Որ ծնանի ի ծոցոյ իւրմէ զամենայն բոյս եւ զկենդանի՝ զգալի կամ իմանալի օրինակաւ.
Ամբողջութիւն. անարատութիւն. եւ լրումն կատարելութեան յիւրում կարգի. իթմամ, քեմալիյէթ.
encouraging, inspiriting;
— լինել, —ս մատուցանել, տալ, to rouse the courage, to give heart to, to inspirit;
cf. Քաջալերեմ;
—ս առնուլ, to pluck up courage, to take heart, to cheer up.
Քաջալեր լինել յամենայնի ի կամս իւր. (Վրք. հց. ՟Զ։)
to encourage, to give courage, to animate, to reanimate, to invigorate, to incite, to embolden, to cheer up.
Բայց միայն լոկ զմիմեանս քաջալերէին։ Քաջալերեալ սրտապնդեալ զմի մի ի նոցանէ՝ քաջալերէր մխիթարէր իւրեանց բարառովն։ Քաջալերեսցէ հիւսն զդարբին.եւ այլն։
encouraging.
Առ նա թերեւս ունիցիմք զգիւրահասոյցն քաջալերիչ՝ զերանելին զուկաս. (Ագաթ.։)
Օրինակ քաջալերիչ հոգեւոր ծննդոց իւրեանց. (Ագաթ.։ եւ Կորիւն.։)
judicious, wise, prudent.
Մի՛ ոք զիւր դատաստանն քան զաստուածայինն յարդունք համարեալ, անշուշտ եւ անսուա զնա եւ քաջախոհագոյն եւ հաստատուն գոլ ասասցուք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
very robust, vigorous, valorous;
cf. Քաջաձիգ.
εὑσθενής viribus pollens, fortissimus, validus. Քաջ ի կորովութեան. քաջ եւ կորովի. զօրաւոր. հզօրեղ. քաջազօր. Իբրեւ արս երեքհարիւր քաջակորովս։ Քաջակորով աղեղնաւորքն տայոց։ Քաջակորով հեծելօք. (Յհ. կթ.։ Ասող. ՟Գ. 40։) Ուռպեշ։
very religious.
Բարեկրօն։ Իսկ անսովոր ոճով՝ է որպէս Դիւրաւ կրելի, կամ դիւրորսալի, հեշատեաւ ածելի. իբր յն.
warlike, martial, brave soldier.
Քաջամարտիկ արանց պատերազմողաց։ Յնտրելոց զօրաւորաց արանց քաջամարտկաց։ Զմեծ ճգնութիւն քաջամարտիկ նահատակին իւրոյ։ Քաջամարտիկ լինելով ընդդէմ անօրէն բարբարոսացն։ Դու (արծիւ՝) տունջեան քաջամարտիկ ես, եւ ես (բու՝) գիշերոյ. (Յհ. կթ.։ Արծր.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Ճ. ՟Բ.։ Մխ. առակ. ՟Ճ՟Ի՟Գ։)
bravery, valour.
Բազում արիական քաջամարտութեամբ ընդ իւրեաւ նուճեալ։ Յաղթել քաջամարտութեամբ։ Իբրեւ զյեսու քաջամարտութեամբ. (Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Ա. 7։ Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
very suitable, becoming, very fit or proper, apt, appropriate.
Ներքնոցն քաջայարմար իմսատութեամբ ուղղեցելոց, դիւրաւ ապա եւ արտաքնոցն պատսպարել երկայնմտութեամբ. (Պիտ.։)
Նուագաւորք եւ քաջայարմարք զանձինս դիւրաւ ունին ի վերին գնացսն. (Բրս. մախ.։)
to set forth one's value or worth, to make oneself known, to shew one's courage or energy, to exert one's abilities, to excel.
