cf. Ստորնային.
Ստորին. ստորնային. ստորային. ներքին. որ ինչ է ի ներքոյ երկնից. երկրաւոր. հողեղէն. եւ Ստորերկրեայ. խորին. անդնդական.
categorical.
κατηγορικός ad praedicamentum pertinens. Որ ինչ հայի առ ստորոգութիւն կամ առ ստորոգեալ.
to specify, to express;
to ascribe, to attribute.
որ է որպէս յն ըստոգել, κατηγορέω praedico, dico, tribuo, adscribo. Ստորասել՝ մանաւանդ տրամաբանօրէն. ընծայել ումեք կամ հաստատել զյորջորջումն ինչ զիմեքէ. յայտնել։ Տե՛ս Արիստ. ստորոգ. ստէպ։
Միաւորութիւն զմերձենալն միայն ստորոգէ. այլ թէ առ ինչ մերձեցաւ, զայն ոչ յայտնէ. (Դամասկ.) (ուր եւ ստէպ գրի՝ Ստորոգունի, իբր ստորոգի)։
Ամենայն համանգամայն ի նա ստորոգի, եւ ոչինչ է յամենայն։ Զամենայն ստորոգէ (զաստուծոյ՝ սուրբ գիրն), եւ որպէս զմի օրհնաբանէ զնա. (Դիոն. ածայ. ՟Է. ՟Ժ՟Գ։)
predicament, class;
category, kind.
Որ ինչ ընդ այսոքիւք պատկանին ստորոգուիք զրուցատրութեանց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
ՍՏՈՐՈԳՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բառ իմաստասիրական. κατηγορία categoria, praedicamentum, praedicatio. Տասնեակ սեռական բան ի զգալի էակս՝ ստորոգելի զնոցանէ որպէս գոյացական եւ պատահական ինչ. այն է գլխաւորն ի գործս արիստոտէլի.
Ամենայնքն ի սոցայցն ստորոգութիւնք կա՛մ զանհատիցն ստորոգին, կամ զտեսակացն, քանզի զառաջնմէ գոյացութենէն եւ ոչ մի ինչ է ստորոգութիւն։ Երեւեցուցեալ զայլսն ստորոգութիւնս։ Եւ ոչ յայլոց ստորոգութեանցն յարմարեալ պատկանի ընդ անիրաւութեանն. (Արիստ. ստորոգ.։)
cf. Քառանկիւն.
ՉՈՐԵՔԱՆԿԻՒՆ մանաւանդ ՉՈՐԵՔԱՆԿԻՒՆԻ. τετράγωνος, -ον quadrangulus, -lum, quadratus, quadrangularis եւ τετράπεδος, -ποδος quadrupedalis. Որ ինչ ունի զչորս անկիւնս, քառանկիւն. քառակուսի.
Իսկ գ. Քառակուսի ինչ՝ ձեւ.
cf. Քառանկիւն.
ՉՈՐԵՔԱՆԿԻՒՆ մանաւանդ ՉՈՐԵՔԱՆԿԻՒՆԻ. τετράγωνος, -ον quadrangulus, -lum, quadratus, quadrangularis եւ τετράπεδος, -ποδος quadrupedalis. Որ ինչ ունի զչորս անկիւնս, քառանկիւն. քառակուսի.
Իսկ գ. Քառակուսի ինչ՝ ձեւ.
quadrangularity, quadrature.
Մակացութեան ոչ ելոյ՝ ոչ ինչ արգելու զմակացելին գոլ. որպէս եւ բոլորակին չորեքանկիւնութիւն. (Արիստ. առինչ.։ 1)
four-chaptered, having four chapters;
— աւետարան, the Four Gospels.
Ուր իցէ որոշումն ինչ չորից գլխոց (բանի. որպէս ի գիրս աւետարանչաց, կամ ի տաճարի աւետարանս).
having four sides, extremities or parts.
