քաղաքէ ի քաղաքն պարտաւ վասն հինահալած արշաւանացն թշնամեաց խաչին քրիստոսի։ Մինչեւ ցգետն եփրատ հինահալած արարեալ արշաւանօք զհետ ընթանայր թշնամին։ Հինահալած արշաւանօք տարեալ զնոսա անցուցանէր ընդ գետն. (Կաղանկտ.։)
of five years, five years old;
— շրջան ուսմանց, quinquennium.
Ի հինգամենից մինչեւ ցքսան ամսն, եւ յամօրէից մինչեւ ցհինգամեանս). (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 5. եւ 6։)
quinquennial;
cf. Հինգամեայ.
πενταετηρικός quinquennalis. Որ ինչ լինի ի հինգ ամս մի անգամ, կամ յետ չորից ամաց. որպէս ողոմպիական ագոնն եւ այլն.
Ի հինգամենից մինչեւ ցքսան ամսն, եւ յամօրէից մինչեւ ցհինգամեանս). (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 5. եւ 6։)
stem, stalk, cane, reed;
culm.
Ծղօտ միայն եւ սուղ ինչ նշմարանքարտորէիցն երեւային. (Ճ. ՟Ը.։)
asparagus.
ԾՆԵԲԵԿ կամ ԾՆԷԲԵԿ. ἁσπάραγος asparagus. իտ. sparago, gi. Բերք բանջարոյ ուղղաբերձ, թզաչափ, որ ընդ ծնանիլն եւ բեկանի, այսինքն առ օրին հատանի, մինչդեռ է փափուկ ախորժահամ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
loving one's progeny;
fond, paternal, maternal.
Ոչինչ ընդհատ ի ծնողացն ծնելասէր յանձանձանաց յայսմ գտանել խնամածութեան. (Պիտ.։)
child-birth, birth;
generation.
ԾՆԵԼՈՒԹԻՒՆ. որպէս կր. Ծնանիլն. Ծնեալ գոլն. լինելն ծնունդ կամ որդի. որդիութիւն. ... Վարի իբրեւ յատկութիւն միածնին, որ է երկրորդ անձն աստուածային. որպէս ծնողութիւնն եւ զծնելութիւնն բնութիւն աստուծոյ դնեն (եւնոմեանք)։ Ամենայն ինչ՝ որ որդւոյ է, եւ հոգւոյ, բաց ի ծնելութենէ. (Ածաբ. յայտն. եւ պենտեկ։)
generating;
generator;
parents, progenitors;
generant.
Ոչ եթէ ամօթ ինչ համարէր զմայրն, եւ ուրանայր զծնիչն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։)
cf. Ծնգիմ
Ոչինչ համարիմ զծնկացեալն ի բարեացն. (Ոսկ. ես.։)
knee-high, knee-deep, up to the knees.
ԾՆԿՈՒ ՉԱՓ. Մինչեւ ի ծունկս.
childbirth, confinement, delivery, lying-in;
birth, nativity, filiation;
origin, rise, source;
generation, race, offspring;
infant or child;
fruit, production;
effect;
horoscope, nativity;
—ք, posterity, children, descendants;
խթումն ծննդեան, Christmas-eve;
— Քրիստոսի, Christmas, nativity of our Lord;
—ք or գիրք ծննդոց, Genesis;
վերստին —, regeneration, renewing;
միւսանգամ —, resurrection;
— մտաց, conception, conceit;
— լուսնի, new moon;
— փոխոյ, interest;
usury;
— կենդանեաց, brood, litter, covey;
մերձ ի —, near lying-in;
about to bring forth young;
կալ ի ծննդոց, to cease from bearing, to become sterile;
օր ծննրոց, anniversary of birth-day;
երկիր ծննդեան իմոյ, my native country or soil, birth-place, home.
Ե՛րթ յերկիր ծննդեան քոյ։ Տօն ծննդոց էր փարաւոնի։ Ի ծննդենէ իմմէ մինչեւ ցայժմ։ Օր մահուան իւրոյ քան զօր ծննդեան իւրոյ։ Գիրք ծննդեան յիսուսի քրիստոսի։ Բազումք ի ծննդեան նորա խնդասցեն, եւ այլն։
Զամենայն աղայ մանուկ՝ ի ծննդոց մինչեւ յերկեմեանս. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
cf. Ծնող.
