united, joined, conjoined, connected, annexed;
contiguous, adherent, adhesive, sticking;
adjoining, abutting, lying close to;
conjointly, together, at the same time;
— ընթանալ, to run together;
to concur with, to cooperate;
to compete;
— լինել, to be annexed;
• «իրար մօտ, կպած» Կիւրղ. ծն. «միա-սին, հետը» Դան. ժգ. 24. Եւս. քր. «միա-սին, միաբան, ամէնքը միասին և միևնոյն ժամանաև» Բուզ. Եւս. քր. «ճանապարհնե-իի իրար միացած տեղը, ճամբի գլուխ» Ես. ծա. 20. Կոչ. որից կցել «միացնել, զօդել, կպցնել» ՍԳր. «երգակցիլ, ձայնակցիլ» Բ. մակ. ա. 23. Ոսկ. մ. ա. 11. «արգիլել, չթող-նել?» Անսիզք 49. կցան Սեբեր. 103. կցկցել Ոսկ. ես. Կոչ. Եզն. կցկցանք Ոսկ. փիլիպ կցորդ «կից» ՍԳր. «մի տեսակ երգ» Ոսկ ա. տիմ. Փարպ. որ և կցուրդ Յհ. իմ. (ըստ Մ. Աբեղեան, Արրտ. 1912, 729-731 այս-պէս էին կոչւում այն հոգևոր փոքրիկ եր-գերը՝ որ հին ժամանակ Ս. Գրքի սաղմոս-ներից և օրհնութիւններից յետոյ՝ իբր յաւե-լուած էին երգում, նրանց կից, իբրև յառա-սութիւն. հմմտ. նաև կացուրդ). կցորդիլ Իւս. պտմ. կցորդութիւն Ագաթ. կցուած Սիր. իէ. 2. Վեցօր. կցուածոյ Եւագր. կցըր-դասաց «երգասաց» Մխ. դտ. կցկցոտ Ոսկ. յհ. ա. 10. կցկցութիւն (նորագիւտ բառ) Թղ. պրոկղ. (ՀԱ 1921, 18), թերևս նաև կցխանի, կցղաք «կախանի համար փունջ փունջ կա-պած պտուղներ» Վստկ. 134, 187 ևն։ Կից բառով բարդուած են բազմաթիւ ձևեր, ո-րոնք «նոյն» կամ համ մասնիկի նշանակու-թիւնն ունին. այսպէս օր. ձայնակից Գ. մակ. դ. 6. գողակից Ես. ա. 23. գործակից ՍԳր. գերեկից Հռ. ժզ. 7. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. գա-ւառակից Փարպ. զինուորակից Փիլիպ. բ. 25. Փիլիմ. 2. դրակից Փարպ. դատակից Եփր. զուարթակից Ագաթ. զարդակից Ոսկ. եբր. իը. երամակից Վեցօր. երդակից Ել. գ. 22. ընդդիմակից Ես. կդ. 2. ընդելակից Կորիսն. թևակից Կոչ. ժամանակակից Եզն. Եւս. քր. ժառանգակից ՍԳր. եι-րակից Բուզ. լանջակից Ոսկ. ա. տիմ. ժե. լծակից ՍԳր. Եզն. խաչակից Հռ. զ. 6. Ագաթ. ծառայակից ՍԳր. կենակից ՍԳր. նիզակակից ՍԳր. Ագաթ. ևն, ո-րոնց վրայ արդի գրականը աւելացրել է շատ ուրիշ նոր ձևեր. ինչ. յանցակից, գա-ղափարակից, մեղսակից ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կիցք «անասունի յետևի մասը» Սմբ. դատ. 60, որից «աքացի, քա-ցի», այսպէս՝ կիցս ընկենուլ Ոսկ. ես. Եփր. համաբ. կիցս հանել Մանդ. իբր «աքացել, քացի տալ» կամ փխբ. «խեռել, անսաստել», որից կիցընկէց կամ կիցսընկէց Կանոն. կցատող Սեբեր. 200. կցածել կամ կցացել «աքացել» Ոսկ. մ. և յհ. ա. 3 (էջ 57), կցար-կող «կից զարնող» Սարգ. ա. պետ. ը. էջ 326բ (չունի ԱԲ). հմմտ. պրս. [arabic word] ǰui-ta, թրք. [arabic word] čiite «ձիու, էշի քացի, կիցք», որ ծագում են պրս. ǰuft, թրք. čift «զոյգ, կից» բառից։-Նոյն բառն է նաև կցակ, որ ՆՀԲ և ԱԲ մեկնում են «գրտակ. նկանակ», բայց բուն նշանակում է «զոյգ, երկու հատ». հմմտ. «Ա՛ռ ընդ քեզ զքառա-ռուն կցակս հացի» Վրք. հց. Ա. 636. «Առ քեզ քառասուն կցակս հացից» Լմբ. սղ. սր-րանց մէջ կցակս հացի(ց) պէտք է մեկնել «մի զոյգ հաց», իբր թրք. bir čitt ekmek. նոյն է նաև գւռ. կից հաց Չմշ. «իրար կաած զոյգ հաց՝ որ հարաանիքի ժամանակ դրացի-ներին են բաժանում»։ Արմատի երկրորդ ձևը կամ նրա ձայնդարձն է կուց, որ ան-կախ գործածութիւն չունի. յետնաբար մի-այն գտնում ենք կուց Յայսմ. յնվ. 3 «երկու բուռը միասին կցած՝ գոգաւոր մի խոռոչ հմմտ. կից՝ նոյն նշանակութեամբ, նորա-ռիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ձմ. ճծը. «Արիստոտէլ ասէ թէ ա՛յնչափ նիւթ կայ ի մին կից հողն, սրպէս ի հազար կից հուրն». (մի քիչ յետոյ՝ «Ի մին ագահ և աշխարհասէր մարդն՝ որ է իբրև զմին ափ հող, հազար այնչափ նիւթ կայ, որ է մարմնական հեշտութիւն, զինչ ի հազար հոգևոր մարդն որ է իբրև զհուր). հմմտ. նաև գաւառականները, որոնք երկու ձևերն էլ պահած են. այսպէս՝ Ակն. Ապ. Ղզ. Մկ. Վն. կուց, Մրղ. կուց, Ոզմ. կօզ, Հմշ. Ղզ. Ղրբ. կից, Ակն. Սեբ. կիս, Մշ. կիցք, Ղրբ. կիսք, բոլորն էլ «ափկից, բուռ», որից նաև Ղրբ. կի՛սքէլ (<*կիցքել) «մի բանից երկու բուռ միասին առնել»։
clew of yarn, ball of thread;
wound in a ball, squat, clustered, crouching;
պատել ի —ն, to wind up, to wind into balls or skeins;
— կալ, to crouch, to squat;
to sit on one's heels;
to creep.
• (ՆՀԲ հոլովում է կծկի, կծկան ռայց երկուսն էլ առանց վկայութեան) «թե-լի կծիկ» Ա. թագ. ժթ. 13. Կիւրղ. թգ. «կըծ-կուած, նուաճուած» Ոսկ. մ. ա. 20 որից կծկել «ամփոփել» և կրաւ. կծկիլ «ամփո-փուիլ, քաշուիլ» ՍԳր. Բուզ. Եւագր. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 14. կծկեցուցանել Տօնակ. կծկութիւն «կարկամութիւն, կաշկանդում» Բուզ. կծկատարազ Շիր. կծկաթոռ «այն փայտի կամ թղթի կտորը՝ որի վրայ թելը փաթթեով կծիկ է շինուած» (նորագիւտ բառ) Վրդն. առ. 288. կծկում (արդի գրա-կանի մէջ)։
olibanum, frankincense;
benzoin;
— երեւելի, pure —.
• = Պհլ. kunduruk «կնդրուկ» բառից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նրանից են ծա-գում կանոնաւորապէս պրս. [arabic word] kundu-rū «մազտաքէ», [arabic word] kundur «կնդրուկ, boswellia thurifera», [arabic word] kundurak «խեժ». բոլորի նախնական աղբիւրն է սանս. [other alphabet] kundu, ❇ kundura, [other alphabet] kunduru, ❇ kunduruka «կնդրու-կի խէժ, կնդրուկ, boswellia thurifera Roxb»։-Հիւբշ. 172։
seal;
signet;
stamp, impression ot a seal;
signature;
mark, figure, sign, character;
proof, witness;
confirmation, sentence;
sign of the cross;
baptism;
— Հօր, the only Begotten Son;
— — անմահութեան, the seal or stamp of immortality;
անփակ —, flying seal;
— կուսութեան, maidenhead, hymen;
— դրամոյ, die, stamp;
— բանից, conclusion, end;
— հարկանել, to affix one's seal to, to seal;
լուծանել՝ քակել զ—, to unseal, to break the seal;
— տալ, to baptize;
to seal up, to terminate, to finish;
— առնուլ to receive baptism, to be baptized;
առնուլ զոք ի կնքոյ, to stand godfather or godmother to;
— բանիս, after all, in fine, in short, in a word;
— դնել բանից, to wind up a speech, to conclude a discourse.
tone, sound.