որ եւ ՉՈՐԵՔԵԶԵՐԵԱՆ. Ունօղ զչորս ծագս կամ զկողմանս. եւ Որ ինչ հայի ի չորս ծագս աշխարհի. տիեզերական. բոլորական. շրջասփիւռ. չորս դիի, չորս դիաց.
formed of four courses, tiers or orders;
four-coursed;
quadrireme.
τετράστιχος quatuor ordinibus dispositus, vel constans. Որ ինչ ունի զչորս կարգս, կամ զչարս.
full moon.
Որ ինչ հայի ի ժամանակ լուսնի լրացելոյ՝ յետ չորեքտասան աւուրց ծննդեան իւրոյ.
of four elements.
τετράστοιχος quatuor elementorum. Որ ինչ անկ է չորից տարերաց եւ տառից.
of four days;
the fourth day;
— տենդ, quartan, quart ague;
— տենդ թեթեւ, slight quartan-ague;
— տենդ սաստիկ, very bad quartan-ague;
չորեքօրէիւք պահել, to fast four days;
կերեկրիլ զչորեքաւուրբք միանգամ, to eat once in four days.
τετρήμερος quatriduanus τεταρταῖος quartanus. Որ ինչ հայի ի միջոյ չորից աւուրց. եղեալն ի չորից աւուրց հետէ, եւ ի միջոցի նոյն չափ աւուրց, կամ յաւուրն չորրորդի. չորս օրւան.
tetrameter.
Յորում կայ տիպ կամ չափ չորրեակ թուոյ. որպիսի է ազգ ինչ տաղաչափութեան առ յոյնս.
poor, moneyless.
Որ ոչն է ունեւոր. կամ Որ չունի ինչ՝ ինչս. կարօտեալ. աղքատ.
useless, good for nothing, vile, bad, worthless;
—ս առնել, not to care for or about, to do without, to dispense with, not to mind, to neglect, to pass over, to omit.
ՉՊԷՏՔ գ. Անհոգութիւն. ուստի ՉՊԷՏՍ ԱՌՆԵԼ, Անպէտ եւ աւելորդ համարել. չառնել ինչ փոյթ. անտես առնել.
needy, indigent, necessitous, poor, beggarly;
— եմ յամենայնէ, I possess nothing, I am penniless;
— է, he is in a state of necessity, of want, poverty or need.
οὑκ ἕχων non habens, inops. Որոյ չիք ինչ. չունեւոր. աղքատ. եւ Անշուք. անբաժ. յետնեալ. յետին.
profitless, unprofitable.
Զգիշերս աշխատեալ՝ ոչինչ կալար. զի գիշեր չքաւորական՝ հրէական խորհրդածութիւնքն են. իսկ տիւ շնորհացն է. (Ոսկ. ղկ.։)
to grow poor, to become needy, to want, to be in need, in extreme want, without resources, in straitened circumstances;
ոչ չքաւորէր անենազօր ձեռն քո արձակել, it was not difficult for Thy Almighty hand to send.
Բազումք ի յունաց՝ որ զընտրութիւնն այսպիսի ինչ իրաց ուսանել փութային, չքաւորեցան, եւ յանքնինս անկան. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
want of necessary things, indigence, necessity, dearth, beggary, misery, poverty;
penury;
privation;
— գանձուց, embarrassed state of the finances;
չքաւորութեամբ կեալ, to live in straitened circumstances, in poverty;
ի չքաւորութեան կայ, he is in great want, he is very poor.
Այլ նա ի չքաւորութենէ իւրմէ՝ զամենայն զոր ինչ ունէր՝ արկ գոյիւ չափ զկեանս իւր. (Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 44։)
innocent, inculpable;
—ք, excuse, justification;
ի —ս առնել, to excuse;
ի չքմեղս լինել, ի չքմեղիկս լինել, to excuse or justify oneself, to dissemble;
to hide or conceal oneself.
Ի ՉՔՄԵՂՍ. Ի ՉՔՄԵՂԻԿՍ. Որպէս թէ չիք մեղ ինչ իւր. անպարտ եւ անմեղ ցուցանելով զանձն.
rare, excellent, singular, matchless, unique, incomparable.