Զամենայն ինչ զորդւոյ՝ հօր վարկանի ի պատիւ ծնողին. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)
jaw;
cheek;
edge;
frieze;
brim;
cornice;
parapet, breastwork;
ապտակ ածել ի —սն, հարկանել զ—ս ուրուք, to slap the face, to box the ear;
cf. Իջանեմ.
Այն ինչ դեռ տէգ մուրուացն ի վերայ գեղեցկատեսիլ վարդափթիթ ծնօտիցն բուսանէր. (Փարպ.։)
relating to abstinence.
Որ ինչ հայի ի ծոմ կամ ի պահս.
to fast, to keep a fast.
Զամենայն չորեքշաբաթ ծոմանալ եւ պահել ի մսոյ, եւ ամենայն ինչ որ ելանէ ի մսոյ. (Զքր. կթ.։)
cf. Ծովային;
—ք, aquatic animals.
θαλάσσιος marinus. որ ինչ կայ ի ծովու.
that cuts, divides, cleaves or ploughs the sea.
Հեղձուցիչ զծով. եւ Որ ինչ լինի հերձմամբ ծովու. Ծովահեղձ գաւազան մովսեսի. (Ճշ. ջրօրհ։ Անան. եկեղ։)
submerged in the sea;
— լինել, to go to sea;
to stand out to sea.
Մինչ դեռ ծովամուխ էին. տայ զինքն մոլեալ ծովուն։ Բազմութիւն նաւաց, որ ըստ ամնայն տարւոյ ժամանակաց ծովամուխ լինին. (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. նխ. ՟Բ։)
resembling the sea.
Զի ո՛չ մրրիկ ինչ ծովանման վերասցի ի ձեռն ծեփական ալեաց. (Յհ. կթ.։)
cf. Ծովեզերեայ.
παράλιος marinus, mari adjacens. Ծովեզերեայ որ ինչ կայ յափն ծովու.
— առնեմ, to throw, plunge or precipitate into the sea;
— լինիմ, to throw or plunge oneself into the sea.
Տե՛ս, ո՞րպիսի գործս վրիժուց ունիմ, զոր ինչ առ ձեր դատաւորսն սուրն եւ հուրն եւ ծովընկեցիկն (առնել) գործեն. (Սեբեր. ՟Բ։)
dropping, trickling;
barberry;
new-mown hay.
Որպէս արմատ Ծորելոյ, Ծորեալ ինչ. Հիւթ ախորժ. (լծ. ընդ ջուր, սոր, թոր.)
Կարմիր մեղուք ի ներս աղուոր (հատք նռան), եղբայր դու կե՛ր զինչ մեղրի ծոր. (Շ. առակք.։)
cf. Ծուլամ.
Ո՛չ հարկ է առ այնոցիկ ծուղալ, ի սակս որոց բնաւորեալ են ինչք. եւ այսոքիկ են հոգի եւ մարմին. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Կապելոյն ոչ փոյթ արարեալ, այլ ծուղացեալ յաղագս սորա իբրու այրասպանի, ոչ ինչ համարեալ իր գոլ՝ եթէ մեռանիցի. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
cf. Ծունգ.
ԾՆԿՈՒ ՉԱՓ. մ. Մինչեւ ի ծունկս.
fluctuation, undulation, wave, billow, surge;
agitation, trouble, vacillation, wavering;
care, anxiety, torment;
examination, question;
ընդ ծուփս մկանանց, on the surface of the waves;
ի ծուփս լինել, to be agitated;
ծուփ ի մտի դնել, to care, to be concerned, thoughtful;
ի ծուփս տարակուսանաց ընկղմել, to be in great perplexity, to be uncertain or undetermined what course to take, to remain in suspense.
ամենայն ծուփք մեծութեան պատեն զնա, եթէ որով հնարիւք զինչսն աճեցուցանել մրթասցէ. (Մանդ. ՟Դ։)
Զի եւ մարմնոյն ոչինչ դիւրութիւն է ոխակալ լինել, այլ բազում ծուփք, եւ բազում դժնդակութիւն, եւ բազում տրտմութիւն. (Հ. կիլիկ.։)
inclination, curve, bent;
— դիմաց, grimace.
