tale-bearer, informer, tell-tale, slanderer, backbiter.
Պղծէ զանձն իւր փասքուսն։
cf. Քստմնափուշ;
cf. Սխրալի.
Զսոսկալի միանգամայն եւ զքստմնելի զսորայս ցուցանելով զպատիւ։ Թագաւոր ոք կամիցի քստմնելի պատուով զսիրելիս իւր մեծարել. (Շ. բարձր.։ Տօնակ.։)
Քստմնելի սպառնալիքն։ Տեսիլ քստմնելի։ Եթէ պարտ է զքստմնելիսն ասել։ Սաստիկ եւ քստմնելիս ունի սողոմոն զդարձին իւրոյ յիշատակարան. (Նար.։)
like a christian, christianly;
— կեալ, to live, to lead a life worthy of a christian.
Մի հեթանոսաբար անըուշներ ի պատուիրանաց աստուծոյ, այլ կատարեա՛ քրիստոնեաբար զհրամանսն տեառն։ Վարուք իւրովք (ըստ արտաքնոյն) կայր քիստոնէաբար Քրիտսոնէաբար թաղումն. (Մանդ. ՟Զ։ Եւս. պտմ. ՟Զ. 18։ Շ. թղթ.։)
Christ, the Anointed, Jesus Christ, Messiah, the Saviour of the world.
Բառ յն. խրիսդօ՛ս. χριστός christus. այսինքն Օծեալ. եբր. մեսիահ. որպիսի են ընդհանրապէս թագաւորք, քահանայք, եւ մարգարէք. ըստ այսմ միշտ Օծեալ թարգմանի ի մեզ ի Հին կտ. միայն պահեալ է բառս Քրիստոս ի գիրս Ողբ. ՟Դ. 20։ Այլ յետ գալստեան փրկչին սեպհականեալ է նմին Յիսուսի. Զի է գլուխ ամենայն օծելոց. եւ մարդկութիւն նորա օծեալ է աստուածութեամբ իւրով ի ձեռն անձնաւորական միաւորութեան, որ եւ զմեզ օծանէ շնորհօք իւրովք։
to christen, to baptize, to make christian.
Որ ի միում աւուր ՟Ժ՟Ե բիւրս յարքունական զորացն քրիստոսազգեաց. (Վրդն. լս.։)
called or invited by J.-C.
Մինչեւ յօր քրիստոսակոչ հանգստեան իւրո վախճանին. (Ագաթ.։ Բուզ. ՟Գ. 2։ Կորիւն.։ Ճ. ՟Բ.։)
cf. Քրիստոսադաւան;
living like a christian.
Հանդերձ քրիստոսակրօն եւ ճգնաւոր մարբն իւրեանց. (Յհ. կթ.։)
warring against J.-C, antichristian.
Ո՛վ հրէայ քրիստոսամարտ։ Ըստ քրիստոսամարտիցն մոլորութեան։ Ու՞ր քրիստոսամարգ լեզուն. (Վեցօր. ՟Թ։ Կիւրղ. գանձ.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
honoured by J.-C.
Այլեւ զքրիստոսամեծար ասպնջականիցն իւրոց բազում գովութիւնս փոխանակ մեծարանացն կարգէ. (Կորիւն.։)
bearing or representing the sign of J.-C;
emblem of christianity, the Cross.
Յիւրաքանչիւր արկեղ դնէր, եւ կնքէր քրիստոսանշան կնքովն. (Ագաթ.։)
offered, consecrated to J.-C, holy, divine.
Դարձուցանել զնոսա ի քրիստոսանուէր օրինացն յանօրէն օրէնս իւրեանց։ Քրիստոսանուէր մերն աստուածային դաւանութիւն։ Որ քրիստոսանուէր կոչմամբն ծագեցար ոպէս զարեգակն. (Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ա.։ Շար.։)
simoniacal.
χριστέμπορος q.d. christi institor, qui christum et ejus doctrinam quaestui habet. Որ շահավաճառ համարի զքրիստոս, կամ ի մարմնաւոր շահ իւր վարէ զքրիստոսի խորհուրդս.
piety, love of Christ.
