stingy, scurvy, niggard, sordid, covetous, miserly.
• տե՛ս Ճիղմ։
• ՆՀԲ «ի ճիղմ «մատաղ, փոքր» կամ սեղմ»։ Հիւնք. խղճել բայից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 235բ իբր կրկնական ճիղմ բա-ռից։
• «ճահիճ, եղտիւր, կանգնած ցե-խոտ ջուր». երկու անգամ ունի Բռ. երեմ. էջ 194 և 198։ Մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած ջղջ, ջղջին, ճղճին ձևերով՝ Եպիփ. բարոյ. (ըստ ՆՀԲ՝ բնագիրն ունի «Որոնէ ջղջ ինչ տեղի». այլ ձ. «տեղի ինչ տիղմն»). ԱԲ գրում է «Թերևս ջիղջ կամ ջուղջ». Մառի հրատ.՝ ջղջին տեղի (այլ ձ. ցխոտ) Բար. 156։
• ՆՀԲ (ջղջ ձևի տակ) լծ. թրք. չըղ «ձեան հիւս»։ Մառ, Փизiологъ 1904, էջ xxI կցում է վրաց. ჭიჭჟნა ճինղ'նա և ჭენჭეო ճենճղ'ո բառերին. (առաջի-նը ըստ Չուբինով 1711 նշ. «ճմլել տրորել», ըստ Մառ նշ. «маpεть. աղ-տեղել, ապականել», ուստի նման չէ նշանակութեան կողմից. երկրորդը՝ նշ. «ճահիճ», բայց նման չէ ձևի կողմից)։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. ճի՛րճէմնը, որ և Ղզ. ճրճիմ «թաց՝ ճահճոտ տեղ», որից էլ ճրճմկուտ Ղզ. «ճախճախուտք»։ (Իմ գւռ. բառարանում, էջ 945 մայր ձևը ենթադրել եմ *ջրճեմ, հանե-լով ջուր բառից)։
(ի Ճիղմ. մատաղ. փոքր. կամ Սեղմ. սխմած) μικρολόγος, σμικρόλογος , ὡμός avarus, parcus, crudelis, pusillanimus. Փոքրոգի. սեղմեալ եւ ճիշդ, ռիշդ. յանչափս խնայօղ. փոքր սրտիւ, եւ փակ ձեռօք. ագահ. (յն. դուզնաքեայ. սակաւահաւաք. որ զփոքունց իրաց համար խնդրէ. հում, տմարդի) cf. ԿՑԻՐ, cf. ԿԾԾԻ
Մարդկան փոխ տալ՝ յանխնայ առատանաս, եւ յորժամ զքո տէրն իցէ կերակրել, աստ ճղճիմ եւ տմարդի գտանիս։ Ընչասէր եւ ճղճիմ լինի այնպիսին։ Որ յայնպիսի իրս հարեալ իցէ, եւ ճղճիմ լինի։ Ընդէ՞ր աղքատ կայցես, ընդէ՞ր տնանկ, հի՞մ ճղճիմ։ Ճղճիմ եւ կցիր ոք իցէ։ Ճղճիմք եւ կցիրք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 20. 24. եւ այլն։)
Մի՛ ճղճիմ (կամ ճղճեմ), այլ առատութեամբ տացուք. (Բրսղ. մրկ.։)
to become wrinkled.
ՃՂՃՄԻԼ. Ճղճիմ լինել մարմնով. (ռմկ. քաշուիլ) զառամիլ. թառամիլ. կնճռիլ.
Ոչ բազմամեայ ծերութեամբ ապականեալ ... առանց ի դոյզն ինչ ճղճմելոյ. (Պիտ.։)
cf. Ճղմճմճիմ.
ՃՂՃՄՃԻԼ կամ ՃՂՄՃՄՃԻԼ. Ճղճիմ լինել ի տուրս. ճշդել եւ խնայել յոյժ.
Զպատիւս ինչ շահաւորս, կամ այլ ինչ ի նոյնպիսեաց գնել ճղմճըմճիցին, եւ զամենայն կորուսին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
to be very sordid or grasping, close-fisted.
ՃՂՃՄՃԻԼ կամ ՃՂՄՃՄՃԻԼ. Ճղճիմ լինել ի տուրս. ճշդել եւ խնայել յոյժ.