• ԳՒՌ.-Շտ. կնուք, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. Սլմ. Տփ. կնունք, Ագլ. կնունք, կնօնք, Մկ. Վն. կնունք, Հմշ. Սեբ. Սչ. Տիգ. զնունք, Մրղ. Շմ. կունունք, Ննխ. Պլ. Ռ. գունունք, Սվեդ. գնէօնք, Ասլ. գնիւնք, գնիւ՝ Հճ. գmնունք, Գոր. Ղրբ. կնօնք, Ոզմ. կնօք՝, Զթ. գօնունք։-2. Ջղ. Սլմ. Վն. կնքել, Ագլ. Շմ. Ոզմ. Տփ. կնքիլ, Սչ. գնքել, Պլ. գնքէլ, Խրբ. գնքիլ, Ասլ. գնքէ՝լ։-Այս բոլորը կրօ-նական բառեր են. այսպէս կնունք «երա-խայի մկրտութիւն», կնքել «երախան մկըր-տել» ևն. միայն Տփ. կնքիլ նշանակում է նաև «կնիք զարնել, մոհրել»։-Հմմտ. նաև կնքահայր>Սեբ. գնքահար, Ախց. կնկըհար, Ասլ. Ննխ. Պլ. Ռ. գնգահար, Ակն. Սչ. գնգը-նար, Հմշ. գնքէր.-կնքամայր>Ախց. Ասլ. Ննխ. Պլ. Ռ. կնքամար, Սչ. գնքըմար, Ակն. հինքամար, էնկիւրիի թրքախօս հայոց բար բառով՝ ինքամար (Բիւր. 1898, 789), Ատն ընքամէր (Արևելք 1888, նոյ. 8-9).-կըն-քաւոր> Տփ. կնքավուր, Շմ. կունքօօր, Տիգ. ինք'mվուր, Մկ. ք'աւոր, Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլժ քավոր, Երև. քավօր, Վն. ք'ավոր, Որմ. քiա-վուր, Մրղ. քավըիր.-կնքապապ> Զթ. գըն-քաբօբ, Հճ. գնքաբօբ, ընքաբօբ, Ակն. հին-քաբաբ, Ատն. ընքաբաբ, էնկիւրիի թրք. հյ. ինք'աբաբ, Ալշ. Մշ. Չրս. քաբաբ, Սվեդ. բուբ. -կնքամամ > Մշ. քամամ։-Նոր բա-ռեր են կնունքճաշ, կնունքահաց. կնքակին կննքատուն, կնքուատէք, կքտուկ։
knot, tie;
pucker, wrinkle;
frowning, frown;
embarrassment, entanglement, complication, intrigue, scrape, difficulty, hinderance, hitch;
— ծնանել յերեսս, to contract or knit one's brows, to frown;
to look gruff, to put on a surly look;
to turn up one's nose, to make wry faces;
հատանել՝ բառնալ զ—, to decide a question, to solve or set at rest a disputed point;
— կտաւոյ, plaits, folds;
— խաղողոյ, husks of pressed grapes;
cf. Կոխած.
• ԳՒՌ.-Ջղ. կնջեռ «խաղողի չանչ», Երև կնջէռ «խաղողը ճմլելուց յետոյ մնացած մասերը, խաղողի թթուած շրուանդ», Ալշ. Մշ. կռինջ և Խրբ. գռինջ «կապի՝ թելի խառ-նուք, ոլորք», Պլ. գռինջ «ճակտի կնճիռ»։ Նոր բառեր են կնճռակալել «երեսը խորշոմ-ներով լցուիլ», կնճոնած, կնճռնոտ «խոր-շոմներով ծածկուած», կնճռնոտացնել «դէմ-քը թթուեցնել», Ոզմ. կըռըմջվիլ «թելը՝ կա. պը խառնուիլ», նաև կռնճիլ, կռնճմիլ, կը-ռընճմոտիլ Խրբ., կռնճմտիլ Ակն., կռնչմտիլ Արբ. «կաշին կծկուիլ», Հմշ. գոինջ «թելի ոլորք»։ Էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբա-ռով՝ գըռինջլի «կռինճ ունեցող» (Բիւր. 1898, 790)։
camlet, camelot, camels colt.
• = Իբրև Հայաստանի ո՛չ բնիկ մի անա-սունի անուն՝ անշուշտ փոխառեալ է. մեր հարևան լեզուներից ո՛չ մէկի մէջ չկայ նման մի բառ. ունինք սակայն արաբ. [arabic word] ja-zur «ուղտ կամ ուղտի ձագ», յոգն. [arabic word] ǰuzur «ուդտեր»։ Այս բառը բնիկ սեմական է, որին ապացոյց են նոյն արմատիո ռևած բազմաթիւ ածանցները արաբերէնի մէջ. ինչ. [arabic word] ǰazīr. «ուղտի միս ծախող». [arabic word] maǰzar «ուղտ մորթելու տեղ», օ [arabic word] ǰuzara «մորթուած ուղտի չորս ոտքը և վի-զը, ուղտ մորթող մսագործին տրուած վարձ-քը»։ Սրանից է փոխառեալ նաև պրս. [arabic word] faōr կամ [arabic word] ǰadr «չորս տարեկան ուղտ»։ Բայց որովհետև արաբերէնից չէինք կարող փոխառութիւններ ունենալ Ե դարումն և ձևով էլ նման չէ արաբականին, ուստի իբրև աղբիւր պէտք է դնել մեզ հարևան մի ուրիշ սեմական լեզու։ Հաւանաբար, ինչ-պէս ուղտ, նոյնպէս և կոզռն փոխառութիւն է ասուրերէնից։ Չայնական փոփոխութեանց համար հմմտ. կղզի=արաբ. օ [arabic word] lazi-ra։-Աճ.
trampling or stamping upon;
trampled upon, trodden underfoot;
— ճանապարհ, beaten or frequented track, public road;
տալ ի —, to give to be trampled on, to cause to tread on;
երկինք չեւ էին —, no one had as yet entered heaven.
• Հիւնք. կախել բայից։ Bugge KZ 32, 85 ասում է թէ գործ չունի լտ. calx calcare «կոխոտել» բայի հետ, այլ փոխառեալ է կովկասեան լեզուներից. հմմտ. թուշ. քոկ «ոտք», օսս. կախ «ոտք», որ սակայն ավար. կոան, կիւ-րին. կւաճ, հիւր. կվալ է լինում։ Karst, Յուշարձան 401, 405 սումեր. gug'i «կոխել»։ Մառ ЗВО 1925, 800 իմեր. կոխունջի «лаnти, տրեևւ»։
lamentation, complaint, mourning, weeping, tears;
blow;
undulation;
— առնել՝ առնուլ՝ դնել, to wear mourning, to complain, to lament, to deplore;
— դառնութեան առնուլ ի վերայ ուրուք, to make great lamentation;
to chant mournful hymns, to sing dirges over;
— ջերմացուցանել, to cause to weep with exceeding bitterness;
ի — մրրկաց ծփիլ, to rise or toss about in waves, to be agitated, billowy.
• , ո հլ. «կուրծքը ծեծելով լաց լինել ու բղաւելը» ՍԳր. Կոչ. Ոսկ. յհ. բ. 16. «ալե կոծութիւն» Նար. որից կոծել «ծեծել, զար-նել» ՍԳր. Ոսկ. եբր. ե. Վեցօր. կոծիլ «լալ, ողբալ» ՍԳր. «ալեկոծուիլ, ծփիլ» Վեցօր. կոծալ «ողբալ, լաց լինել» Ոսկ. յհ. ա. 39. բ. 38. կոծական «ողբական» Ոսկ. լհ. բ. 38. կոծանք «ալիքների բաղխումը» Ոսկ. ե-փես. կոծօնք? «ողբ» Եւս. պտմ. 118 (ըստ սրբագրութեան Վարդանեանի՝ ՀԱ 1914, 325), կոծադիր «մեռել ողբացող» Կանրն էջ 69. կոծապար «լալկան՝ գանձ ասող կա-նանց խումբ» Պիտ. կոծատեղի «լացի վայր» Մանդ. քարկոծել ՍԳր. քարկոծանք Եփր. ել Կիւրղ. ել. ալեկոծ Ոսկ. մ. ա. 24, Վեզօր. ալեկոծութիւն Մանդ. Պիտ. ձեռակոծ Ոսկ. ես. նաւակոծիլ Ա. տիմ. ա. 20. պատուհա-սակոծ ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Ագաթ. թքակոծ Լաստ. ծովակոծութիւն Ոսկ. մ. ա. 5. լու-սակոծիլ Փիլ. նխ. երասանակակոծել Փիլ. Պիտ. համբաւակոծ Կոչ. 312. հանա-պազակոծ Գէ. ես։ Բառիս առաջին և նախնական իմաստն է «զարնել, ծեծել». որից՝ անցնելով «կուրծք ծեծել» նշանակու-թիւնից՝ յառաջացել է «ողբալ, լալ» նշանա-կութիւնը։ Նշանակութեանց այսպիսի զար-գացման համար հմմտ. լիթ. plaku, plakti «զարնել, պատժել» և հսլ. plakati «լալ»։
purple;
— garment.
• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ. գոր-ծածուած է երեք անգամ հետևեալ ձևով. Զգեցեալ հիրս և կարմիրս. Եզեկ. իգ. 6 (յոյ-նը երկու բառի տեղ միայն ὅαxίνϑινω «յակնթագոյն»). Հիր և կարմիր և կապու-տակ և երփն երփն նարօտուց. Եզեկ. իէ. 24 (յն. այս բոլորի դէմ միայն ύάϰινϑον «ա-կինթ». բայց այլ ձձ. աւեւառնում են ϰαι πορρυραν «և պորփիւր»). Ագուցի զքեզ հիր և կարմիր. Եփր. աւետ. 305 (առնուած է Եզեկ. ժզ. 10 համարից, որ մեր թարգմա-նութեան մէջ այսպէս է. Ագուցի քեզ զերկ-նագոյնն. =յն. ὸάϰινϑον «յակինթ»)։-Որովհետև գործածուած է կարմիր և կապոյտ բառերի հետ, ուստի և գոյնի անուն է, և յատկապէս կարմրից ու կապոյտից տարբեր մի գոյն։ Եւ որովհետև յունարէնում համա-պատասխան ձևն է միշտ «յակնթագոյն», որ և վերջին օրինակում թարգմանուած է նաև երկնագոյն, ուստի պէտք է ընդունիլ, թէ հիր նշանակում է «յակնթագոյն, որ է երկնա-գոյն կապուտակ»։ Հնագոյն հայերէնում զա-նազանում էին ուրեմն կապոյտի երկու որոշ տեսակները, այն է՝ կապոյտ «cинiи, լեղա-կի գոյն», հիր «րοлуσoй, երկնագոյն»։
Iris, rainbow;
flag, iris;
— լճասէր, halophila, sword-grass, yellow waterflag.