Սիրելն զքրիստոս. քրիստոսասէրն գոլ. աստուածասիրութիւն. Յաղագս ղազարու քրիստոսասիրութեանն նորոգ է (զնա քրիստոս) ի գերեզմանական անշնչութենէն։ Ծանուցին ի ձեռն գրոյ թագաւորի՝ զքրիստոսասիրութիւնն իւրեանց։ Ոչ բաժանեալ ի քրիստոսասիրութիւն եւ յարծաթսիրութիւն։ Միայն զքրիստոսասիրութիւնն ունելով պատճառս. (Մամբր. ՃՃ.։ Վանակ. հատ.։ Վրդն. պտ։)
cf. Քրիստոսեան.
Քրիստոսս գիտեմ զքրիստոսինս։ Տեսե՛ք զմեծութիւն մերոյ պատուոյս, քանզի քրիստոսիք անուանիմք։ Որ (պօղոս) զքրիստոսիսն վասն քրիստոսի սիրէր, եւ վասն նոցին չարչարիւր. (Աստուածաբ եւ Խոր. առ արծր.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։ Խոսր.։)
clothed in hair-cloth;
— լինել, to put on, or to wear;
sack-cloth.
մ. Զգածալ այսինքն զգեցեալ՝ արկեալ զիւրւ՝ ածեալ զմիջով՝ զքուրձ. որպէս եւ ՔՐՁԱԶԳԱԾ ԼԻՆԵԼ՝ Քուրձ զգենուլ. περιβάλλω կամ περιζωννύω σάκκους operior կամ induor saccis, accingor ciliciis. խարար՝ ջուլ՝ քուրջ հագնել. գրի եւ ՔՐՋԱՍԳԱԾ, ՔՐՁԱՍԳԱՑ.
heathen pontiff.
Զոր առեալ քրմապետացն, որ էին յազգէ վահունաց։ Մեհեանս շինեալ՝ զեղբայր իւր երուազ քրմապետ կացուցանէ։ Քրմապետ կարգեր վնդոյ զորդին իւրոյ շերոյ. (Խոր. ՟Բ. 11. 37։ Յհ. կթ.։)
born of, or produced by sweat.
Քաղելով ի ձորձոց իւրոց զքրտնածին բծիծսն. (Նոննոս.։)
sweat-struck, sweating profusely, too much fatigued;
cf. Քրտնաբեր.
Յետ այսպիսի խոշտանգանաց եւ քրտնահար աշխատութեանց հատանէին սրով գլուխ նորա։ Չոգայ ի բարեհամ աղբիւրիկն, յորմէ զովացեալ սուրբքն լինէին ի տապոյ քրտնահար երկոցն. (Յհ. կթ.։)
cf. Քրտնիմ.
Զի քրտնեցաւ ինքն ի վաստակ աշխատութեան իւրծոյ. (Եփր. ծն.։)
to vaunt, to boast, to brag, to be proud of.
Թուի ինձ, եթէ ոչ այնչափ կինն ընդ իւր ոսկի զարդն քրքուիցի, որպէս այրն ընդ նորա. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
to search or dive into, to investigate carefully, to examine with care;
to agitate, to undo, to destroy;
— զմիտս, to excite, to rouse up or awake the mind, to stimulate;
— զախորժակ, to sharpen, to quicken the appetite.
Ասելովն՝ եթէ ի ձեռս մեղաւորաց՞ քրքրէ զմիտս նոցա, յայտ արարեալ՝ թէ նոցա չարութեանն է գործն։ Տե՛ս զիա՛րդ յաջորդօքն քրքրէ զմիտս նորա։ Քրքրէ զմիտս նոցա փրկիլ ի վտանգից. Քրքրէ զմիտս նոցա յանձնարարութեան աղօթիւքս առ գութ իւր։ Զաշակերտելոցն միտս քրքրէ յուսովն ի տէր։ Նմին իրի եղեւ շարժումն, զի քրքրեսցին եւ սթափեսցին։ Զի այս խրատելով զիւր միտս քրքրէ։ Քրքրեաց զուարթացոյց զմիտս նորա. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. եբր. Ոսկ. տիմ.։)
he-goat, buck.