Որ քաջանայ ընդդէմ վատթար ցանկութեան։ Վշտանայ եւ նեղի ոչ քաջանալովն իւրով. (Լմբ. իմ.։ Վրք. հց. ձ։)
Վկայքս հեղմամբ արեան նահատակութեան իւրեանց քաջացեալք՝ զձեզ առ Աստուած մատուցանեն։ Մեծաւ պարգեւօք մեծարեն ի պատիւ քաջացելոցն. (Ագաթ.։ Ճ. ՟Ա.։)
fertility, fruitfulness, abundance.
Շտեմարանեսցո՛ւք, զի զայն ընկալցուք զաշխատասիրութեանն զքաջապտղութեանցն ցուցանէ առաւելութիւն։ Զբերս պտղոցն պարսպեալ՝ ոչ թողացուցանէ աւարել օտարացն զիւր քաջապտղութիւնն. (Պիտ.։)
producing much or good fruits, abundant, fertile, fruitful.
Աղբիւր՝ գիտութիւն. յորմէ մարդասիրութիւն քաջապտուղ լինի. (Մխ. առակ.։)
very pointed, very cutting.
Ունելով ընդ իւր երկու դանակս քաջասուրս. (Ուռհ.։)
shadowy, well shaded, umbrageous.
Ընդ հովանեաւն, զոր ի դդմենւոյն ուղէշքն պատէին՝ դիւրաշուք եւ քաջաստուեր. (Փիլ. յովն.։)
very suitable, very decent;
very elegant, handsome, charming.
Դիւրել պատրաստել ի պայման. (Յհ. կթ.։)
far-seeing, far-sighted;
far-piercing.
Արծուի քաջատես։ պետրոս եւ յովհաննէս. մին սրագոյն (այսինքն բարկ), եւ մին քաջատես։ Աչք յորժամ ի խաղաղ օդս եւ ի մարգս եւ յաղբիւրս եւ ի դրախտս զբօսնուցուն, առողջագոյնք եւ քաջատեսք. նոյնպէս եւ՝ մտաց ակն եթէ յեղտիւրս հոգեւոր բանիցն ճարակիցի, սուրբ՝ յստակ եւ քաջատես լինի. (Ոսկ. փիլիպ. եւ յհ. եւ մտթ. յորմէ եւ Խոսր.։)
high birth, nobility.
Զիա՞րդ ի վերուստ (անդստին) քաջատոհմութիւնն. որոյ ոմն սկսանի այժմ, եւ այլ ոմն քակտի։ Ըստ պատշաճի քաջատոհմութեան ծնողաց իւրոց սնանէր. (Առ որս. ՟Ը։ Վրք. ոսկ.։)
industrious, ingenious, clever, skilful.
Զքաջարուեստ տնօրէնութեան օրինակ պատուեմք. (Կիւրղ. ծն. քրիստոսի.։)
cf. Քաջընթաց.
Քաջընթացիկս (կամ քաջընթացս իսկ) առաջի իւր առաքէ. (Խոր. ՟Ա. 10։)
valour, courage, bravery, manhood, gallantry;
stoutness, vigour, force;
exploit, achievement, heroic acts;
virtue, nobility, integrity;
քաջութեամբ, bravely, manfully, stoutly, courageously, valiantly, valorously;
ստոյգ —, true courage;
— ցուցանել, to display courage;
— առնուլ, to take heart, to cheer up.
Հանէ զկապեալսն քաջութեամբ իւրով։ Համբաւ քաջութեանն ընդ ամենայն կողմանս ընթանայր։ Հարկանէին քաջութեամբ իւրեանց զկողմանս գաղատացւոց։ Իբրեւ զայն քաջութիւնս պատերազմին լսէին։ Ոչ խառնեսցուք զանուն վատութեան մերոյ թստ արութիւնս քաջութեան. (եւ այն։)
Եցոյց յիւրում մարմնի զկատարեալ քաջութիւնսն. (Ոսկ. ես.։)
Տեսանեմք զվաաթարութիւնս մեր, եւ զառաջին սրբոցն զքաջութիւն։ Հրեշտակի քաջութիւն այն է, զի ոչինչ յիւրմէ յաւելեալ խօսիցի։ Յառաջ զքաջութիւն հաւատոյ կնոջն եցոյց. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5։ Իգն.։)
great learning, vast erudition, well grounded knowledge;
fondness for science, learning well.