Զպատիւս ինչ շահաւորս, կամ այլ ինչ ի նոյնպիսեաց գնել ճղմճըմճիցին, եւ զամենայն կորուսին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։)
cf. Ճղփումն.
ՃՂՓԻՒՆ ՃՂՓՈՒՄՆ. որ եւ ՃՈՂՓԻՒՆ, ՃՈՂՓՈՒՄՆ. (ի ձայնէս ճլօփ, ճլօմփ ). Ձայն անկման ի ջուրս, եւ բաղխման ջրոյ ընդ ջուր ի ծուփս, եւ հարուածոյ գանից. ճլօփ, շրախ, շափշուփ, շախըր շուխուր ձան.
Ի ծովու ճղփմանէ, եւ ի հողմոյ, եւ յօդոյ. (Փիլ. լիւս.։)
Զտանջողաց ճըղփիւն լսէաք, եւ զհարուածսն եկեալ ի վերայ թիկանցն տեսանէաք. (Պտմ. աղեքս.։)
worm, vermin, small worm;
insect, animalcule;
reptile.
ՃՃԻ κνώδαλον, κνωδάλων bestia, animal, vermis, serpens եւ այլն. որ եւ ՃԻՃԻ, ՃԻՃԻՔ. Կենդանի անպիտան կամ վնասակար ի ցամաքի եւ ի ջուրս. որդն. զեռուն. սողուն. ըստ այլոց՝ եւ Գազան. ճճու, որդ.
Զանմռունչ սողունս, եւ զճըճիս վատթարս։ Վասն բազմութեան ճճեացն գանալից եղեն։ Ճճեաց անցիւ, եւ սողնոց շչմամբ ... դողացեալք սատակէին. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 16։ ՟Ժ՟Զ. 1։ ՟Ժ՟Է. 9։)
Թունաւոր ճճիք։ Ճճեաց թոյնք։ Ճճիք վնասակարք։ Գազանաց, եւ ճճեաց անգամ։ Տանջեցեր ճըճեօք զնոսա. (Յճխ.։ Եզնիկ.։ Լմբ. իմ.։)
Ի փոքր ճիճեաց (կամ ճըճեաց) վտանգք մերձին. (Խոսր.։)
Իբր զճճիս զեռունս բազմոտանիս. (Նար. ՟Ե։)
Դարմանեաց զնա ի բոյն իւր՝ բերելոյ նմա մանր ճճիս եւ օձ. (Պտմ. վր.։)
Եւ ոչ եղէ խիստ ըստ համին, կամ կարծրագոյն՝ ճըճեաց մտին. (Յիսուս որդի.։)
to be trampled, squeezed, pressed, compressed;
— սրտի, to be moved, affected, to melt away, to be faint with longing.
cf. Ճնճղկալեզու.
ՃՆՃՂԿԱԼԵԶՈՒ ՃՆՃՂԿԻ ԼԵԶՈՒ. որ եւ ՁԱԳՈՒ ԼԵԶՈՒ։ Անուն խոտոյ, եւ սերման հացի ծառոյ. հացի ծառին հունտը, հացի փատ, ձագի լեզու, հացի սերմ։ (Բժշկարան.։ եւ Հին բռ.։)
compressibility, compressibleness.
compressible.
to be pressed, compressed;
oppressed.
cf. Ճնշումն.
ՃՆՇՈՒԹԻՒՆ ՃՆՇՈՒՄՆ. Ճնշելն, եւ ճնշիլն.
Ապականութիւն զբնութիւնս մարմնոյն ընդ ճնշութեան կրթէր. (Եփր. աւետար.։)
Զանգայտ ամպոց զճնշումն։ Ի ճնշմանէն սաստիկ փայլեալ նիւթ կայծական. (Առ որս. ՟Է։ Երզն. ոտ. երկն.։)
Ի ճնշմանէ արեան ներկեալ լինէին մարմինքն։ Ճնշումն սրտի։ Ի ճնշմանէ շնչերակացն ողբ. (Նչ. եզեկ.։)
exact, just, punctual, precise, categorical, strict, effective;
—, ճշգրտիւ, cf. Ճշդիւ;
— ասել or ասելով, properly speaking.