Եւ ահա քօշ մի այծեաց։ Եւ քօշին եղջիւր մի էր ի մէջ աչաց նորա։ Քօշ մի յայծեաց վասն մեղաց։ Քօշ երեմեան. (Դան. ՟Ը. 5. 8. 21։ Թուոց. ՟Ի՟Թ. 22։ Ծն. ՟Ժ՟Է. 9։)
"the thirty seventh letter of the alphabet, the eighth of the vowels. It was introduced in the Armenian alphabet towards the end of the XIIth century to facilitate or distinguish the two different pronunciations of the syllable աւ, which is generally pronounced ""av"" when followed by a vowel, as աւետարան;
on the contrary, when followed by a consonant, it is pronounced like the English ""o"", as աւգնեմ, աւրհնեմ, աւրէնք."
Նշանագիր նոր, հնարեցաւ յետ ժբ դարու առ ի դիւրութիւն՝ փոխանակ երկբարբառ գրութեանս աւ, ի փոխ առեալ ի յունէ եւ ի լատինէ. o. որ կոչի ըստ յն. օ՛ միքրօն. այսինքն փոքրիկ կամ սուղ. զի է որպէսօ, փակ եւ բոլորեալ՝ առ առաւել արձակ հնչիւն բացմամբ շրթանց. իսկ մեծ օ, կամ օ՛ մէկա ՝ յունաց, այսինքն երկայն ամանակաւ . ω , է եւ ձեւով նման երկուց տառից . αυ կամ կրկին οο տառից։ Արդ օ փոքրիկ ըստ յունաց՝ միշտ վերածի ի մերս. ո, եւ աւ ՝ որպէս օ. զոր օրինակ՝ յն. πόλις. բօ՛լիս լինի ի մեզ պոլիս, կամ պաւլիս. πέτρος , բէ՛դրոս, պետրոս. ὁνία , օնիա, ոնիա կամ աւնիա. ὅφνι , օֆնի, ոփնի. σοφία , ὁρθοί , սօֆի՛ա, օրթի՛, սոֆիա՝ որթի, կամ սաւֆիա աւթի. κρόνος , գռօ՛նօս, կռոնոս կամ կրաւնոս. եւ այլն։ Իսկ մեծ օ. կամ ω յունաց փոխադրի ի մեզ ով. զոր օրինակ՛ ἱωσήφ, πλάτων, ἱώτα , յովսէփ, պղատովն, յովտ. եւ այլն։
Բայց իմաստունք անգամ ստէպ վարանէին եւ ցարդ եւս վարանին, թէ ուր դնի ըստ հին գրչութեան, Աւնան, Սաւսան, Սաւսակիմ, Լաւոդէ, եւ այլն, արդեօք իբր աու՞ վերծանելի իցէ, եթէ իբր օ՛. զոր դիւրին է որոշեալ՝ հայելով յայլ լեզուս. զի հիշելի է ըստ նոցա, անուան, սօսան, սուսակիմ, լօոդէ, եւ այլն։ Որպէս եւ վիպակ սովորութեամբ գրեալքն կամ իբր ռամկօրէն հիշեաւ արտաբերեալքն՝ օգոստոս, աւրեղիոս, պաւղոս եւ այլն։ Եւ չեն ինչ զարմանք. զի եւ իտալացիք՝ որոց լեզուն է ռամկականն լատինականի, ասեն օ՛ռօ, կօտէ՛րէ, բա՛օլո կամ բօ՛լօ, ուտիռէ կամ օտի՛ռէ. փոխանակ լատին ձայնիցս՝ աւռում, կաւտէ՛րէ, բաւլուս, աւտի՛րէ, եւ այլն։
help, aid, assistance, succour;
յ— գալ, հասանել, to help, aid or succour a person;
յ— կոչել, to call for help.