Յոյժ չքնաղագիւտն հասանէ շահից։ Որպէս չքնաղագիւտ իմն եւ յոյժ պատուականագոյն իրաց։ Զչքնաղագիւտն իւրեանց ստացեալ ինչս։ Չքնաղագիւտ ընչիւք կամ ընչից. (Պիտ.։)
aposteme, imposthume, abscess, suppuration, pustule;
— երանաց, bubo.
Զպալարս հոգւոյս խածուածոց՝ քահանայապետիդ Քրիստոսի բացի։ Յորժամ լինիցի ի մարմին ուրուք պալար, կամ վէր ինչ այտուցեալ. (Նար. ՟Կ՟Ե։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
blame, contempt, reproach, reproof, reprehension.
Յոլով պախարականօք (կամ պախարանօք)։ Բազում պախարականօք հայհոյեալ։ Ո՛վ ոք թողլով զպախարականացն անկ՝ յանհամբոյր նմին ձեռնարկեսցէ զվայրապար ինչ զգովութեանցն առնել զհետեւումն։ Անխառն գովութեան տանի զպարսաւանս գերազանցեալ ամենայնի. զորոյ պախարականս. եւ այլն։ (Պիտ.։)
to blame, to reprove, to rebuke, to reproach, to find fault with, to reprobate, to disapprove, to condemn, to censure.
Բազում ինչ ըստգիւտ պախարակեալ զառաջին զկեանսն իւր՝ իբրեւ ընդ կոյր կենցաղ անցեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
female ornament.
Զարդ ինչ կանացի. cf. ՊԱԿ.
breakage, rupture;
split, cleft;
great fright, consternation, terror, dismay.
Պիրկ ձգեալ ... պախումն իմն եւ խզումն պրկեցելոցն առնէ մասանց։ Եթէ խոցումն ինչ եւ կամ պախումն՝ որ զնովաւ միզնն իցէ՝ կրեսցէ, անդէն վաղվաղակի զհետ երթայ ախտին՝ մահ. (Նիւս. կազմ.։)
Այլ իմն զեկուցանէ ի ձեռն աղեղան ... ոչ սաստկութիւն մինչեւ ի պախումն հասեալ։ Քանզի մեծն ջրհեղեղ պախմամբ պատառմամբ եղեւ։ Զի մի՛ պրկմամբ անհանգստութեամբ պախումն առցէ (նուագարանն)։ Զի մի՛ պատառեսցի. մի՛ գուցէ պախումն ընկալցի մին ի միոջէն. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. ել.։)
some money.
Եթէ սակաւ ինչ պախրէիկ աղքատին տայցեմք, ստէպ վեր ի վայր զայն յեղյեղումք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
cf. Պակաս ;
faulty;
պակասաւոր բայ, defective verb.
Ունօղ զպակասութիւն ինչ. պակաս. թերի. անկատար.
to fail;
to want, to be wanting in, to lack, to run short;
to lessen, to grow less, to diminish, to cease;
to weaken, to swoon;
to die;
— լուսնի, wane —եալ ի մտաց, mad, foolish;
—եալ են ոգիք նոցա, they are exhausted, worn out;
—եցին աչք իմ յարտասուաց, my eyes are weary with weeping;
մի թէ —եցա՞յք իմիք, have you perhaps wanted for any thing ?
զի՞նչ այլ —սէր ինձ ի բարեբաստութիւն, what was wanting to my happiness ?
to be eclipsed.
Ոչ ինչ պակասի ի նոցանէ։ Պակասեալ էր ի Սառայէ լինել ի կանանց օրինի։ Պակասեալ Աբրաամու՝ մեռաւ։ Պակասեաց արծաթ։ Պակասեցին ռոճիկք, ջուրք, կեանք իմ։ Պակասեսցին որպէս ծուխ՝ զի պակասէ.եւ այլն։
want, failure, diminution, decrease;
deficiency;
fault, imperfection;
blemish, defect;
dearth, penury;
— լուսնի, wane;
eclipse.