• . մէկ անգամ գործածուած է Ել. լ. 24. «Հերիկ հինգ հարիւր սիկղ». յն. համա-աատասխան բառն է ἰρις, որ նշանակում է «մի տեսակ անուշահոտ ծաղիկ՝ շուշանազ-գիներից». այսպէ՛ս են ընդունած շատերը ինչպէս նաև Գր. Աղթամարցին (հրտր. Կոստ-էջ 76)։ (Հմմտ. վերջին անգամ Տիրացուեան, Contributo § 58 և 60)։ Ոմանք, ըստ որում եբրայական բնագրի մէջ բառիս դէմ դրուած է [hebrew word] qīddā «դարիճենիկ, կասիա, lau-rus cassia L», կարծում են թէ հայերէն z-48ვ ռառն էլ պէտք է այս նշանակութեամբ առ. նել։ Գործածուած է նաև խունկի մի տեսակը նշանակելու համար. այսպէս եմ գտնում ճառընտ. «Կէսք արկանէին խունկս հիրիկս և կէսքն խունկս ապուրանս». (նոյնը Վրք. և վկ, ա. 527 խունկս խիրիկս)։-Բառգիրք երեմ. յաւել. 569 մեկնում է «խիժ, հիւթ կպչուն որ կաթէ ի ծառոյ». այսպէս նաև Տաթև. հարս. 349՝ Հիրիկ «խէժ է ծառոց»։-Ստ. Ռոշքեան էլ գիտէ հիրիկ անունով մի թուփ՝ աշնան ծաղկող և սիրելի մեղուներին, իբր լտ. laica (?)։-ՀՀԲ և ԱԲ մեկնում են նաև «ծիրանի գօտի, ծիածան». բայց այս իմաստը հայե-րէնում բնաւ չէ գործածուած և յայտնապէս յարմարեցրած է ՀՀԲ-ի կողմից, համաձայն յն. ἰρις-ի, որի առաջին նշանակութիւնն է «ծիածան»։ Նոր գրականում հիրիկ գործած-ւում է «աչքի ծիածան» նշանակութեամբ, իբր յն. ἰρις և ֆրանս. iris, որոնք ունին նաև այս նշանակութիւնը։ Հիրիկ բառի բուն և ստոյգ նշանակութիւնն է ուրեմն «անու-շահոտ և գունագեղ մի ծաղիկ» և կապ. ունի թերևս նախորդ հիր «յակնթագոյն» բառի հետ։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ յն. ἰρις ձևից փոխառեաւ ևն համառում։ Lag. Arm. Stud. § 1291 հանում է հիր բառից և միանցելով հյ. խիր «մեխակ», պրս. [arabic word] xir և լն. ἰρις ծաղկանունների հետ, ենթադրում է, որ նոյն բոյսը Չինաստանից է ծագել և անուան հետ միասին դէպի Արևմուտք է տարածուել. սրան ապացոյց է հա-մարում պրս. xīr-i xatāyī «Ջինական խիր. սև մեխակ» յորջորջումը։ Հիւբշ. 351 և 516 բաժանելով յունարէնից կը-ցում է կասկածով խիր<պրս. xīr բա-ռին։ Հիւնք. պրս. հիւրուք (իմա՛ [arabic word] hurūk, որ սակայն բնաւ չի յարմարում, որովհետև, նախ նշանակում է «ծոր. barbaris» և երկրորդ՝ ձևով պիտի տար հյ. *հրուկ կամ *հրոյկ) և խիրու «ծա-ղիկ ինչ կարմիր»։
humour;
moisture;
succulency;
— պտղոց, juice;
syrup;
— բուսոց, sap;
— մսոյ, gravy;
— փորոտեաց, intestinal juices;
— ստամոքային, gastric juice;
ապակային —, vitreous humour.
• , ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «նիւթ, տարր, հոյզ (մանաւանդ խոնաւութեամբ), ծուծ, իսկութիւն» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Կորիւն, որից ունինք հիւթաբեր Եզն. հիւթեղ Ոսկ. մ. ա. 5. հիւթանիւթ Կոչ. 50. Կիւրղ. ծն. ան-հիւթանիւթ Թղ. պրոկղեայ ՀԱ 1921, 18, հիւ-թել «կազմել, գործել» Ճառընտ. Եղիշ. ան-հիւթ Ագաթ. նմանահիւթ Նար. խչ. պատ-շաճահիւթ ԱԲ. պղնձահիւթ Կիւրղ. խչ. հիւ-թալի (նոր բառ)։
lean, emaciated, thin, extenuated;
shrivelled, shrunk, withered.
• «ծիւրիլ, հալիլ, մաշիլ, ծնգիլ, նուա-ղիլ». արմատ առանձին անգործածաևան որից կազմուած են հիւծանիլ Եզն. հիւծիլ, Լմբ։ սղ. հիւծեալ Ոսկ. յհ. բ. 6. Սարգ. հիւ-ծումն Փիլ. Խոր. Նար. հիւծական Յս. որդի ծարաւահիւծ Զքր. կթ. ծարաւահիւծեալ Աթ. խչ. նոր բառեր են հիւծախտ, հիւծախտաւոր, հիւծախտաբոյժ։
cf. Հիւլէ.
• ՓՈԽ.-Քրդ. ❇ holik «հիւղակ, խրճիթ» (որից էլ փոխառեալ է Մշ. հօլըք). նոյնպէս և քրդ. և թուրքման [arabic word] huy «ճիլերով շինուած վրան կամ եղեգով ու խը-ռիւներով տնակ» (յիշում է բառս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 29, 557, Բ. 373 և Գ. 447)։-Պատահական նմանութիւն ունին տաբ. հուլ «գիւղ», թրք. գւռ. Կես. huyuk, uyúk «հիւ-ղակ» (Բիւր. 1898, 713)։
texture, tissue;
tress;
braid;
intertwining, interweaving, wreathing;
knit;
դեղձան —ք, golden tresses;
— ձեան, avalanche, snow-slip.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև հիւսոյ) «գըլ-խի մազի հիւսուածք, հիւսկէն զարդ» ՍԳը. Եփր. ծն. Խոր. որից հիւսել Ոսկ. ես. և յհ. ա. 40. Մծբ. հիւսուլ Յուդթ. ժ. 3. Եզեկ. իդ. 17. հիւսեալ Ել. լթ. 19. հիւսանիլ Թէող. մայր. հիւսածոյ Ոսկ. ա. տիմ. ը. հիւսակ Ոսկ. մ. բ. 24. հիւսեակ «մազի հիւսք» Անկ. գիրք հին կտկ. Ա. էջ 166. հիւսկէն Ել. իր. և լթ. Կիւրղ. թգ. հիւսումն Խոր. հիւսուածոյ Նխ. ել. բազմահիւս Պրպմ. բանահիւս Նար ծաղկահիւս Թէոփ. խ. մկ. զուգահիւսեալ Մաքս. եկեղ. եդեմահիւս Թէոփ. խ. մկ. եռա-հիւս Եղիշ. դտ. ևն։-Հիւս ձևի տեղ ունինք հեւս Եփր. ա. տիմ. 239. բայր աւանդուած է նաև հեսուլ Վրք. հց. բ. 478. հուսկուլ, հե-նել, հուսել, հուսուլ, հիսուլ (Պիսիդ. վեցօր. տող 187), յուսանել Եփր. դտ. 343, յօսել Վրք. հց. բ. 464, յօսուլ, յօսնուլ, յուսել Վրք. հց. բ. 98, ՀԱ 1912, 549 ձևերով։
dinner, noon-day meal;
repast, entertainment, feast;
—ոյ ժամ, the three canonical hours, Third, Sixth and Ninth;
cf. Ճաշաժամ;
սպասք, սեղան, զանգակ —ոյ, dinner-service, dinner-table, dinner-bell;
— անպաճոյճ;
frugal meal or table;
— գործել, to get dinner ready;
— առնել, to give a dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner-party;
պատրաստ է —ն, dinner is on the table;
—ք զ—ս մղեն եւ ընթրիք զընթրեօք անցանեն, dinners follow dinners and suppers follow hard on suppers;
cf. Ժամ.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատե-լով պրս. չաշթէ, չաշ ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. չաշթէ, չաշթի։ Peterm. 22 սանս. čaš, 26 ճաշել՝ սանս. čaš, պրս. caši-dan։ Böttich. ZDMG 1850, 357 սանս. ǰakš «ուտել»։ Lag. Urgesch. 552 սրա հետ նաև պոս. iašīdan։ Müller SWAW հետ նաև պոս. Tašīdan։ Justi, Zend-sp. 109 զնդ. սանս. čaš ևն ձևի տակ։ Lag. Arm. Stud. § 1375-1379 ճաշ = պրս. čās, dašt, ճաշակեր =պրս. cas-gar։ -Հիւնք. պրս. jašn «խրախճան ու-րախութեան և հիւրամեծարութեան»։
taste, flavour, savour;
foretaste, prelibation, proof, gustation;
drinking-vessel, cup, mug, glass, tumbler;
measure of gallons;
դուզնաքեայ —, weak or slight effort;
առնուլ զ—, to try, to taste, to relish;
առնուլ զ— քաջասրտութեան նորա, to prove his courage;
—աւ զծով չափել, to empty the sea with a tea-spoon.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ռ հլ.) «համտես, համի փորձ, համ, լայնաբար՝ որևիցէ փորձ, օրինակ» ՍԳր. Կոչ. Մծբ. «կում, մէկ անգամ ըմպելը» Պտրգ. 380, 565, 572, 711 (Եւ զբաժակն ըմպէ երիս ճա-շակս. Առնու ի բաժակէ արեանն ճաշակ մի. Առնու և ի բաժակէն ճաշակ մի. Տացէ նմա և ի բաժակէն ճաշակ մի). «գաւաթ. բաժակ, հեղանիւթերի մի չափ» ՍԳր. «կոնքաձև կամ բաժակաձև բազմակալ ճրագի» Զաք. Բ. 14, որից ճաշակել ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. յհ. բ. 17. ճաշակակից Սիրաք թ. 22. ճաշակելի Ոսկ, տիտ. ճաշակելիք Երեմ. դ. 19. Եբր. ե. 14, անճաշակ Ագաթ. դառնաճաշակ Շար. գե-ղեցկաճաշակ Տօնակ. նորաճաշակ Իմ. ժզ. 2 դժուարաճաշակ Ճառընտ. դիւրաճաշակ Մխ. առակ. եզնաճաշակ Նոնն. կենաճաշակ Պիտ. հոգեճաշակ Նար. առաք. հրաճաշակ Նար. Շար. ճաշակաւոր (նոր բառ) ևն։
• = Պհլ. *čašak ձևից, որ ունէր նոյն կըր-կին նշանակութիւնները. հմմտ. պրս. [arabic word] čāšnī «ճաշակ, համտես, փորձ, օրինակ», čāš̌na kardan «համը նայիլ, ճաշակել», ča-šidan «ճաշակել», uašgar կամ čāšnigēr «համտեսոր»։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև սանս. [other alphabet] cášaka-«ըմպանակ բաժակ. մի տեսակ խմիչք», վրաց. ჭამნიჯი ճաշնիկի «ըմպելիքի փորձ՝ մի քիչ խմելով, համտես», მეჭამნიკე մեճաշնիկե «մա-տըռուակ», ჭამნიჯება ճաշնիկեբա «դիւր գալ», քրդ. češni «օրինակ, նմոյշ», թրք. rešni «համ, համտես», češniji «համտե-սռռ». հսլ. čaša, չեխ. čiešé. čiše, ռուս. чa-шa, цaшкa. ուկր. cása, սերբ. casa, բուլ-գար. čáša, լեհ. czasza, որից էլ հպրուս. kiosi «գաւաթ» (Berneker 137)։ Արմատի համառ հմմտ. սանս. čāš «ուտել, խմել» և ճաշ բառի տակ յիշուած ձևերը։-Հիւբշ. 187։
spread, dispersed, scattered;
diffusion, extension, dilatation.