Արք հինգ հարիւր եկին յօգն քրմին դեմետրեայ։ Ու՞ր ես սմբա՛տ քաջ, հասի՛ր յօգն ծերոյս. (Զենոբ.։ Մամիկ.։)
cf. Օգնեմ.
Բոլորեցունցն աստուած՝ իւրայոցն օգնականեաց բաւականապէս.
aid, succour, assistance, help, furtherance, support, stay, prop;
favour, relief, resource, means;
forces;
դրամական —, pecuniary aid, relief, subsidy, grant;
փութալ, հասանել յ— ուրուք, to hasten to a person's aid.
Առաքեսցէ քեզ տէր օգիութիւն։ Ի տեառնէ է օգնութիւն սրբոյն իսրայէլի՝ թագաւորին մերոյ։ Որ հանապազօր զօգնութիւն իւր ոչ առնէր պակաս ի նմանէ՝ եւ այլն։
utility, profit, interest, advantage, emolument, gain, lucre;
useful, advantageous;
great, much;
— or յ— է, օգտի է, են, it is good for, it is useful, profitable;
գտանել զ— իւր, to find one's interest;
— քաղել, to derive or reap benefit from;
— լինել, to be useful, advantageous, to serve;
յ— արկանել, յ—ի կիր or ի վար արկանել, յ— անձին վարել, յ— իւր շրջել, առնուլ, to profit by, to avail oneself of, to turn to account, to turn to the best account;
յաչս դնել զամենայն ի շահ օգտի անձին, to sacrifice all to one's interest;
վասն օգտի քո է, յ— քոյին է, it is for your good, for your interest;
զ— ժամս աւուրն, the greater part of the day;
cf. Շահ.
fond of one's profit or gain, very interested.
Որ սիրէ զօգուտ իւր. օգտախնդիր.
cf. Օգտաժողով.
Որ խնդրէ զիւր կամ զայլոց օգուտ եւ զշահ.
cf. Օգտաժողով.
ՕԳՏԱԾԱՐԱՒ կամ ՕԳՏԱԾԱՐԱՒԻ. Որ ծարաւին է օգուտ իւր. օգտաժողով. օգտախնդիր. շահախնդիր. շահասէր.
cf. Օգուտ.
Ստանան զօգտութիւն իւրեանց. (Մծբ. ՟Է։)
aeriform.
Բիւրեղ. այս քար ծովատիպ է, օդակերպ. (Լմբ. յայտն.։)
air-like, aeriform.
Բիւրեղն խաժագոյն օդանման։ Յասպիս՝ բազմագոյն՞ օդանման, սառնակերպ, կամ որպէս խառնեալ արեան ընդ կաթն. (Տօնակ.։)
town, city;
cf. Թագաւորեալ;
ի —ս, ընդ —աց —աց, —ի —ի, in every city or town, every where;
—է ի-, from one town to another;
մարտաքս քան զ—ն, out of town;
բնակիչք —ի, towns-people, towns-folk;
վիճակ, սահման —ի, township.
Շինէր քաղաք, եւ դնէր զանուն քաղաքին յանուն որդւոյ իւրոյ ենոքայ։ Ժառանգեսցէ զաւակ քո զքաղաքս հակառակորդացիւրոց։ Արք անօրէնք հուր հարին զքաղաքէ։ Ամնեայն քաղաքն ել ընդ առաջ Յիսուսի։ Ժողովեսցին երկու եւ երեք քաղաք ի մի քաղաք՝ ըմպել ջուր։ Պատերազմէր ազգ ընդ ազգի եւ քաղաք ընդ քաղաքի։ Սուրհանդակքն երթային քաղաք ի քաղաքէ ( քաղքէ քաղաք )։ Ծերքն եւ հայրապետքն ի քաղաքս քաղաքս ( զանազան կամ մէկ քաղքըներու մէջ )։ Տալ հրովարտակս ի քաղաքս քաղաքս առ զքրավար զօրավար։ Ի ժողովել բազում ժողովըրդոց եւ ըստ քաղաքաց քաղաքաց եկելոցն առ նա։ Պատուէր ետ քաղաքացն հրէաստանի մատուցանել զհոս քաղաքի քաղաքի.եւ այլն։
Զսուսերս իւրեանց արբուցին յարենէ քաղաքին (այսինքն քաղաքարւոց). (Յհ. կթ.։)
cf. Քաղաքագեղ.