καμπυλότης curvitas, obliquitas διαστροφή distorsio. Ծուռ գոլն, եւ ծուռ ինչ. թիւրուծիւն. կորութիւն. խոստումն. չարութիւն.
sketch, outline;
project, draught, plan, design;
written, described, traced;
— դրական, graphical.
διαγραφή descriptio, delineatio. որ եւ ԾՐԱԳՐՈՒԹԻՒՆ. Ծրագրեալ ինչ. նախագիծ յորինուած. ստուերագրութիւն. ուրուական օրինակ.
to envelop;
to pack;
to wrap up;
to roll;
— զվաճառս, to pack up;
զխրոխտ գագա թունս յամպս ծրարէին, they reared their proud heads to the skies;
որոյ գագաթն յամպս ծրարի, whose top cleaves the skies.
Զինչսն ագահութեամբ ծրարէ. (Լմբ. ժղ.։)
to mute, to guano, to dung as burds;
— ձկանց, to spawn.
Կոթող ինչ կանգնեալ ուրեք, եւ ամենայն թռչուն ի վերայ ծրտիցէ. (Թղթ. բար.) (յն. վերանստիցի։)
Եւ Ձու ածել ձկանց՝ ոչինչ ընդհատ ի ծրտելոյ կամ ի բաց թքանելոյ.
construction;
preparation, furniture, ornament;
— գրոց, binding of books;
ready, quite ready, prepared;
active, diligent;
disposed;
— լինել, to be ready, prepared;
to be disposed to.
Խօսել եւ գործել գաղտեղիս կազմ (այսինքն յօժար)։ Ոչինչ ի մենջ կայր մեզ կազմն յառաջագոյն (այսինքն պատրաստ, կամ պատրաստութիւն առ ստեղծումն). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Գ։)
սուղ ինչ թուղթ, ոչ կազմ ճարտասանութեամբ բանից, եւ ոչ համադրութիւնք ինչ. (Ոսկ. գծ.։)
apparatus;
preparing, preparation;
goods, furniture, household effects;
moveables, utensils;
equipage;
armour;
cf. Կազմութիւն;
— մարմնոյ, constitution, temper;
- պատերազմականք, military stores;
- ձիոյ, harness, caparisons, trappings;
— նաւու, rigging;
astronomical instruments.
Մինչեւ ցտաճարին կազմած։ Տաճարին կազմածոյ. (Եւս. քր.։)
drop;
— մի, a —, a little;
— մի ջրոյ, a — of water;
— մի քուն, a nap, short sleep.
(Տկար փայտն) ոչինչ բուժէ զձեղունն յանձրեւոյն եւ ի կաթոյն. (Նիւս. երգ.։)
Նմանութեամբ, իբր դոյզն, սուղ ինչ.
to let fall drop by drop;
to distil.
Սուղ ինչ արտօսր կաթեցուցանելն. (Բրս. թղթ.։)
Սուղ ինչ ի դմա զմարդասիրութեան կաթեցուցանել գութ. (Պիտ.։)
babe, unweaned child, suckling.
ԿԱԹՆԱՐԲՈՒ ԿԱԹՆԿԵՐ. cf. ԿԱԹՆԱԿԵՐ. Այլ յարակայ նուազեցին, մինչ կաթնարբու զիս արարին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Կաթնարբու.
ԿԱԹՆԱՐԲՈՒ ԿԱԹՆԿԵՐ. cf. ԿԱԹՆԱԿԵՐ. Այլ յարակայ նուազեցին, մինչ կաթնարբու զիս արարին. (Յիսուս որդի.։)
inverse, inverted.
Ամենայն առինչքն առ հակադարձսն ասին. հիկէն, ծառայ՝ տեառն ասի ծառայ, եւ տէր՝ ծառայի ասի տէր. (Արիստ. առինչ.։)
opposite, contrary.
Յաղագս հակակայից, կամ հակակայց. իբր առինչք, կամ իբր ներհակք, եւ կամ իբր պակասութիւն եւ ունակութիւն, եւ կամ իբր ստորասութիւն եւ բացասութիւն. (Արիստ. հակակ.։)
to oppose, to withstand.