• «ճամբայ, ճանապարհ». նորա-գիւտ բառ, որ գործածուած է միայն հե-տևեալ տեղերը. «Եւ թեպէտ զհաց յոռի և չարահաւ կերիցէ մարդ... ընդ նոյն ճապաղ երթայ ի մարդ անդը և տայ զոյժ զօրու-թեան». Մծբ. (Հռովմ 1756, էջ 322. բնա-գիրն ունի «ընդ նոյն ճանապարհ» և կոկոր-դի անցքի համար է ասում). «Ճանապարհ իմն և ճապաղ եղև անկարգութեան». Ոսկ. եփես. էջ 733. «Դարձան ջուրքն... ընդ ճա-նապարհ (և) ճապաղ գնացից իւրեանց». Եփր. յես. էջ 307։
creeping, crawling, cringing;
windig, tortuous, sinuous;
flexible, supple;
ընդ —, hurriedly, hastily, in haste;
ընդ — անցանել, to insinuate, to worm oneself in, to enter cautiously but hastily, to creep or steal in swiftly.
• «ճեպով, շուտ, արագ». մէկ ան-գամ գործածուած է Եղիշ. գ. էջ 57. «Ընդ ճապուկ՝ անդր անցանէ ի վերայ գնդին Պար-սից»։ Նոյնը պիտի լինի նաև Նար. տաղ. էջ 423՝ «Այն ճորտն ճոխ էր և ճապուկ» (իմա «շոյտ, աշխոյժ»)։ Նոր գրականում կայ ճա-պուկ «դիւրաթեք, ճկուն», որի հնագոյն գոր-ծածութիւնն էլ գտնում եմ Յայսմ. օգոստ. 2. «Եւ ի ճօճել ճապուկ նիզակացն»։ Այս նը-շանակութիւնը իբր միջին օղակ՝ վերինի հետ է միացնում նաև ճապուկ «ծռմռկող, գալար-ւող, մանիճ մանիճ եկող» Նար. կթ. էջ 117 (որդերի համար է ասուած. և այսպէ՛ս է մեկնում Լծ. նար.), որից ճապկիլ «ծռուիլ, թեքուիլ» Անան. գիտ. 5 (լուսնի մահիկի հա-մար ասուած), «յօրանջելով երկննալ, ձըգ-ուիլ» ԱԲ. սաստկականը ճապկտիլ «ստէպ յօրանջելով ձգձգուիլ» Վստկ. 212. Ախտարք (բուն նշ. «ծռմռուիլ»), որ և ռմկ. ճպլկտիլ Վրդն. առակ. 78 (Ասի ի բան առակաւոր, Թէ խեցգետինն ի հետ օձին ճպլկտեցաւ Նայ կտրեցաւ. այլ ձ. ձգտեցաւ)։-Բառ. երեմ. էջ 196 ունի ճապուկ և մեկնում է «նազլու կամ մանիչ ճախարակեայ» (անշուշտ մա-նիճը մանիչ կարդալով)։
• = Պհլ. ❇ջ *cāpūk ձևից, որից պրս. [arabic word] čāpuk «արագ, շուտ, փոյթ, թեթև-ոտն»։ Պարսկերէնից փոխառեալ են նաև թրք. čabuk (գւռ. čapuk, čapək, ռմկ. չա-պուխ) «արագ, շուտ», [arabic word] čgvīk «ժիր, շոյտ, աշխոյժ», քրդ. čäpek «թեթևաշարժ, դիւրաթեք, ճկուն», վրաց. չաուքի «ժիր, ա-րագ», ჭაბუკი ճաբուկի «երիտասարդ» (բառիս իմաստը որոշ չէ. հասկանում են նաև «loyal serviteur, héros exercé dans les combats». տե՛ս M. Riabinin MSL 10, 18)։ Պհլ. բառը աւանդուած է čapuk ձևով և «կենսունակ, աշխոյժ, ժիր» նշանակու-թյամբ։ Ենթադրում է իրան. *cāpu-ka-՝ կազ-մուած -ka-մասնիկով՝ *čapu-արմատից, որից հյ. ճեպ և հապճեպ (տե՛ս Nyberg, Hilfsb. 1, 60 և 2, 42)։-Հիւբշ. 188։
discourse, harangue, oration, sermon, allocution;
dissertation;
history;
treatise;
narration, recital;
— բարոյական, homily;
— խրատական, parenesis;
առ —ն, ըստ —ին, literally, to the letter;
— արկանել, to deliver an oration or harangue, to make a speech, to preach a sermon;
ի — առնուլ, to discourse, to speak, to talk;
to write;
— արկեալ խօսել, to descant, to hold forth, to converse, to talk, to discourse, to spout, to speechify;
գրել զ—ս պատմութեանց ուրուք, to write a biography.
• ՓՈԽ.-Ուտ. čar «ճառախօսութիւն»։ Ու-նինք արևել. թրք. [arabic word] jar «յայտարարու-թիւն, վաճառատան մէջ ծախու ապրանքը բարձրաձայն յայտարարել», [arabic word] iar-č1 «փողոցի շրջուն վաճառական, որ ապ-ռում է». չաղաթայ. [arabic word] čar «ճիչ, բացա-գանչութիւն», ❇ [arabic word] ǰarang «արձա-գանգ», ❇ [arabic word] čarlamaq «կոչել, հը-րաւիրել», ❇ [arabic word] ǰarəlmaq «հրատա-րակել, հրապարակել», [arabic word] կամ [arabic word] jar «աղմուկ, ձայն, կոչ, յայտարարութիւն, պատգամաւոր», քումուք. čarlamak «թըռ-չունի ճռուողել», թրք. [arabic word] ǰar «կոչումն, յայտարարութիւն», [arabic word] ǰarjar «շա-տախօս», նաև սրանցից փոխառեալ պրս. [arabic word] ǰar «պատգամ, լուր», [arabic word] ǰārǰī «համբաւաբեր, պատգամաբեր, մունետիկ», ն. ասոր. jar «յայտարարութիւն»։ Բայց այս բառերը հայերէնի՞ց են փոխառեալ, թէ պա-տահական նմանութիւն միայն ունին։ Ըստ Будaгsвь 2, 323 սրանց բոլորի մայր ձևն է մ.նդոլ. dzar, որով այդ բոլորի նմանու-թիւնը պատահական է դառնում։-Յայտնա-պէս Կիլիկեան բարբառից է փոխառեալ թրք. գւռ. Տ. jor «խօսք ընել» (Բիւր. 1899, 798)։
ray, beam, radiation;
light, splendour, brightness, brilliancy;
radius;
— տանելի, vector radius;
—ս արձակել, to irradiate, to beam, to emit rays.
• . ի հլ. «ճաճանչ, լոյսի շող» ՍԳր. որից ճառագայթաձև Կոչ. ճառագայ-թաձիգ Ագաթ. ճառագայթարձակ Ագաթ. ճա-ռագայթաւոր Եւագր. բազմաճառագայթ Խոր. վրդվ. երեքճառագայթեան Կիւրղ. աղ. խչ. եօթնճառագայթեան Անյ. բարձր. ևն,
remedy, means, expedient;
— or — եւ ճարակ գտանել, to find a means or a way, to contrive, to think of a device, to contrive;
չիք —, ոչ գոյ —, there is no way or means to, there is no help, it is done;
it is past all cure, it is irremediable;
cf. Ճարակ.