• , ի հլ. «ուղիղ, ճիշտ, շիտաև. հա-ւաստի» Եւս. քր. Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 45 որից են՝ ճշգրտիւ Եղիշ. Եւս. Նխ. աւետ. ճշգրտել Թուոց. իգ. 10, Ոսկ. մ. ա. 5, 7. ճշգրտեցուցանել Իմ. ժգ. 14. ճշգրտագործ Ագաթ. ճշգրտահան Պիտ. ճշգրտագեղ «ճիշտ նման և գեղեցիկ նկարուած» (նորագիւտ բառ) Մ. Մաշտ. 278 բ. -ունինք նաև գրուած ճժգրտապէս Տիմոթ. կուզ, էջ 153։ Կաւ և ճշգիր կասկածելի ձևը, որ ունի Բառ. երեմ. էջ 198։
• Բագրատունի, Քեր. զարգ. 1496 -իտ համարում է մասնիկ։ Հիւնք. բարդուած լտ. ǰus «իրաւունք» և յն. ϰριτής «դա-տաւոր» բառերից։ Մառ. ЗВО 11, 300 ճեշեկ<պրս. [arabic word] časmck «աչք» + զնդ. dīta «տեսանելի» բառերից բարդուած։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ, 157, 219 ճիշտ + գիր բառերից։
ἁκριβής, ἑξαίρετος certus, accuratus, exactus, exemptus, eximius. Ճշմարիտ. ճիշդ. անվրէպ. ստոյգ. հաւաստի. իսկական. բուն. յար եւ նման.
Տեսանես զայսոցիկ ճշգրիտ պատկերս քահանայաբար կատարեցելովքն։ Ո՞ւր է ապա ճշգրիտն՝ որ ճշմարիտ որդւոյն է բաժանելն եւ որոշելն յարարածոց. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
Որ է ճշգրիտ պատկեր յանցաւորութեան. (Նար. ՟Ի։)
ՃՇԳՐԻՏ. մ. ՃՇԳՐՏԻՒ ἁληθῶς, ἁκριβῶς, ἑξαιρέτως certo, certe, accurate, eximie. Հաւաստեաւ. ստուգիւ. ճշդիւ. զգուշեաւ. անշուշտ.
Ճշգրիտ յառաջին ժամանակսն նայիցի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ոչ այնչափ ինչ ճշգրիտ ի հանդերձսն հային, որպէս յօնացն կերպարանս. (Սեբեր. ՟Զ։)
Ճշգրիտ գիտել, կամ իմաստասիրել, կամ մեկնիլ. (Լմբ. ատ. Լմբ. սղ. Լմբ. ժղ.։)
Այսչափ ինչ ճշգրտիւ իմանայաք. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ճշգրտիւ փոյթ ի մէջ առեալ. (Եւս. նախ. աւետ.։)
Ճշգրտիւ տեսակ կերպի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
truth of a discourse, veracity;
acribology.
Ստուգութիւն բանի. ստուգաբանութիւն.
Ճշգրտաբանութեամբ միշտ նշանակեալ. (Նար. խչ.։)
rigorously examining.
Ճշգրիտ եւ անվրէպ քննիչ.
Ճշգրտաքնին ունիմ դատաւոր եւ տէր. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ծ՟Է։)
truth;
exactitude, punctuality;
correctness, precision;
likeness, naturalness.
ἁκρίβεια diligentia, accuratio ἁσφάλεια certitudo γνησιότης genuitas. Ճշգրիտն գոլ. անվրէպ ստուգութիւն. հաւաստիք. անվրիպութիւն. զգուշութիւն. փոյթ պնդութեան. եւ Յար եւ նմանն գոլ.
Վասն ճշգրտութեան կշռոց եւ չափոց. (Սիրաք. ՟Խ՟Բ. 4։)
Ճշգրտութիւն գործոյ, կամ վարուց, կամ պահպանութեան, կամ պատուիրանին, կամ բանից եւ իրաց. (Բրս. հց. ՟Ե. ՟Ի՟Ա. ՟Լ՟Դ։ Լմբ. սղ.։ Աթ. ՟Ը։)
Յերեւելեացս ճշգրտութիւն ածեն զաներեւոյթս. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Ո՛վ ճշգրտութեան մարգարէին, մանաւանդ եթէ հոգւոյն սրբոյ ամենադիտողի. (Մեկն. ղկ.։)
justly, exactly, strictly, precisely, punctually;
rigorously, austerely, scrupulously, sparingly, savingly, stingily, niggardly, scantily, frugally, meanly, miserably;
— գտակաւ, exactly, to a little, to a farthing, to the point, rightly, accurately, punctually, in all its details.