Հիւրանոցս եւ տնանկանոցս ի քաղաքագեօղս եւ յաւանս։ Բնակեցուցանելով զնա ի քաղաքագեօղն աւան։ Սա էր ի քաղաքագեղէն գառնւոյ. (Յհ. կթ.։)
of the same town;
fellow-citizen, fellow-townsman.
συμπολίτης concivis ἱσοπολίτης aequo jure civis πολίτης civis, municeps παροικῶν cohabitans. Նորին քաղաքի քաղաքացի. բնակակից ի նմին քաղաքի՝ ի բնէ կամ իւրիք իրաւամբք ազատութեան. քաղքըցի.
Առաջի ամենայն քաղաքակցաց իմոց։ Ի բերանս ամբարշտաց որոգայթ քաղաքակցաց։ Արհամարհէ զքաղաքակիցս (իւր) այր պակասամիտ։ Ի վերայ իւրեանց քաղաքակից հեբրայեցւոց։ Կոչել ի հարսանիսն զռտմիկ քաղաքակիցս իւր։ Զսոսա քաղաքակիցս աղեքսանդրացւոց համարել։ Աղեքսանդրացւոց քաղաքակից արժանիս համարել։ Զնոսա քաղաքակիցս իւր հաւասարս աթենաւոց կացուցանել։ Ընտանիք Աստուծոյ, եւ քաղաքակիցք սրբոց.եւ այլն։
cf. Քաղաքական;
—ք, citizens, townspeople.
Ընդ կանայս քաղաքայնոց իւրեանց. (Երեմ. ՟Ի՟Թ. 23։)
Քաղաքայնոց ոչ իսպառ ի վերայ գեղջկացն ընդվզել եւ պերճանալ։ Քահանայից, վանականաց, եւ քաղաքայնոց։ Քաղաքայնոցն դիւրակ լինի մեղացն կատարումն ի ձեռն գործակցացն։ Կեան յանապատ, եւ զքաղաքայնոցն գործեն գործ. (Յհ. կթ.։ Շ. ընդհանր.։ Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ՟Գ։)
Ի բաց կացեալ ի հնազանդութենէ իւրոյ պետականին՝ հանդերձ քաղաքային գլխաւորօքն. (Արծր. ՟Դ. 1։)
loving one's native place, patriotic.
φιλόπολις civitatis amans. Ունօղ զսէր առ քաղքա իւր
Կիւրոս՝ զօրավար ճ քաղաքասէր, բայց զուղիղ խրատէ ամենեւին բուռն ոչ հարեալ. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
cf. Քաղաքավարիմ.
Մեծաւ ճռխութեամբ եւ յաղթութեամբ բազմաւ քաղքավարէր զիշխանութիւնն ամս ՟Գ։ ըստ ամբիծ հաւատոյ քաղքավարեցեր զտնտեսութիւնն։ Այսպէս քաղքաքվարեաց զկեանսիւր սուրբ հայրապետն։ Զկեանս քո՝ որ առաջի նորա է, ուղղութեամբ քաղքավարէ՛. (Յհ. կթ.։ Գանձ.։ Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ժղ.։)
the same country;
townsman, citizen, burgess;
—ք, towns-people, towns-folk.
Եղեռն վնասու քաղաքացւոցն իւրոց կացուցանէր։ Գործէր մեծամեծ կոտորած քաղաքացեացն (կամ ցւոցն) իւրոց։ Ազդ եղեւ քաղաքացւոցն։ Յարեցաւ ի մի ոմն ի քաղաքացւոց աշխարհին այնորիկ։ Քաղաքացիքն նորա տարէին զնա։ Ոչ աննշան քաղաքի քաղաքացի.եւ այլն։
Chaldean;
caster of nativities;
astrologer, soothsayer.