• «հնար, միջոց, դարման» Եւս. պտմ. էջ 159. Խոր. Յհ. կթ. 427. որից ճարիմա-ցութիւն «հնարք իմանալը» Կիւրղ. կոյս. ան-ճար (ի հլ.) Ոսկ. յհ. բ. 23. Փիլ. անճարանալ Ոսկ. յհ. բ. 6. անճարացեալ Լաստ. անճա-րաւոր Մաշկ. անճարութիւն Նար. անճարիլ Լաստ.։
privy, water-closet;
երթալ ի —, to go to stool.
• «արտաքնոց». մէկ անգամ ունի Բուզ. ե. 35. սրա հետ հոմանիշ է չաշմակ «արտաքնոց», որ առանձին գործածուած չէ և կայ միայն չաշմակել «կործանել զտեղին և կարգել ի լուալիս, ճեմիշ կացուցանել». մէկ անգամ ունի Կիւրղ. դտ. «Իսկ Յերոբոաղ յետ չաշմակելոյ զԲահաղ և ունելոյ զդատա-ւորութիւն՝ յաղթեաց Մադիամու» (ակնար-կում է Դ. թագ. ժ. 27)։
• = Պհլ. անյայտ մի ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] čašma և շրջեալ [arabic word] čamša, որ բուն նշանակում է «աղբիւր» և երևի փխբ. նշանակում է նաև «արտաքնոց». այսպէս է քրդ. [arabic word] češma «արտաք-նոց» (Justi, Dict. Kurde, էջ 129), ինչպէս նաև Մշոյ հայ. և թուրք. գաւառականով՝ չաշմա «արտաքնոց»։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. հյ. լուալիք «աւազան, բա-ղանիք, ջերմուկ. 2. աղբանոց, կոյանոց». (Քակեցին զտունն Բահաղու և կարգեցին զնա ի լուալիս. Դ. թագ. ժ. 27), պրս. ab-dast «լուացումն ձեռաց» և ābdastxāna «ճե-միշ», ասոր. [syriac word] baita dmaya «արտաքնոց» (բուն նշ. «տուն ջրոյ» ZDMG 40, 439)։-Հայ. չաշմակ համապատասխա-նում է պրս. čašma ձևին և փոխառեալ է պհլ. čašmak «աղբիւր» բառից. իսկ ճեմիշ մօտենում է շրջեալ čamša ձևին և անշուշտ ծագում է պհլ. գաւառական մի ձևից։
• ՆՀԲ թէ՛ ճեմիշ և թէ՛ չաշմակել դնում է պրս. չէմշէ, թրք. չէշմէ «աղբիւր. 2. արտաքնոց»։ Հիւբշ. 189 չի ընդունում վերի մեկնութիւնը, որովհետև «արտաք-նոց» նշանակութիւնը չի գտնում Vul-lers-ի մօտ։ Նորայր, Կոր. վրդ. 446 պրս. [arabic word] čamēz «մէզ» բառից հանելով՝ սխալ է գտնում ճեմիշ «ար-տաքնոց» նշանակութիւնը և դնում է ճե-միշ «մէզ»։
effort, endeavour, attempt, study;
labour, work, pains, suffering, hardship, toil, fatigue;
danger, hazard, jeopardy;
crisis;
conflict, contest, combat, fight;
cf. Ճգնութիւն;
— ի —, close or hard by, one after the other, without intervals;
ամենայն ճգամբք, with all one's strength or ability;
ճգունք մարտի, the toils of war;
տանել մեծամեծ ճգանց, to bear or sustain great hardships;
զամենայն յանձին ունել, թափել, ի մեջ առնուլ, բազում ճգունս առնել, to strive or struggle hard, to do one's best or utmost, to redouble one's endeavours, to make superhuman efforts;
— դնել, to make an effort, to strive, to endeavour;
— դնել զյետին —, յետին ճըգամբք գուն գործել, to make a last effort, or final efforts.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ճրկնել, Ոզմ. ճըկնիլ. Ախց. Կր. ճքնիլ, Մրղ. ճրքնէլ, ճըյհնէլ, Սչ. ջըգ'նել, Խրբ. ջըգ'նիլ, Զթ. ջը'գ'նիլ, Ննխ. Պլ. Սեբ. ջըքնէլ, Շմ. Տփ. ճըքնվիլ, Ղրբ. հըք'նվէլ, Ռ. ջըքնիլ, Սլմ. ճըյհնել, Ասլ. ջը*նիլ.-ճգնաւոր բառի ձևերն են՝ Մշ. ճրկ-նավոր, Մկ. ճքնաւոր, Ջղ. ճքնավոր, Երև. Կր. ճքնավօր, Սչ. ջգ'նավօր, Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. ջքնավօր, Ագլ. Տփ. ճքնա՛վուր, Ղրբ. ճիքնա՛վըէր, Զթ. ջիգ'նmվիւր, Սեբ. ջըք-նավէր, Վն. ճըյհնավոր, Սլմ. ճըյհնmվոր, Մրղ. ճըքնավըիր, ճըյհնավըիր, Ասլ. ջը*նա-վէ՝օր, Շմ. ճըքնօօր։-Ատն. ունի ջըքնավօր «ճգնաւոր», ջըքնէլ էթմէք «ճգնել»։-Նոր բառեր են ճգնոց «ճգնարան», ճգնիկ (Rivo-la) «ճգնաւոր փոքր և խոնարհ», ճգմանուկ «անխօս մանուկ» (?), ճգտալ Եւդ. «չափա-զանց նեղը մնալ», ճգռտել Մղ. «ճիգ ու ջանք գործ դնել»։
small cluster of grapes.
• , ի-ա և ռ հլ. «խաղողի սակաւահատ փոքրիկ ողկոյզ» ՍԳր. «ձիթենու վրայ մնա-ցած տկար պտուղներ» Եփր. օրին. էջ 227 (բցռ. ի ճռոյ). (այս վերջին նշանակութիւնը չունի ՆՀԲ). որից ճռախիտ Ոսկ. մ. գ. 25, ճռաքաղ ՍԳր. ճռաքաղութիւն Դատ. ը. 2. ճոաքաղել Մծբ. մշտնջենաճիռ Ճառընտ. գրուած է նաև ճիւռ, ճեռ Հ. Կիլիկ. ճուռ Վստկ. 41. Պտմ. լմբ. 236. Սմբ. ռատ. 223ա.-Նուազականն է բառիս՝ ճռիկ «փոքր ճիռ» էֆիմ. 289 (մէկ ողկոյզ կամ ճռիկ ոռ կտրած չի լինի յիւր որթէն)։
claw, talon, nail, pounce;
fang;
paw;
զ—սն ցցել, to stretch out the claws;
—ամբք խղել, to claw, to scratch;
cf. Մագիլ.
• , ի-ա հլ. (բայց յգ. ն հլ. -նունք, -նանց, -նամբք) «մագիլ, գազանի կամ գի-շակեր թռչունի ճանկ» Եփր. վկ. արև. Վեց-օր. 161. Կիւրղ. ղկ. որից ճիրանաւոր Վրդն. ծն։
stingy, scurvy, niggard, sordid, covetous, miserly.
• «ճահիճ, եղտիւր, կանգնած ցե-խոտ ջուր». երկու անգամ ունի Բռ. երեմ. էջ 194 և 198։ Մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած ջղջ, ջղջին, ճղճին ձևերով՝ Եպիփ. բարոյ. (ըստ ՆՀԲ՝ բնագիրն ունի «Որոնէ ջղջ ինչ տեղի». այլ ձ. «տեղի ինչ տիղմն»). ԱԲ գրում է «Թերևս ջիղջ կամ ջուղջ». Մառի հրատ.՝ ջղջին տեղի (այլ ձ. ցխոտ) Բար. 156։
true, unquestionable, real, certain, sure;
veridical, faithful, upright, frank, sincere;
in truth, truly, indeed, really, in realty, verily;
— իցէ ? is it true ?
• , ի, ի-ա հլ. «իրաւ, ճիշտ, ըս-տոյգ, աննենգ» ՍԳր. Եզն. Կոչ. Կիւրղ. թգ. որից ճշմարտել ՍԳր. Եւս. քր. ճշմարտիւ ՍԳր. ճիշմարտագոյն ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Ոսկ. բ. կոր. ճշմարտակորոյս Վեցօր. ճշմարտա-պատում Կորիւն. Ագաթ. ճշմարտասոյզ Եփր. թգ. ճշմարտանման, անճշմարտանման (նոր բառեր) ևն։
cf. Ճուրակ.
• Նախ ՆՀԲ (գաւազ բառի տակ) մեկ-նում է պրս. ճիւրրէպազ. իսկ բուն ճու-ռակ բառի տակ դնում է լծ. յն. ἰέροζ։ Lag. Arm. Stud. § 1396 կասկածում է պրս. յurra և արաբ. zurraq ձևերի վը-ոայ, բայց ընդունում է յն. τζουράϰιον։ Հիւբշ. յիշում է այս վերջինները և Եր-զընկացու ճուռակ գրչութիւնը կարդում է *ջուռակ։ Երկուսն էլ ծանօթ չեն պրս. čurra ձևին, որով միայն կանոնաւորա պէս մեկնւում է հայերէնը։
merlin.