ՃՇԴԻՒ ՃՇԴՈՎ. (ի բառէս Ճիշդ) ἁκρίβως, ἁκριβή, δι’ ἁκριβείας , γνήσιως accurate, exacte, diligenter, per rigorem, rigorose. Ճշդութեամբ. շդելով՝ ըստ կերպի անաչառ քննութեան. ճշգրտիւ եւ խստիւ. անվրէպ խուզարկութեամբ. մանրամասն տեսութեամբ. հաւաստեաւ. եւ Զգուշաւոր.
Ճշդով գրեցին զերկիրն. յն. գնագրեցին, իբր գին արկին ընդ գրով. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 35։)
Ճշդիւ հաւաքել զտասանորդն. կամ պահանջել. կամ նշանակել զժամանակն. կամ հասանել համարոյ ժամանակաց. կամ ճշդիւ լինիցին մրցութիւնք, կամ քննութիւնք, կամ համարք. (Գէ. ես.։ Խոսր.։ Սարգ.։ Եւս. քր.։ Եզնիկ.։ Մանդ.։)
Կարգել զպատմութիւն ճշդիւ. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Ո՛չ ասաց տասն, եւ ո՛չ քսան, այլ՝ երեսուն, որպէս եւ էր իսկ ճշդիւ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Ճշդիւ գիտելի է ի գործոց նոցա, եւ չ ի տեսլենէ կամ ի համբաւէ դատել. (Մխ. առակ.։)
Որ յանխտրութենէ առ ճշդիւ վարս աստուածգիտութեանն յօժարեալք։ Ոչ այժմ ճշդիւ շրջել (ի բանս) ձեռնարկեսցուք։ Ճշդիւ ըստ կամացն աստուծոյ առ ի գործն փոյթ. (Բրս. հց.։)
Ի ճշդով պահանջումն սատերն սակի. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
ՃՇԴՈՎ. որպէս Ճշդելով, իբր խնայելով.
Ողորմութիւնք ճշդով սերմանեալ՝ ոչ պայծառ վառմամբ առաջի. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
exactness, punctuality, accuracy, precision, regularity;
rigour, austerity;
thrift, economy, parsimony, stinginess;
հատուցանել բազում ճշդութեամբ, to pay exactly, strictly, rigorously, to a farthing, with rigorous exactness.
ἁκριβασμός accurata inquisitio Ճիշդ գոլն. ճշգրտութիւն. զգուշաւոր եւ անաչառ քննութիւն. անվրէպ ստուգութիւն.
Մեծամեծ ճշդութիւնք սրտի. (Դտ. ՟Ե. 15։)
Զարմացել եմ ճշմարտիւ վասն ճշդութեան (կամ ճշտութեան) առակացս. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
ՃՇԴՈՒԹԻՒՆ. σφιγγία parsimonia, sordes. որպէս Ռշդութիւն. խնայութիւն. կծծութիւն. եւ Խստութիւն.
Որ մեծանայ ի պնդութենէ եւ ի ճշդութենէ իւրմէ. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 18։)
Զթերութիւնն, զթիւրութիւնն, զլուծութիւնն, զճշդութիւնն, զանկապ արձակումնն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
true, unquestionable, real, certain, sure;
veridical, faithful, upright, frank, sincere;
in truth, truly, indeed, really, in realty, verily;
— իցէ ? is it true ?