Առ ի քաջուսումնութիւն ոչինչ այլ այսպէս օգնական լինել երեւի, որպէս հաստատունն գիտել զայնս՝ զոր ազդեցուցանէ ուսուցօղն ... Քաջուսումնութեամբ դիւրաւ զճշմարիտն կամեցեալ քննել. (Փիլ. լիւս.։)
four-chaptered;
four-headed.
Ունելով նոցա ղքառագլուխ աւետարանն իւր սուրբ. (Եպիփ. ծն.։)
cf. Քառադիմի.
Ե՛լ գնա՛ ի ժառանգութենէ մերմէ ի կառոն քառադիմի։ Որ ցանկայր զորդի իւր տեսանել յաթոռն գաւթի, ետես զնա այսօր ի յաթոռն քառադիմի. (Ճ. ՟Ժ.։ Լմբ. վերափոխ.։)
cf. Քառադիմի.
Ե՛լ գնա՛ ի ժառանգութենէ մերմէ ի կառոն քառադիմի։ Որ ցանկայր զորդի իւր տեսանել յաթոռն գաւթի, ետես զնա այսօր ի յաթոռն քառադիմի. (Ճ. ՟Ժ.։ Լմբ. վերափոխ.։)
four-faced, square;
tetrahedron.
Ե՛լ գնա՛ ի ժառանգութենէ մերմէ ի կառոն քառադիմի։ Որ ցանկայր զորդի իւր տեսանել յաթոռն գաւթի, ետես զնա այսօր ի յաթոռն քառադիմի. (Ճ. ՟Ժ.։ Լմբ. վերափոխ.։)
four.
Երկերիւրդ թիւ ի քառակաց է։ Յաղագս քառակին բան։ Յեօթն քառակաց. (Փիլ.։)
cf. Քառակերպեան.
Քառակերպ աթոռ սուրբ ծերունին գտաւ, ի գիրս իւր բարձեալ զ՝ի քերովբէս նստեալն. (Շ. տաղ.։)
in four manners or ways.
Քառակի երիւք (երկոտասան թուով՝) առաք։ Աղբիւր գետոց քառակի։ Քառակի վտակացն հոսմունք։ Քառակի իրս իմաստից աւանդէ. (Տաղ.։ Ճ. ՟Ժ.։ Երզն. մտթ.։)
necklace, collar.
Եդի քառամանեակ ի պարանոց քո։ Միով քառամանեկաւ պարանոցի քոյ։ Դնէր գինդս, եւ արկանէր քառամանեակաս իւր. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 11։ Երգ. ՟Դ. 9։ Ովս. ՟Բ. 13։)
quadrangular;
tetragone;
— վանաց, cloister.
Ներկէ զեղջիւր քառանկիւնի խաչիս. (Շ. բարձր.։)
Ոչ կարօղ է ասել զեռանդիւիցն զձեւ՝ քառանգիւնի։ Զեռանկիւնին եւ զքառանկիւնին. (Կիւրղ. գանձ.։ Անյաղթ պորփ.։ Անյաղթ որակ.։)
having four angles, quadrangular.
Ներկէ զեղջիւր քառանկիւնի խաչիս. (Շ. բարձր.։)
Ոչ կարօղ է ասել զեռանդիւիցն զձեւ՝ քառանգիւնի։ Զեռանկիւնին եւ զքառանկիւնին. (Կիւրղ. գանձ.։ Անյաղթ պորփ.։ Անյաղթ որակ.։)
four-lipped, four-pointed, four-ended.
Որոյ իցեն քառեակ շրթունք՝ եզերք՝ ծայրք՝ եղջիւրք.
cf. Քառասնորդ.