Կոչեցէք զգէտս եւ զմոգս եւ զկախարդս եւ զքաղդեայս՝ պատմել թագաւորին զերազ իւր։ Մտին առաջի իմ գէտք եւ մոգք եւ իղձք եւ քաղդեայք։ Ի վերայ գիտաց եւ մոգուց եւ քաղդէից. (Դան. ՟Բ. ՟Դ. ՟Ե։)
Chaldean;
—ք, the Chaldeans.
Տեսցուք զառ ի քաղդէացւոց զիւրեանց նախնեաց պատմեալ զժամանակագրութիւն։ Քաղդէացւոց իմաստութեանն աղագաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to gather, to gather together, to collect, to assemble, to amass;
to draw, to extract;
to pick, to pluck up, to take away;
— զոգիս, զշունչ ուրուք, to keep in suspense, to amuse, to keep at bay;
— բանս ի բերանոյ ուրուք, to catch something out of one's mouth;
to get, to obtain his secret surreptitiously;
սկսաւ ոգի նորա քաղիլ ի նմանէ, he began to faint away;
լոյս իմ քաղի, my life is consuming;
cf. Ընկոյզ.
Գիրկս արկանեն նմա, եւ նա քաղէ զշունչ իւր. (Նար. խրատ.։)
Քաղելով առ ծովեզերին զկոնքեղն, եւ նովաւ կազմէին զծիրանին։ Հանդիպեցաւ ձկնորսաց ոմանց որ քաղէին զոջիլս (քթուել՝ իբր կթել)։ Քաղելով ի ձորձաց իւրոց զքրտնածին բծիծսն. (Նոննոս.։)
hunger;
hungry;
— դժնդակ, ուժգին, անհնարին, violent, canine, ravenous, appetite, or hunger;
յուղել զ—, to excite, sharpen or quicken the appetite;
—իւ հարկանիլ, to be hunger-beaten, to be or feel hungry;
մեռանել առ —ոյն, to starve, to die of starvation;
հարկանել զ—, to stay or satiate hunger.
Ի քաղց եւ ի ծարաւ։ Խոտորեսցի յաջակողմն իւր առ քաղցի. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 27։ Ես. ՟Թ. 20։)
where starvation is felt.
Զքաղցականն եւ զծարաւականն ըստ բնութեան իւրում (զմարմինն՝) հաղորդ առնելով աստուածային անկարօտութեան. (Խոսրովիկ.։)
cf. Քաղցումն.
Զորովայն քո լցցես դուլիութեամբ վասն քաղցութեան իւրոյ։ Ի վերայ քաղցութեան հանգեաւ (կամ յագեաւ), եւ աշխատութեամբ վաստակեցաւ, եւ քնով տկարացա. (Եփր. օրին. եւ Եփր. համաբ. ստէպ։)
Կարօղ է զքաղացութիւն իւր դարձուցանել ի լիութիւն։ Պարարիցէք սովաւ զքաղցումն նորա ըստ հոգւոյ. (Շ. մտթ. եւ Շ. ՟ա. պետ. ՟Ի՟Ա։)
hunger.
Զորովայն քո լցցես դուլիութեամբ վասն քաղցութեան իւրոյ։ Ի վերայ քաղցութեան հանգեաւ (կամ յագեաւ), եւ աշխատութեամբ վաստակեցաւ, եւ քնով տկարացա. (Եփր. օրին. եւ Եփր. համաբ. ստէպ։)
Կարօղ է զքաղացութիւն իւր դարձուցանել ի լիութիւն։ Պարարիցէք սովաւ զքաղցումն նորա ըստ հոգւոյ. (Շ. մտթ. եւ Շ. ՟ա. պետ. ՟Ի՟Ա։)
bearing sweet wine.
Որ բերէ յիւրմէ զքաղցր բաժակ, այս ինքն զգինի ընտիր.
bearing sweets, producing agreeable fruits.
Որ բերէ յիւրմէ զքաղցրութիւն. ունօղ զքաղցր բերս կամ զպտուղս.
agreeable, sweet to the ear, gentle, docile, submissive.
Քաղցրութեամբ լսօղ. ունկնդիր հեզ, դիւրալուր.