• , ի, ի-ա հլ. «իրաւ, ճիշտ, ըս-տոյգ, աննենգ» ՍԳր. Եզն. Կոչ. Կիւրղ. թգ. որից ճշմարտել ՍԳր. Եւս. քր. ճշմարտիւ ՍԳր. ճիշմարտագոյն ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Ոսկ. բ. կոր. ճշմարտակորոյս Վեցօր. ճշմարտա-պատում Կորիւն. Ագաթ. ճշմարտասոյզ Եփր. թգ. ճշմարտանման, անճշմարտանման (նոր բառեր) ևն։
• ՆՀԲ վրաց. ճէշմարիտի. արմատը հա-մարում է ճիշդ։ Տէրվ. Նախալ. տե՛ս ճիշդ բառի տակ։ Հիւնք. լտ. jcus) «ի-րաւունք» և պրս. šumārdan «համա-րել» բառերից կազմւած։ Մառ ЗВО 5 (1891), 318 և 11 (1899), 298-300 փոխառութիւն է համարում զնղ. čašma + dīta-«ականատես, աչքով տեսնուած» ձևից. հմմտ. պհլ. [other alphabet] cašmi-dīt «երևոյթ»։ (Այսպէս նաև M. Kīa-binin MSL 10, 18)։ Müller WZKM 6 (1892), 267 մերժում է այս մեկնու-թիւնը, որովհետև այս պհլ. ձևը պիտի տար հյ. *ճաշմարիտ. միւս կողմից կայ հյ. ճշգրիտ։ Հակառակ է նաև Հիւբշ. 513 և IF Anz. 8, 48՝ սպասելով սոյն պհլ, ձևի դէմ հյ. *ճաշմադիտ. ըստ իրեն հյ. ճշմարիտ կարող է գալ միայն պհլ. čismaδīt ձևից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 157, 219 հյ. ճիշտ+մար «չափ։ բառե-րից է դնում։
• ԳՒՌ.-Սլմ. Տփ. ճշմարիտ, Ալշ. Երև. Մշ. Ջղ. ճշմարիդ, Ակն. Խրբ. ջիշմարիդ, Ասլ. 14-488 ջշմարիդ, ջշմարի*, Պլ. Տիգ. ջշմարիդ (Պլ. միայն «ճշմարիտ Աստուած» երդման մէջ)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭემმარიტი ճեշմարիտի «ճշմարիտ, իրաւացի», ჭემმარიტად ճեշ-մարիտադ «իրաւցնէ», ჭემმარიტობა եշմա-րիտոբա կամ ვემმარიტება ճեշմարիտեբա «ճշմարտութիւն», საჭემმარიტი սանեշմա-րիտի, საჭეϑმო սաճեշմո «ճիշտ, ճշմա-րիտ, վաւերական», թուշ. ჭემმარიჯ ճեշ-մարիտ «ճշմարիտ»։ Վրաց. վերջին ձևը են-թադրել է տալիս հյ. *ճիշմ, որ իրօք էլ գտնւում է Ախց. ճշմի «ճշմարիտ, իրաւ» ձևի մէջ (ստուգելի1)
ἁληθινός, ἁληθός verus, verax, certus. Անսուտ. անշուշտ. իրաւ. ստոյգ. ճշգրիտ. ճիշդ. հաւաստի. աներկբայ. ... զաթի (որ եւ Բուն, Իսկական)
Բանք քո եղիցին ճշմարիտ։ Ճշմարիտ էր բանն՝ զոր լուայ։ Ճշմարիտ է երազն։ Ուսուցանեմ ձեզ զբանս ճշմարիտս։ Ասասցեն զճշմարիտն.եւ այլն։
Ճշմարիտ հաւատացեալք։ Վկայ ճշմարիտ։ Ճգնաւորք ճշմարիտք. (Եզնիկ.։ Ժմ.։ Շար.։)
Ոչ երբէք ճշմարիտ ճշմարտում ներհական. (Պերիարմ.։)
Կամ Արդար. ուղիղ. հաւատարիմ. ճշմարտախօս. աննենգ. շիտակ. սադըգ (լծ. ստոյգ)
Տէր աստուած՝ բազումողորմ, եւ ճշմարիտ։ Օրհնեսցեն զաստուած ճշմարիտ։ Երդուիցեն յաստուած ճշմարիտ։ Կոչեսցի երուսաղէմ քաղաք ճշմարիտ։ Էր այրն այն ճշմարիտ, անարատ, արդար։ Իբրեւ մոլարք, եւ ճշմարիտք։ Բանք ճշմարտի։ Բերանք ճշմարտից։ Գիտեմք, զի ճշմարիտ ես.եւ այլն։
Զի գողասցի նա զմիտս ճշմարտաց. (Եփր. ՟բ. թես.։)
Յարկս ճշմարտացն (կամ ճշմարտեացն) օրհնութիւնս հանդերձել. (Համամ առակ.։)
Այս է սէր ճշմարտից. որչափ մտանէ ի քննութիւն, եւս քան զեւս վառի եւ նորոգի. (Եփր. վկ. արեւ.։)
Այո՛ ճշմարիտ ես։ Ճշմարիտ էք. (Կլիմաք.։)
Յոքն. գ. իբր Ճշմարտութիւն, եւ ուղղութիւն.