Ի քառասներորդի ամի։ Յամի չորեքհարիւրորդի եւ քառասներորդի։ Յամի չորեքհարիւրորդի եւ քառասներորդի։ Յամին հարիւրորդի քառասներորդի երրորդի. (Թուոց.։ Օրին.։ ՟Գ. Թագ.։ ՟Ա. Մակ.։)
Ի հարիւրորդէ քառասներորդէ ողոմպիադէն սկսաւ տիրել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
forty;
սուրբ —ք, the forty martyrs of Sebaste;
էր ամաց —ունից, he was forty years old;
ամս երկու ընդ —սնիւ, forty two years;
քաղաքս ութ առ —սնիւք, forty eight cities;
—սուն, —սուն զպահքն լուծանել, break the fast once in forty days.
Քռասունքս զբիւրս հալածեցաք, եւ արդ ի միում առնէ քառասունքս ընդէ՞ր երկընչիմք։ Ո՛վ սուրբ քառասունք։ Ո՛վ սրբոց քառասնից (մանկանց սեբեստիոյ). (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։ Շար.։ ՃՃ.։)
of four streams.
Արբուցին տիեզերաց զքառավտակ աղբիւրն եդեմայ։ Արբուցանելզով քառավտակ բղխմամբ զընդ հանուր տիեզերս։ Գնացիւք գետոց քառավտակք ի յադինայ. (Շար.։ Տաղ.։)
to liken, to assimilate, to form, to proportion.
Պատկանեալ քատակէր իւրաքանչիւրոցն ձայն ըստ տեսակի յատուկ. (Մագ. ՟Լ՟Զ։)
vine-hedge, vine-trellis.
Եւ անտի պարզեցան մեկնեցան ի կողմն քարայի՝ իբրեւ վտաւանօք հինգ հարիւր եւ յիսուն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 17։)
stone-cutter;
paviour's beetle or rammer.
Զբազումս ի նդոյ ապականեաց։ Ի կապանս եւ ի քարահատս զբոլոր կեանս իւրեանց ծախեցին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Բրսղ. մրկ.։)
precipitated, fallen or thrown headlong;
struck with a stone, stoned;
— առնել, արկանել, to precipitate, to fling or hurl headlong;
to stone, to cast stones;
— լինել, to fling, cast or throw oneself headlong.
Զանձն իւր քարավէժ ի վախէ արկանիցէ։ Զանձն ի վախէ արկեալ՝ քարավէժ սպանանէր։ Թռչուն նետահար, փախստական քարավէժ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2. եւ 7։ Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Ընկենուլ զանձն , եւ քարավէժ առնել ... ո՛չ զիւր անձնն ընկենուլ, եւ քարավէժ պիտոյ է, այլ զայլս յարուցանել եւ կեցուցանել։ Ի խոզսն չխնայեցին, այլ ի միում վայրկենի արարին զամենեսեան քարավէժս։ Առաջնորդէ առ ի չարաչար կորուստ, եւ քարավէժ առնէ։ Որպէս եւ յարտեւան լերինն ոչ կարացաք քարավէժ առնել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։ եւ ՟Բ. 3։ Իսիփ։ Զքր. կթ.։)
aspic, basilisk, cockatrice.
Ի վերայ իժից եւ քարբից գնասցես։ Որպէս իժի եւ քարբի, զի խցեալ է զականջս իւր։ Ծակեաց՝ բաց, եւ եգիտ ջուր, եւ ի նմին քարբ։ Զձուս քարբից ծակեցին. (Սղ. ղ. 13։ ՟Ծ՟Է. 4։ Ես. ՟Ժ՟Թ. 5։)
throwing, flinging or casting stones;
ballista, catapult;
— բարբառ, biting words;
իբրեւ — մի, a stone's cast or throw;
— առնել, to precipitate;
— լինել, to throw stones;
to fling at one.
Ինքեանք քարշեցին ի վերայ իւրեանց զաւերածն, եւ անձամբ զանձինս արարին քարընկէց. (Գէ. ես.։)
cf. Քարկոծումն.