Ոչինչ ի սովորութենէն պակասութիւն առնել սպասուցն. (Փիլ. քհ.։)
to be amazed, surprised, petrified with astonishment;
to be frightened, appalled, terrified, dismayed, palsied or stupefied with fear;
to be struck with terror;
to shudder, to tremble.
Այնչափ քաղցրաձայն է, մինչ զի պակնուն լսողքն. (Վանակ. յոբ.։)
libidinous.
Որ ինչ հայի ի պակշոտս եւ ի պակշոտութիւն.
guard, guardianship;
guard, sentry, mounting guard;
watch;
watching;
hour, moment, time;
guard, guard-house, post, vedette;
prison;
occupancy;
siege;
— դուռն, cf. Պահակ;
— ընդ —, from time to time;
յայնմ —ու, then, at that time;
ի —ուն յորում, at the time when;
յառաւօտուն —ուն, it was already the morning watch;
ի չորրորդում —ու գիշերոյն, about the fourth watch at night;
ի — աշխարհին, to keep the country;
ի — անձին, to save his life;
— ունել, to guard, to defend;
to mount guard;
ի — արկանել, ունել, ի —ու առնուլ զոք, to arrest, to put in prison;
— արկանել, ի — առնուլ, to besiege, to occupy;
դնել ի — to keep or place in reserve.
Հրամայէ ի պահ արկանել (զաւուրս ինչ) զոչխար՝ որ պատարագելոցն էր. (Փիլ. ել. ՟Ա. 2։)
iron or wooden tie-piece, binding-piece, notched-rail, brace;
buttress, flying-buttress.
Սէրն՝ պահանգ շինուածոյ. զի նովաւ հաստատեալ կազմին որմք տաճարի. եւ եթէ նենգութիւն ինչ գտցի ի պահանգս ապարանիցն, անկեալ կործանի շինուածս. (Մծբ. ՟Բ։)
cf. Պահանջումն.
ՊԱՀԱՆՋԱՆՔ. գ. Որպէս բառ ռմկ. թուի՝ Ազգ ինչ ապարանջանից՝ մանաւանդ բազկի.
to be exacted, claimed;
դատաստան —, to be compelled to give account of;
հզօրք հզօրագոյնս պահանջեսցին, the rich shall suffer great torments.
(կր. իբր հ. հյց. խնդրով) ἁπαιτέομαι, ἐτάζομαι reposcor, expetor, exigor. Հելլենաբանութեամբ ասի՝ Պահանջիմ զայս ինչ, փոխանակ ասելոյ ըստ հայումս՝ Պահանջեն յինէն զայս ինչ.
exigence, demand, recovery, request, requisition;
pretension;
discussion;
— անիրաւ, exaction, extortion;
յետս — ընչից, claiming, claim.
Ընդ բանից է դատումն, եւ ընդ խորհրդոյ, եւ ընդ սակաւիկ ինչ քինի՝ պահանջումն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
object serving to contain another or others, trunk, box, case, scrutoire, sheath, scabbard, cover;
*vestry-room;
— նամակի, envelope, cover;
— թղթոյ, pocket-book, portfolio.
Իբրեւ լուսին յարեգակնէ (լուսալիր եղեալ). զի տայ՝ մինչ լնու զպահարանն, եւ առնու՝ մինչ հանէ զամենայնն. (Վրդն. ծն.։)
guard, defender, protector;
armour, cuirass;
preservative;
phylactery;
— զէնք, defensive armour;
— լանջաց, breast-plate;
— բազկաց, armlet, bracelet, leather gauntlet;
— բարձից, greaves, legpiece;
վերտ —, mail, coat of mail;
ջղեայ եւ կաշեայ —, leather-cuirass, buff jerkin.