Վրիպելոցն ի ճշմարտիցն։ Մեկնեալ ի ճշմարտիցն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ. ՟Խ։)
ՃՇՄԱՐԻՏ. մ. ἁληθῶς vere. Ճշմարտիւ. ճշմարտապէս. ստուգութեամբ. ստուգիւ. արդարեւ. յիրաւի. անշուշտ.
Այնպէս ճշմարիտ մեծ զօրութիւն նստի անդ։ Սա է ճշմարիտ՝ մարգարէն։ Մարմին իմ ճշմարի՛տ կերակուր է։ Ճշմարի՛տ աշակերտք իմ օք։ Գիտեմ ճշմարիտ.եւ այլն։
Յարեաւ ճշմարիտ։ Ճշմարիտ յարոյց զնա։ Մարմին զգեցեալ՝ ճշմարիտ, եկեր իբրեւ զմեզ ճշմարիտ, եւ էարբ իբրեւ զմեզ ճշմարիտ. (Եղիշ. յար.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ Կոչ. ՟Դ։)
Ճշմարիտ մակացու լինելով. (Խոսր.։)
Ճշմարիտ վաճառեցաւ. (Նոննոս.։)
Եթէ մարնչիմք ի դիւրոջ, ճշմարիտ յաղթեմք նոցա. (Կիւրղ. թագ.։)
Այսպիսի ինչ պատճառաւ. այլ ճշմարիտ՝ խափանել զքրիստոնէութեան ուսումն. (Խոր. ՟Գ. 36։)
truthfulness, veracity.
Ճշմարտախօսութիւն. բան ճշմարիտ.
Զամօթ կրեսցեն, եւ սանձակոծ եղիցին այսու ճշմարտաբանութեամբ. (Լմբ. հանգ.։)
Պարծանս առնուլ ի վերայ ճշմարտաբանութեան նորա. (Վանակ. յոբ.։)
Աւետարանն՝ ինքնախօս ճշմարտաբանութիւն տէրունի։ Առաքելական ճշմարտաբանութիւն. (Տօնակ.։)
adoration, worship of the truth.
truthfully, sincerely, uprightly.
ՃՇՄԱՐՏԱՍԻՐԱԲԱՐ ՃՇՄԱՐՏԱՍԻՐԱՊԷՍ. φιλαλήθως veri amore, studio veritatis. Իբրեւ ճշմարտասէր. սիրով ճշմարտութեան.
Եւս առաւել ճշմարտասիրաբար (ըստ սուտ համբաւոյ). (Յհ. կթ.։)
Ճշմարտասիրապէս խոստովանեա՛ ինձ. (Աթ. ՟Ը։)
Ճշմարտասիրապէս առնէր զպատասխանիսն կոյրն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
love of truth, veracity, sincerity, equity.
Միայն զի ճշմարտասիրութեամբ եղիցի, եւ մի՛ վիճողապէս. (Աթ. ՟Ը։)
Դիտեա՛ ինձ եւ զճշմարտասիրութիւն առաքելոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 41։)
Եղիցի յամենեսեան ճշմարտասիրութիւն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Վասն ճշմարտասիրութեան եւ արդար իրաւանց գալ եւ մարմին զգենուլ, եւ զսոյն արդար երեւեցուցանել, եւ մահուամբն իւր փրկել. (Լմբ. սղ.։)
cf. Ճշմարտատիպ.
Ճշմարիտ տեսլեամբ. անխաբ. հաւաստի.
Սքանչելիս աստուածագործանշանս ճշմարտատեսիլս. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
true, real, exact, striking.
Քումդ ճշմարտատիպ պատկերի. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
verificator.
Որ ճշմարտէ, կամ ջանայ ճշմարիտ երեւեցուցանել.
Գովիչք ճշմարտացուցիչք ստախօսաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
probing the truth;
well examined, sure, certain.
Քննօղ եւ հասու ճշմարտութեան. ուր իցէ հաւաստի քննութիւն եւ տեղեկութիւն.
Ծածկեցաւ յինէն անվրէպ գիտողութիւն ճշմարտաքնին հանդիպութեան. (Պիտ.։)
truly, in truth, certainly, undoubtedly, effectively, unquestionably, in conscience;
really, in effect.