Հաւատոյ աչօք զքարկոծանս մարգարէիցն տեսանեն։ Խոցոտելոյ նոցա, եւ քարկոծանաց նոցա։ Տանջանօքն եւ քարկոծանօքն։ Ի տանջանաց եւ ի քարկոծանաց։ Մինչեւ ի քարկոծանաս մատնէ. (Եղիշ. ՟Ե։ Ճ. ՟Ա.։ Եփր. ՟բ. տիմ. եւ Եփր. ՟գ. կոր.։ Կիւրղ. ել.։)
stone-cutter's or quarry-man's pick.
Ոչինչ պահէր ի վաղիւն, բայց միայն զքարհատն իւր. (Վրք. հց. ձ։)
thin-bearded.
Այնչափ նա սուրբ երեւեցաւ, որ գաւազանն իւր ծաղկեցաւ. քարցուն ապա մուրուք բուսաւ, բայց կարի շատ ի լաց կեցաւ (ահարսն). (Շ. առակք.։)
litharge;
cf. Մարդասանկ.
ՔԱՐՄԱՐՑԱՆԿ կամ ՔԱՐՄՐՑԱՆԱԿ. որպէս թ. միւրքէսէնկ. (Բժշկարան.։)
to draw, to drag, to pull or haul about, to drag along, to lead away;
— յինքն, to attract, to win, to gain or bring over;
— ընդ գետին, to drag on the ground;
— առ դատաւորն, to lead or drag before the judge, to bring to justice;
յարտասուս —, to stir to pity, to affect, to move;
— զոք, to defame, to slander, to bite.
σύρω, κατασύρω traho, extraho, detraho ἔλκω, καθέλκω deduco եւ այլն. Ի քարշ արկանել. ձգել զկնի իւր, կամ յինքն. ձգձգել. բռնի վարել. իջուցանել. քաշել, քաշքշել, քըսքըսել. պ. քէշիյտէն, քէլիտէն. թ.
Քարշել զնոս ընդ երկիր։ Քարշեսցո՛ւք զնոսա (պարանօք) մինչեւ ցհեղեատս։ Ի գնացս իւրեանց քարշէին զստորոտս նւրեանց։ Քարշէին զգործիսն հանդերձ ձկամբքն։ Քարշեալ զարս եւ զկանայս մատնէր ի բանտ։ Քարշել առ քաղաքապետսն, կամ առ դատաւորն, կամ ի դատաստան, կամ ի տեղւոջէ իւրմէ. կամ ի վայր. կամ ի ներքուստ արտաքս, կամ արտաքս քան զքաղաքն. կամ զմարմինս փշովք։ Տուտն նորա քարշէր զերրորդ մասն աստեղաց։ Քարշեա՛ զալիս քո. եւ այլն։
Նոքա տակաւին անմտութեամբն իւրեանց ընդ երկիր քարշէին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։)
Բանւք եւ գործովք քարշէին զնա։ Բիւրս ինչ ամբաստանեն զնոսա՝ քարշելով զծախսն ընդ վայր, եւ զնանիր ցաւակցութիւնսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37. 39։)
attractive.
Կերակրականին բնութեան զօրութիւնք են չորք. քարշողական, ունակական, այլայլական, արտաքս վտարական։ միով արեամբ կերակրին. քանզի իւրաքանչիւր ոք զիւր նմանապէս քարշողական զօրութեամբն խնդրէ. (Նիւս. ՟Ի՟Բ։ Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
herald, crier;
preacher;
musician;
preach, sermon;
— լինել կարդալ, to announce, to publish, to herald, to proclaim;
— տալ, to preach, to make or to preach a sermon.
Ըստ իւրաքանչիւր տանց քարոզին։ Հրամայէ եւ քարոզս։ Խորհրդածութիւն քարոզացն։ Զանազանութիւնք քարոզաց եւ աղօթից. (եւ այլն. Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Կաց մնաց նա, զի գործն իւր եղիցի նմա քարոզ. (Եփր. համաբ.։)