Որ ինչ պահպանէ յարտաքին վնասուց. մանաւանդ զրահք, լանջապանակք, բազպանք եւ սռնապանք սպառազինաց.
ՊԱՀՊԱՆԱԿ. φυλακτήριον tutela. Որ ինչ պահպանէ ի փորձանաց՝ իրօք որպէս հոգեւոր զէնն. կամ կարծեօք ախմարաց, որպէս գրապանակն.
conservatory;
post, post-house;
shelter, refuge, asylum.
Գործի եւ տեղի պահպանութեան. պատսպարան. պահպանական ինչ.
Ոչ ինչ պէտք են քեզ հմայից եւ յուռթաց ... տաս նմա զերրորդութիւնն՝ զմեծութեանն պահպանարան. (Ածաբ. մկրտ.։)
to freeze, to be frozen, to congeal, to coagulate, to thicken;
to catch cold;
— յերկաթս, to arm with cuirass.
Գետս այս պաղէր ձեամբ, մինչ յատականալ նմա (այսինքն որպէս սալայատակ լինել). (Պտմ. աղեքս.։)
splendor, brightness.
Բորոտութիւն ինչ հոգւոյ, կամ արածոյն նշանակութիւն, կամ պաղպաջման. (Ածաբ. աղք.։)
the gaining or procuring one's livelihood;
subsistence, maintenance;
food, victuals;
means, way, remedy, expedient.
βίος, σίτησις victus οὑσία substantia. Հայթայթանք պիտոյից կենաց, պարէն. գիւտ եւ նիւթ ճարակաց. պէտք. գոյք. ինչք. ապրուստ.
Զի եւ քան զթռչուն մի՛ ինչ արագութեամբ ի ձեռն պաճարանաց հնարից նուազանալ մեզ։ Եթէ շրթամբք՝ պիտոյից մարմնոյս պաճարանս մատուցանէաք. (Նիւս.։)
bestial, brutal;
—ք, beasts, animals.
κτηνώδης ad pecudes seu jumenta pertinens. Որ ինչ անկ է պաճարաց. անասնեղէն.
to provide, to get, to come by;
to try, to endeavour, to remedy, to find means;
— զկեանս, to earn one's livelihood, to provide where with to live.
Ո՛րչափ ինչ պաճարս եւ պաճարիցի սատանայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։)
cf. Պաճարեմ.
Ո՛րչափ ինչ պաճարս եւ պաճարիցի սատանայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։)
to deck, to attire, to embellish, to adorn, to beautify, to decorate, to bedizen, to bedeck;
to paint, to plaster;
to dissemble, to feign, to disguise;
to give oneself airs;
— զմարմին, to embalm;
—եալ, cf. Պաճուճազարդ;
— առասպելք, cunningly devised fables;
— կերակուր, skilfully dressed meats.
Որչափ ինչ պաճուճեցին որդիքն Իսրայէլի, բայց ոչ այնպէս ինչ զտեառնէ իւրեանց։ Ի հանդերձս ոսկէհուռն զարդարեալ եւ պաճուճեալ։ Տքնութիւն նորա առ ի պաճուճել ի կատարման նորա։ Պաճուճեալ զգեստուք զարդ։ Ոչ եթէ պաճուճեալ ինչ առասպելաց զհետ երթեալ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 9։ Սղ. ՟Խ՟Դ. 10։ Սիր. ՟Լ՟Ը. 31։ ՟Ա. Պետ. ՟Գ. 3։ ՟Բ. Պետ. ՟Ա. 16։)
to succeed, to inherit;
to make oneself master of, to master, to domineer, to lord, to rule over.
Զգիւղս եւ զաւանս եւ զագարակս յիւր անուն պայազատէ։ Երբեմն զմասն ինչ աշխարհիս, եւ ապա զբոլորս իսկ նուաճեալ պայազատէր. (Յհ. կթ.։)
cf. Պայմանական.
Որ ինչ ունի զպայման. ուխտական. վճռական. սահմանեալ. օրինաւոր. թէական.