ἁληθῶς, ἑπ’ ἁληθείας, ἑν ἁλήθειᾳ vere, certe, certo, reapse ἁκριβῶς, ἁσφαλῶς accurate, exacte. cf. ՃՇՄԱՐԻՏ. որ եւ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹԵԱՄԲ. Ստուգիւ. ճշգրտիւ. հաւաստեաւ. յիրաւի. ճշդիւ. քաջ. ստո՛յգ, իրաւ, զղո՛րդ, շիտակ Տե՛ս (Օր. ՟Ժ՟Է. 4։ Յոբ. ՟Թ.. 2։ Դան. ՟Բ. 8։ ՟Ե. 19։ Իմ. ՟Ժ՟Թ. 17։ Յհ. ՟Դ. 42։ Գծ. ՟Բ. 36։ ՟Ա. Թես. ՟Բ. 13։)
Եթէ նա է ճշմարտիւ, ոչ գիտեմ։ Իբրեւ այն թէ ես ինքն եղեր ճշմարտիւ։ Եղբարս հարազատս զսոսա ճշմարտիւ համարել։ Ճշմարտիւ որդի աստուծոյ է։ Ճշմարտիւ որդին աստուծոյ՝ յանձն առնու լինել որդի մարդոյ. (Խոր. ՟Բ. 31։ Նար. ՟Ծ՟Գ։ Մաշտ.։ Շ. մտթ.։)
truth;
veracity;
reality;
sincerity;
բուն —, plain truth;
— իրաց, the bottom or basis of things;
անպատրուակ ասել զ—, to tell the whole truth;
աղարտել զ—, to offend against truth;
ճշմարտութեամբ, cf. Ճշմարտիւ.
ἁλήθεια veritas, certitudo. Ճշմարիտն գոլ. ստուգութիւն. իսկութիւն. բան եւ գործ անսուտ՝ աներկբայ՝ անկեղծ՝ աննենգ. ուղղութիւն. իրաւունք. արդարութիւն. եւ Կանոն ճշմարտութեան, աստուած.
Արդարութիւն եւ ճշմարտութիւն։ Ողորմութիւն եւ ճշմարտութիւն։ Ճանապարհ ճշմարտութեան։ Խօսել կամ առնել զճշմարտութիւն։ Ճշմարտութիւն է զօրութիւն թագաւորաց եւ իշխանութիւն եւ մեծութիւն, եւ է օրհնեալ տէր աստուած ճշմարտութեանն։ Ես եմ ճանապարհ, եւ ճշմարտութիւն, եւ կեանք։ Հոգին ճշմարտութեան.եւ այլն։
Եւ զի եկն դառն ճշմարտութեան (այսինքն ճշմարիտ), խափանեցան՝ որ նմանութիւնք էին. (Եփր. աւետար.։)
Այն՝ նմանութիւն գործոյ. իսկ այս՝ գործ ճշմարտութեամբ։ Անդր քան զօրինակն գերազանցեաց ճշմարտութիւնն։ Որ ի ստուեր ճշմարտութեան. եւ այլն. (Յհ. իմ. երեւ.։ Նար. խչ.։ Շար.։)
ՃՇՄԱՐՏՈՒԹԵԱՄԲ իբր մ. Ճշմարտիւ, եւ ճշգրտիւ. ἑπ’ ἁληθείας, ἁκριβῶς. (Յոբ. ՟Լ՟Զ. 4։ Յհ. ՟Ժ՟Է. 8։ Ղկ. ՟Ա. 3։ ՟Ժ՟Ը. 35. եւ այլն։)
cf. Ճոխաբանեմ.
haughtiness, arrogance;
amplification;
boasting, bragging;
elocution.
Իշխանական ձեւով բան. ճոռոմաբանութիւն. մեծաբանութիւն.
Զծայրագոյն յոքնատեսակ ճոխաբանութեա քո սիրական գովասանական բանս. (Մագ. ՟Խ՟Բ։)
Որպէս թէ ճոխաբանութիւն իմն ցուցանէ ի վերայ հօր օրէնսդրութեան. (Երզն. մտթ.։)
pomp, ostentation, show, parade.
περηβολή (իբր ռմկ. թաֆրա, քէւիմ. Ճոխաբար վարումն. պերճութիւն եւ սպաս իշխանաց.