• Նախ ՆՀԲ (գաւազ բառի տակ) մեկ-նում է պրս. ճիւրրէպազ. իսկ բուն ճու-ռակ բառի տակ դնում է լծ. յն. ἰέροζ։ Lag. Arm. Stud. § 1396 կասկածում է պրս. յurra և արաբ. zurraq ձևերի վը-ոայ, բայց ընդունում է յն. τζουράϰιον։ Հիւբշ. յիշում է այս վերջինները և Եր-զընկացու ճուռակ գրչութիւնը կարդում է *ջուռակ։ Երկուսն էլ ծանօթ չեն պրս. čurra ձևին, որով միայն կանոնաւորա պէս մեկնւում է հայերէնը։
jeer, scoff, taunt;
mockery, jeering, irony, derision;
rivalry, strife, contest;
spite;
ընդ —, ընդ —գս, ironically, derisively, tauntingly;
against, in dispite of, in contempt of, in defiance of;
ընդ — ելանել, ի — արկանել, to scoff at, to laugh at, to ridicule, to quiz, to deride, to taunt, to jeer at;
կալ ի — ի or ի — ոջ, to do in spite of, to despite, to object to, to dispute or wrangle;
to vie with.
• (ներգ. ի հենգնի, ի հենգնոջ) «ծաղր. 2. հեճուկ, հակառակու-թիւն» Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 19, բ. 4, 9, ա. թես. որից հենգնել «ծաղրել» Ոսկ. ես. յհ. ա. 3Ո. ռ. 2. հենգնումն Լմբ. սղ. հենգնիչ Մագ. հենգնական, Գէ. ես. հենգնաւոր Նար. 256 սրանց դէմ միջին ռնգականի անկումով ու-նինք հեգնել Սիր. է. 12. Եփր. և Կիւրղ. ծն. Ոսկ. յհ. ա. 32. հեգնութիւն Իսիւք. հեռնա-կան Արծր. Թր. քեր. սրանք ընդունուած են նոր գրականի մէջ, ուր ունինք նաև հեգնա-բար, հեգնանք, հեգնօրէն (նոր բառեր)։-ՀՀԲ ունի նաև հէնք ձևը։
contumacious, refractory, froward, wayward, wilful, disobedient, transgressing, restive, stubborn;
rebellious.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն առ հեստի ձևը) «խեռ, անհնազանդ, խօսք չլսող, զմռող» Ոսկ. եփես. որից հեստել «ան-սաստել, անհնազանդ գտնուիլ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 16. Ես. Կիւրղ. ծն. հեստանալ Ճառընտ. հեստանք Եւեր. ռ. կոր. 107. Եւս. պտմ. 329. հեստութիւն Օր. լա. 27. Փիլիպ. ա. 17. Եզն. Մծբ. հեստումն Լծ. ածաբ.-գրուած է եստել Անան. ժմնկ. 52։
cf. Հեստութիւն.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն առ հեստի ձևը) «խեռ, անհնազանդ, խօսք չլսող, զմռող» Ոսկ. եփես. որից հեստել «ան-սաստել, անհնազանդ գտնուիլ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 16. Ես. Կիւրղ. ծն. հեստանալ Ճառընտ. հեստանք Եւեր. ռ. կոր. 107. Եւս. պտմ. 329. հեստութիւն Օր. լա. 27. Փիլիպ. ա. 17. Եզն. Մծբ. հեստումն Լծ. ածաբ.-գրուած է եստել Անան. ժմնկ. 52։
split, cloven, riven;
cracked;
cleft, split, crevice, rift, fissure.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ճեղքուած» Վեցօր. «ճեղք, ծերպ» Ոսկ. ճառք 901, Լմբ. իմ. որից հերձ ի հերձ «պատառ պատառ» Ուռհ. 317. հերձնուլ «պատռիլ, ճաքիլ» Գծ. ա. 18. հերձիլ, հեր-ձանել, հերձուլ «պատռել, ճեղքել» ՍԳր. «անդամահատել» Ոսկ. բ. կոր. լհ. բ. 11. Ուս. քր. «երկպառակիլ» Ոսկ. լհ. ռ. 12 հեր-ձատել Կիւրղ. ղևտ. հերձոտել Վրք. հց. հեր-ձուցանել Խոր. հռիփ. հերձումն կոչ. հեր-ձուած ՍԳր. Եւս. պտմ. հերձուածող Տիտ. գ. 10. Ոսկ. եզն. հերձութիւն «հերձուած» Կնիք հաւ, էջ 191. հերձապետ «հերձուածողների գլուխը» Զքր. եպս. 282. հեծանահերձ Մծր. հերձաթև Վեցօր. 162 կամ թևահերձ Պիտ. թաթահերձ ՍԳր. կճղակահերձ ՍԳր. Կիւրղ. ղևտ. գաւազանահերձ Ճառընտ. գետահերն Նար. ծայրահերձ Աթ. խչ. ծովահերձ Ագաթ. բազմահերձ Փիլ. բագն. հերձատամ, հեր-ձարան (նոր բառեր) ևն։ Այստեղ են պատ-կանում նաև հերձակ «նետ, փքին» Կիւրղ. թգ. (թարգմանաբար յն. σγίζα «ճեղքուած փայտ. 2. նետ» բառից. հմմտ. σγίζω «ճեղ-քել») և հերձի «մի տեսակ ծառ. pistacia lentiscus L» Դան. ժգ. 54. Ոսկ. պօղ. Բ էջ 653 (թրգմ. յն. σχίνος հոմանիշից)։
front-teeth, cutting-teeth, incisors.
• «անուի հեցը կամ արտաբին շրը-ջանակը կազմող վեց կտորներից իւրաքան-չիւրը. jante» Սիւն. քեր. 208, Երզն. քեր. Աշխ. Ստ. կամեն.։
foundation;
base, basis;
foot, bottom;
back, back part;
foundation, establishment;
— աղանալի, salifiable base;
— ի վեր, from top to bottom;
thoroughly, utterly;
— ի յատակ, to its very foundations;
down to the ground, to the bottom;
— or հիմունս արկանել, to lay the foundations of, to found;
— ի վեր առնել, կործանել, տապալել, յատակել, to cast to the earth, to throw, cast or pull down, to overthrow, to overwhelm, to subvert, to demolish, destroy or ruin utterly;
ի հիմանց կործանիլ, to be overthrown;
— լինել իրիք, to be the foundation of;
անկանիլ հիման, to have laid the foundation;
ի վերայ հաստատուն հիման, on a solid foundation.
• , ն հլ. (-ման, -մունք, -մանց) «հիմ, հիմք» ՍԳր. Ագաթ. Մծբ. Ոսկ. մ. բ. 18. որից հիմնանալ Վիպաս. երգ. Ագաթ. Կիւրղ. ծն. հիմնացուցանել Փարպ. կամ հիմնեցու-ցանել Պիտ. հիմնել Խոր. հիմնափոր Մծբ. հիմնարկութիւն Ագաթ. հիմնադրել Յհ. կթ. հիմնայատակ Զենոբ. հաստահիմն Ա. պետ. ե. 10. Կորիւն. անհիմն Ոսկ. յհ. ա. 1. խո-րահիմն Անան. եկեղ. շարժահիմն Ագաթ. ինքնահիմն Շնորհ. եկեղ. -նոր բառեր են՝ հիմնական, հիմնարկու, հիմնովին, հիմնա-ւորապէս, հիմնադրամ ևն։
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] xim «հիմ. քարա-կոյտ» (Justi, Dict. Kurde էջ 168), Ս. Գրքի քրդերէն թարգմանութեան մէջ՝ հիմ. ինչ. Հի-մէ ուի լը սէր գէվըր տանի (Եդ հիմն ի վե-րայ վիմի). Չըմա քօ հիմէ ուի լը սէր գէվըր ռավի պու (Զի հաստատեալ էր հիմնն ի վե-րայ վիմի). Ղուկ. զ. 48. Լր սէր արտէ պէ հիմ մալ ջէ տքm (Շինիցէ տուն ի վերայ հողոյ առանց հիման). Ղուկ. զ. 49.-Թրք. գւռ. Եւդ. Տ. Ատն. ինչպէս նաև Երևանի՝ [arabic word] him «հիմ», ❇ evīn himi «տան հիմը» (այսպէս նաև Ատանայի թրքա-խօս յոյների մօտ. Բիւր. 1899, էջ 798 և Յուշարձան 329).-ն. ասոր. xim «հիմ» (տե՛ս Kалащевъ, Aисорско-pусcк. cлов. էջ 389)։
cymbal;
cithern.
• ԳՒՌ.-Ննխ. Ռ. ձնձղա, Ջղ. ձ'նձրղա, Մշ. ձ՛նձղա, ձ'նձղիգ, Ալշ. ցընձղա, Խրբ. ցընձը-ղա, ցընձախ, Երև. Սլմ. ծնձղակ, Ախց. ցըն-ծըղնէր (միայն յոգնակի ձևով), Հճ. ձընձը-ղագ, Մկ. Վն. ցընձղակ, Սեբ. ցընձախ, Զթ. ձինձղmք, Սչ. ցնձա.-Անգորայի թրքախօս հայերը ունին սնչակ ձևը (Բիւր. 1898, 865, որ տպագրական սխալ է երևում և պէտք է ուղղել սնզակ, որ է զնձակ)։
nape of the neck;
occiput, back of the head;
խորոփոք —ի, nape.