Սովորեցաւ հակակայիլ։ Ասի այլ այլում հակակայիլ քառաբար. որպէս կրկնապատիկն՝ կիսոջ. չար, բարւոջ. կուրութիւն՝ եւ երեսք (այսինքն տեսութիւն աչաց). նստի, ոչ նստի։ Մակացութիւն մակացելումն իբրեւ առինչք հակակային. (Արիստ. հակակ.։)
Այս ինչ է՝ որ ինձ հակակայի գործել՝ զքաղաքականս. եւ ամենեւին գեղեցկապէս իսկ թուի ինձ հակակայիլ։ Եւ միայն ի պահանորդացն հակակայեցայ (ընդ) ձեզ. ոչինչ առնել առանց օրինաց. (Պղատ. սոկր.։)
contradiction, controversy, dispute, discussion;
dialectics;
ոգի հակաճառութեան, spirit of contradiction.
Այսպիսում առն եթէ ոք հռետորաբար կամեսցի ըստ արժանն հակաճառութիւն ինչ (առնել). (Մագ. ՟Խ՟Գ։)
contrary, opposite;
adversary, hostile, unfavourable, inimical;
discordant;
incompatible;
against, contrary to;
opposite, facing, in front of;
զնորին —ն, նմին or նորին —, ի —էն, ընդ —ն, on the contrary, on the wrong side;
against the grain, in a contrary sense, backwards;
ամենեւին իսկ —, directly or diametrically opposite, quite the reverse;
— ուղիղ մտաց, in spite of sense and reason;
— կամաց նորա, against his will or grain, in spite of him;
forcibly;
— կալ, to stand, remain, stay or stop in the face of, in front;
to oppose, to withstand, to resist, to make head against, to cope with;
— լինել, to be contrary, to oppose;
ընդ —ս լինել միմեանց, to be at variance;
—, ի —ն or ընդ —ս ելանել, մտանել, ընթանալ, լինել, to oppose, to form an opposition to, to rise up or against, to go against, to run counter, to withstand, to counteract, to thwart, to cross;
ընդ —ս ելանել, cf. Հակամտեմ.
Ամենայն ինչ հակառակ է անզգամի։ Զբազում ինչ հակառակ անուանն յիսուսի նազովրեցւոյ գործել։ Ամենայն մարդկան հակառակ եղեն. եւ այլն։
Ի բարկութենէ, կամ յայլ իմեքէ ինչ ի հակառակիցն կրեալ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Այնպիսի ինչ ոչ զգացուցին. այլ զնորին հակառակն՝ իբրեւ տեսին ... ձեռն ետուն. (Գաղ. ՟Բ. 7։)
Սրբութեանցն ինչ սպասաւորութեան անօթ, կամ թէ գործոյից, կամ թէ ամենեւին նոցին հակառակ. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 7։)
to contradict.
Ոչ հակառակաբանելով ինչ ասէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
love of contention, factious spirit.
Ոչ բնաւ լուծմանց ինչ կարօտանայ, այլ՝ հակառակասիրութեան. (Պիտառ.։)
contrariety, opposition, resistance, hostility, adversity;
contestation, dispute, quarrel, contest;
combat, conflict;
— յուղել զիմեքէ, to strive for;
— կրել, to experience adversities;
եղեւ — մէջ նոցա, a dispute arose between them;
—ի ներքս անկեալ, in consequence of disagreement;
— ձիոց, horse-racing.
Առ այս չգոյր ինչ հակառակութիւն քահանայապետիցն.
communication, participation, connection;
relations;
intercourse;
correspondence;
communion;
carnal communion;
սուրբ —, the Eucharist, the Lord's Supper;
զատկական —, pascal communion;
աղօթք յետ հաղորդութեան, post-communion.
Հաղորդութիւն ինչ առնել ընդ աղքատս (այսինքն մասնաւորել նոցա ինչ)։ Զհաղորդութիւն մի՛ մոռանայք։ Զի եւ դուք հաղորդութիւն ունիցիք ընդ մեզ.եւ այլն։
agreeable, pleasing.
Ոչ ինչ դանդաղեցաւ առնուլ իւր ժառանգորդ վասն առաւել հաճոյական փափագանաց. իբր հաճողական կամ յօժարակամ։