• ԳՒՌ.-Երև. ծօրծօրակ (Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 317ա), Ախց. Կր. ծօրծակ, Ակն. Խրբ. Սեբ. ձօրձագ, Զթ. ձիձիյօգ, ձի-ձիրոգ, Հճ. ձիրօգ, Հմշ. ձօնձրագ (ունիմ նաև Հմշ. ձօձր ձևը. բայց աղբիւրը մոռացել եմ նշանակել)։
fast, fasting, abstinence;
— կարգալ, to ordain a fast;
— ունել, to fast, to abstain from food;
լուծանել զ—ն, to break one's fast.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Վն. ծոմ, Կր. ծօմ, Խրբ. Հճ. Պլ. Ռ. Սեբ. ձօմ, Զթ. ձօմ, ձոմ, Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջր. Սլմ. Տփ. ծում, Ննխ. Սչ. Հմշ. Տիգ. ձում, Ասլ. ձրմ.-Անգորայի թրրախօս հա-յերն ունին զօմ ձևով (Բիւր. 1898, 789)։ Նոր բառեր են՝ ծոմբաց, ծոմչէք, ծոմապաս։
sea;
lake;
the molten sea in the Temple;
—ն լայնասփիւռ, the main sea, the deep, the high or open sea;
անդունդք ծովու, the depths of ocean, the mighty deep;
ի խորս ծովու, far out at sea;
կապուտակն ծովուց, sea-green;
ջուր —ու, sea-water;
հէն ծովու, sea-rover, pirate;
ընտել ծովու, accustomed to the sea;
ընդ ծով եւ ընդ զամաք, by sea & land;
գնալ ընդ —, to go to sea, to put to sea, to sail;
անցանել ընդ —, to go over or across, to cross the sea;
զեփիւռ ծովու, sea-breeze;
հողմախաղաղ —, հարթածաւալ —, calm sea, as smooth as glass;
կապուտակային՝ անշարժ՝ խաղաղաւէտ՝ ընդարձակ՝ անհուն —, blue, still, quiet, vast, immense ocean;
մոլեգնութիւն ծովու, the raging or fury of the sea, the roughness of the waters;
ալեկոծ՝ յուզեալ է —ն, the sea is turbulent, swelling, rolling;
ալեկոծի, փրփրէ ծովն, the sea runs high, foams, froths;
մրրկալից՝ մոլեգին՝ զայրագին՝ փրփրադէզ՝ ահեղագոչ՝ անսանձ՝ սպառնալից՝ անգութ —, stormy or tempestuous, dreadful or furious, angry or raging, foaming, thundering or roaring, unruly or ungovernable, threatening, pitiless ocean;
— աչեր, blue of sea-green eyes.
— հեշտութեանց՝ ցաւոց, a sea of delights, of griefs or sorrows.
• Klaoroth, Asia pol. էջ 103 և 117 վրաց. sgwa «ծով»։ ՆՀԲ վրաց. զղվա, հյ. ժողով բառերի հետ։ Böttich. ZD-MG 1850, 367 և Arica 35, 27 փռիւգ. ζευμάν «աղբիւր», սանս. yavyā. Mul-ler, Benfeys Drient u.Occ. 2, 580 փր-ռիւգերէն ζευμάν, նաև սանս. ǰu, լն։ ζέω «եփիլ, եռալ»։ A. Fick BVS. 7, 377 սրանց հետ նաև զնդ. jaiwi «խոր», սանս. fabh «բացուիլ, ճեղքուիլ» ար-մատից։ Հիւբշ. KZ 23, 23 սանս. ǰamb-ha, ǰambhā «ծնօտ, երախ», զնդ. za-fan «բերան», աֆղան. žāmah «ծնօտ» ևն։ Տէրվ. Նախալ. 77 հայ. ծաւի, ծափ բառերի հետ՝ կցում է յն. čάώ «ծով», βάπτω «մխրճիլ», հհիւս. kaf, «ծով» բառերին, բոլորը միասին հանելով հնխ. gap «խորունկ լինել, վիհ բա-ցուիլ» արմատից։ Karolides, Iλ. συγ. 84 կպդվ. ζ'οοβαῖδι (կարդա՛ ցուվայ-դի) «վտակ», լիթ. szaunūs «ուժգին», յն. σεύω «վարել, քշել» ևն։ Հիւնք. ժո-
• ղով բառից։ Patrubány SA 1, 4 վեռ. jáva «շտապ, արագութիւն» ձևին է կցում. նշանակութեան տարբերութեան համար յիշում է զնդ. zrayah, հպրս. draya «ծով» և սանս. jrayas «ընթացք, վազք»։ Ատիլ, Բիւր. 1899, էջ 492 յի. շում է Լէման բևեռագէտի կարծիքը՝ իբր խալդ. ձույ կամ սույ բառից. իր կողմից էլ հարց է տալիս թէ անգլ. sea «ծով» բառի հետ կապ ունի՞։ Stokes IF 12, 191 կցում է իռլ. go «ծով» բա-ռին։ Scheftelovitz BВ 29, 15 Տէրվի-շեանի նման հիսլ. kaf «ծով», kyefia «ծովանալ», յն. βάπτω «մխրճել»։ Այս մեկնութիւնը մերժում է Pedersen KZ 40 (1906) 207 և ընդունում է Stokes-ի մեկնութիւնը։ Patrubány ՀԱ 1910, 93 հնխ. ag'e «ածել» արմատից. հմմտ. հիռլ. go «ծով»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 409 սումեր. zuab «ովկիանոս», 420, 426 թթր. su, sub, suv «ջուր»։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 50 նոյն ընդ հով, զով և հռոմ։ Թէև շատ մերձաւոր են հնչում, բայց երևի պատահական պէտք է համարել վրաց. զղուա, զղվա, մինգ. զղվա, լազ. զուղա, զղվա, սվան. ձուղա «ծով». նաև կայ. զավ, ձավ, ակու. խիւր. ձավ «անձրև», ինչպէս նկատում է Bugge KZ 32, 84։ Պատահական է նաև արաբ. ❇ zaub «հոսիլ», ❇ Zab «մի քա-նի նշանաւոր գետերի անուններ» (ևա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 156)։
dropping, trickling;
barberry;
new-mown hay.
• ՆՀԲ լծ. ջուր, սոր, թոր։ Peterm. 62 ւծ. սորիլ, թորիլ։ Pictet 1, 134 սանս. dardara և հյ. ձոր բառերին է կցում ծործոր։ Տէրվ. Նախալ. 78 սանս. gal «ծորիլ, սորիլ», jala «ջուր», գերմ. Ouelle «աղբիւր», յն. βάλλω «արկա-նել» և հյ. ծոր, ծորել, ծործոր հանում է հնխ. gar «ծորիլ» արմատից։ Justi, Dict. Kurde 129 հյ. ծորակ բառին է կցում քրդ. [arabic word] čerik «ծորակ, ճա-խարակ» (իմա՛ հյ. ճռիկ)։ Հիւնք. թո-րել կամ սոր բառերից։ Դ. Սարգսեան, Բիւր. 1898, 484 դնում է որ ձևով մի արմատ, որից հանում է խոր, հոր, ո-րոգայթ, ձոր, ծործոր։ Scheftelowitz BВ 28, 296 սանս. jrayati «գնալ, շտա-
• ԳՒՌ.-Ղրբ. ծօ՛րէլ, Ալշ. Ախց. Մշ. Սլմ. ծօրալ, Ննխ. ձօրալ, Մկ. ծուոալ, Շմ. ծէօ-րիլ, Զթ. ձիւյիլ, ձիւրիլ.-Երև. Ղրբ. δοι «մեղրից կաթած ու երկարած թելը», Ախց. ծօր մէրղ «պարզ մաքուր մեղր».-նոր ձևեր են ծոր անել, ծոր գցել, ծոր ընկնել, ծոr կապել, ծոր տալ, ծորել «խօսքի ծայրը եր-կարելով արտասանել», ծորեցնել Հմշ. «զը-տել, մաքրել», ծորթփել «հունձը փռել՝ որ չորանայ», ծորան «յստակ (ջուր)», ծո-րորդ, ծորւոր «չորացնելու համար հունձքը փռող մշակ», ծործորոտ Ղրբ. «դարուփռս տեղ», ծորուցք «հունձը փռելով չորացնելը»։
crooked, bent, distorted, oblique;
— առնուլ, to wind round many times.
• , ո հլ. «ո՛չ-ուղիղ, թիւր, կոր» Եւագր. Վեցօր. 144 (սեռ. ծռոց), Ոսկ. յհ, բ. 9. որից ունինք ծռել Սիր. իէ, 26. Կոչ. Ոսկ. մ. բ. 19 և յհ. բ. 8. ծռութիւն Առակ. ը. 8. Ոսկ. յհ. ա. 27. ծամածուռ Պտմ. աղէքս. ծա-մածռել Յհ. իմ. պաւլ. ծեքածուռ Ճառընտ. ծուռքիթ «քիթը ծուռ» ԱԲ. ծովիզ «վիզը ծուռ» Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 30 (չունի ՆՀԲ, բայց կայ ծռավիզ ԱԲ). ոճով ասւում է օձի համար ծուռ առնուլ «գալարիլ» Ոս-կիփ. կրկնութեամբ՝ ծուռումուռ Տաթև. ձմ. իդ։
• ՆՀԲ լծ. սանս. dur, լտ. curvus «ծուռ»։ Brosset JAs. 1834, 389 և Pe-term. 62 լծ. հյ. թիւր։ Հիւնք. ծիր ռա-ռից։ Յակոբեան, Բիւր. 1899, 600 ա-րաբ. [arabic word] zar', zur'։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Meillet MSL 7, 165 և Esquisse, էջ 34։ Müller, Armen. VI. 3 սրանց է կցում նաև հյ. ծիր, որ Հիւբշ. 457 չի ընդունում։ Patrubány ՀԱ 1906, 367 մերժելով γυτός ձևը, կցում է ծեր բառին։ Lidén, Arm. Stud. 121 նոյնպէս մերժում է համեմատել յն. γορός ձևի հետ, որովհետև՝ հա-կառակ ուրիշ հնդևրուագէտների. այս յն. բառի նախաձայն γ համա-րում է <հնխ. g' և ո՛չ թէ g. յն. γορός ձևին կցում է հյ. կոր, կորի, կորիզ, կուռն, կրուկն ևն, իսև ծուռ համեմատում է ծիր և կամ ծառայ բա-ռի հետ, իբր հնխ. g'ers-«դառնալ» միջև տատանւում են Boisacq 159, Trautmann 80, Berneker 363.-Pe-tersson. KZ 47. 257 ընդունելով Li-dén-ի մեկնութիւնը, ծուռ դնում է հնխ. g'orso-)։ Patrubány ՀԱ 1908. 215 հյ. ծառ և հանգլ. čerran «դառնալ» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձ. 425 թթր. ter, tir, օսմ. ters «հակառակ, հակադարձ»։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] savar «ծռիլ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 941)։
• ԳՒՌ.-Ջղ. ծուռն, Տփ. ծուրը, Երև. ծու-ոը, ծուռն (տե՛ս Աբովեանի երկերը, էջ 232, տող 2 և էջ 306, տող 5), Ալշ. Ախզ. Կր. Մշ. Մրղ. Մկ. Շմ. Սլմ. Վն. ծուռ (որոնցից Ալշ. Մկ. Վն., ինչպէս նաև ուրիշ գաւառա-կաններում, ծուռ «խենթ, յիմար, գիժ». ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. պրս. [arabic word] xul «թիւր, ծուռ», որ Թեհրանի արդի բարբառում դարձել է xol «խև, խենթ, խօլ. յիմար»). Խրբ. Ակն. Զթ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ձուռ, Հճ. ձուր, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ոզմ. ծօռ, Ասլ. ձիւռ, նոր բառեռ են՝ ծուո-աչքանի, ծուռբերան, ծռուկ, ծուռիկ, ծռա-զատիկ, ծռանց, ծռատօն, ծռմռել, ծռոտիլ, ծռմռկել, ծռմռատել, ծռմշտկել, ծուռտիկ ևն։ Յատևապէս ծուռն ձևից են ծագում ծուռնումուռ Կր., ծուռնիծուռը Ակն., ծռնու-թիւն Երև. Տփ., ծուռնի Ննխ., ծուռնիմուռնի Աժտ., ծռներես Երև։ Անգորայի թրքախօս հայերն ունին zur «ծուռ», zradun «ծռան-ղամ, խեղանդամ» (Բիւր. 1898, էջ 789)։-Ննխ. Պլ. Ռ. զռազադիգ<ծռազատիկ (վկա-ւուած Լծ. պրպմ. 607, 612) յառաջացած է զ-ի ազդեցութեամբ նախաձայն ծ-ի վրայ. ինչպէս ծառզարղար> զառզարթար։
content, contented, pleased, satisfied;
consenting;
satisfaction, contentedness;
— առնել, to content, to satisfy;
— լինել, to be content, satisfied, pleased.
• , ո հլ. «հաճեալ, հաշտ, բարեհամ-բոյր» Բ. մակ.բ 23. Ոսկ. ես. Մամբր. «հա-ճոյական բան, հաճոյք» Ուռհ. «հաճութիւն» Կիւրղ. ել. որից հաճիլ «հաւանիլ, ախորժիլ, սիրել, հաշտուիլ» ՍԳր. հաճել «սիրտը շա-հիլ» ՍԳր. Կոչ. Եւս. պտմ. Ագաթ. Ոսև. ես «մեծահոռութեամբ ներել» Ոսկ. հռովմ. 86, հաճոյ ՍԳր. Ոսկ. հաճոյք Սղ. ճե. 4. հաճո-յակատար Ագաթ. հաճեցուցիչ Ագաթ. հաճո-յութիւն Ոսկ. գաղ. Եփր. ղևտ. հաճութիւն ՍԳր. դժուարահաճ Փիլ. բարեհաճոյ Փիլ. տհահ Ոսև. ես. տհաճել Ոսկ. եփես. անձնա-հաճ Փարպ. Խոր. մարդահաճոյ ՍԳր. Եւս. պտմ. մտահաճոյ Կոչ. հաճակից Իրեն. հերձ. 95, 102. ինքնահաճ Խոր. կամահաճոյ Մաշտ բազմահաճոյ Ոսկ. սղ. հաճոյախօսութիւն (նոր բառ) ևն։
rye;
cf. Հայքար.
• = Թերևս կովկասեաններից փոխառեալ բառ. հմմտ. լազ. ճուարի, վրաց. ჭვავი ճը-վավի «հաճար», վրաց. դզվարի, մինգ. դչու-յէ «վարսակ», ափխազ. աճա, աճարաձ «օր-րենեղէն», աբազ. hažrrù, շապս. haǰirri «ա-լիւր», վար. աճի, կուբ. աճէ, կայ. աճի «ցո-ռենեղէն»։-Աճ.
cf. Գորշախայտ.
• «գորշախայտ գոյնով» Ծն. լ. 32, 35. Կիւրղ. ծն. (ՋԲ մեկնում է «միագոյն»)։
• = Պհլ. ❇ hamāk «ամբողջ, ամբողջա-պէս, բոլոր», մանիք. պհլ. [hebrew word] namāg (Salemann, Manichaische Stud. ЗАН 8 84), բելուճ. hamak, hamuk, hama «բոլոր. իւրաքանչիւր», պազ. hamā, պրս. [arabic word] hama «բոլոր, ամէնքը», [syriac word] ︎ hamagī̄ «բովան. դակ» (Horn § 1103). աւելի ընդարձակ տե՛ս ձամ.։-Հիւբշ. 177։
all, entirely, totally;
only;
always.
• «գորշախայտ գոյնով» Ծն. լ. 32, 35. Կիւրղ. ծն. (ՋԲ մեկնում է «միագոյն»)։
• = Պհլ. ❇ hamāk «ամբողջ, ամբողջա-պէս, բոլոր», մանիք. պհլ. [hebrew word] namāg (Salemann, Manichaische Stud. ЗАН 8 84), բելուճ. hamak, hamuk, hama «բոլոր. իւրաքանչիւր», պազ. hamā, պրս. [arabic word] hama «բոլոր, ամէնքը», [syriac word] ︎ hamagī̄ «բովան. դակ» (Horn § 1103). աւելի ընդարձակ տե՛ս ձամ.։-Հիւբշ. 177։
an oriental ecclesiastical dignity, patriarch of a people;
— Հայոց, Catholicos, Patriarch of the Armenian Church.
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. կաթողիկօս, Ջղ. կաթու-ղիկոս, կաթըղկոս, Ագլ. կաթուղիկօս, Տփ. կաթուղիկուս, Մրղ. կաթօղուկօս, Ալշ. կատօ-ղիգոս, Մշ. կատիղիգոս, Պլ. գաթօղիգօս, Սեբ. գաթօղիգէօս, Ննխ. գաթօղգօս, Սլմ. կաթաղակոս, կաթըղկոս, Շմ. կաթաղակօս, Ղրբ. կըթըղըկօ՛ս, Մկ. կmթխmկուս, Երև կաթաղագօս, Զթ. գ'mթէօղգիւս, Սվեռ. գ'աթիւղգիս, Այն. գաթաղօս (Բիւր. 1900, 671բ)։
hanging, dangling, pendent;
hung up, suspended;
ի — ունել, to suspend, to hold in suspense;
ի — մնալ, to remain in suspense.
• Հիւնք. յն. άγχω «սեղմել, խեղդել» բայից։ Müller, Armen. VI, էջ 23 գոթ. hahan, հբգ. hangen, հիսլ. hanga, գերմ. hängen «կախել» ձևերի հետ։ (Այս բառերի աղբիւրը դրւում է հնխ. k'enq-կամ k'eng-, որ չի կարող տալ հյ. կախ, այլ *սինք կամ *սինգ։ Այս մասին տե՛ս նաև Trautmann Germ Lautges. 52 և Walde 210). Bugge KZ 32, 50 վերի ձևերին աւելացնում է նաև բուլգ. kačja «կախել»։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. բուրեաթ. sui-ge, suiku, sixe, hīke, xixe, կալմուկ, šiike, թունգուզ. sekan, մանչու. suixm «գինդ», ճապոն. sage «կախել»։
practising sorcery, addicted to cabalistic practices;
magical;
գիրք —աց, conjuring books.
• ՆՀԲ «իբր կախարդանս արարօղ կամ կախարդասարաս և կամ գիտակ կա-խարդութեան սարօք իւրովք»։ Հիւնք. բարդուած պրս. sar բառով՝ համեմատ պրս. dīvsar «խեռ, վատթար, ժանտ» ձևի։
stammering, stuttering, lisping.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ყაჟაჩო ղ'աղ'աչո «վայրի խաշխաշ», ყაჟაჩორა ղ'աղ'աչորա «սպի-տակ խաշխաշ», მოკაკაჩობა մոկակաչորա «խաշխաշի պէս ծաղկիլ» (Աղայեան, Աղ-բիւր 1889, էջ 6 իբրև հայերէնից փոխառեալ դնում է և վրաց. կակաչի, բայց այս ձևը չգիտէ Չուբինով)։ Հայերէնի գաւառական նշանակութիւնից է թրք. [arabic word] kekeǰ «մի տեսակ վայրի մանանեխ», որ չկայ բառա-րաններում, բայց գործածուած է Կամուսի թրք. թրգմ. Բ. 320, տող 27։
cf. Կակաչ.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ყაჟაჩო ղ'աղ'աչո «վայրի խաշխաշ», ყაჟაჩორა ղ'աղ'աչորա «սպի-տակ խաշխաշ», მოკაკაჩობა մոկակաչորա «խաշխաշի պէս ծաղկիլ» (Աղայեան, Աղ-բիւր 1889, էջ 6 իբրև հայերէնից փոխառեալ դնում է և վրաց. կակաչի, բայց այս ձևը չգիտէ Չուբինով)։ Հայերէնի գաւառական նշանակութիւնից է թրք. [arabic word] kekeǰ «մի տեսակ վայրի մանանեխ», որ չկայ բառա-րաններում, բայց գործածուած է Կամուսի թրք. թրգմ. Բ. 320, տող 27։