Ոչ ընչից առաւելութիւնք, ոչ բռնաւորաց ճոխաճանութիւնք. (Ոսկ. ես.։)
power, authority, influence, sway, empire;
pride, haughtiness;
riches, opulence;
abundance, diffusion;
ճոխութեամբ, nobly, magnificently, authoritatively, imperiously, arrogantly, haughtily, ostentatiously, pompously;
քո —դ, Your Lordship.
κράτος, δυναστία, αὑθεντία , αὑθάδεια, πλοῦτος potentia, auctoritas, opulentia. Մեծութիւն. հարստութիւն ընչից եւ իշխանութեան. պատիւ. փառք. ինքնիշխանութիւն. աւագութիւն. գոռոզութիւն.
Զճոխութիւն նախապետութեան թերեւս իւր յափշտակէր նա. (Եփր. ծն.։)
Եսն ասելով՝ զճոխութեան իշխանութիւնն յայտ առնէ։ Ոչինչ կարի ճոխութեամբ, այլ հանդարտութեամբ առնէր սպաս տաճարին. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Իշխանական ճոխութեամբ։ Ճոխութեամբ հրամայել։ Հրաման քո ճոխութեանդ։ Կայսերական ճոխութիւնդ։ Ճոխութիւն հրամանին։ Ճոխութեամբ խօսել, կամ գործել։ Նստաւ ճոխութեամբ յաթոռն իւրական. (Յճխ.։ Սեբեր.։ Արծր.։ Ոսկ.։ Նար. ՟Լ՟Դ։)
Եկեալ կամաւ եւ ճոխութեամբ ի խաչն աստուածորդին. (Պիտառ.։)
Ինքն զինքն յարուցանէ ճոխութեամբ. (Զքր. կթ.։)
Զօրաւոր հաւատովք, եւ ճոխութեամբ մարմնականաւ։ Երկրաւոր ճոխութիւնք։ Ոչ յապականացու ընչից, այլ յիւրոյ հոգւոյն ճոխութենէ։ Յանեզրական կենացն յանբաւ ճոխութիւնսն. (Խոր. ՟Գ. 67։ Շ. մտթ.։ Նիւս. կուս.։ Անան. եկեղ։)
love of power, ambition.
ՃՈԽՍԻՐՈՒԹԻՒՆ կամ ըստ տպ. ՃՈԽԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Սէր ճոխութեան. յն. սնափառութիւն.
Չա՛ր է ճոխութիւն, ճոխսիրութիւն, սէր պետութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
to escape, to evade, to slip away, to get rid of, to disentangle;
cf. Մազապուր.
cf. Ճիք.
Ճողեալ մասունք անպիտանք, կամ շողոտ կենդանիք. ճղրտկած, բզըքտած, կամ շողիքի պէս բաներ.
Ճեճեկեալ ճիօրէն ճողորտեաց։ Բացանցութիւնք ճիոց եւ ճողորտեացն արտասորեալ. (Մագ. ՟Թ. լ։)
cf. Ճղփիւն.
Զտանջողացն ասէ զճողփիւնն լսէաք. (Արծր. ՟Ա. 3։)
Ի ճողփմանէ ալեաց, կամ ջուրց. (Փիլ. յովն.։ Վրդն. ծն.։)
to get bruised.
ՃՈՊՃՈՊԻԼ. Իբր Կոճոպիլ, կամ ճնշիլ. ճմլիլ.
Ճա՛նճիկ ի ճոխ առիւծուց ծամելիս այլ մի՛ մտաներ, եթէ ոչ՝ ճմլիս ճոպճոպիս. (Մագ. ՟Ը։)
magniloquence, pomposity, pompous nonsense, bombast, declamation.
Պերճախօսութիւն. եւ Շատխօսութիւն. շաղփաղփութիւն.
Աստուած անուանեցին զհերմէս ջասն քաջախօսնակ ճոռոմաբանութեանն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Անճոռնի ճոռոմաբանութիւն. (Մագ. ՟Ա։)
Դադարեա՛ ի ճոռոմաբանութենէ. (Ճ. ՟Ա.։)
order or position of rafters;
woodwork, frame-work;
shaft, thill.
δόκωσις contignatio. Ձգումն հեծանաց ընդ առաստաղս. շարք գերանաց յարկին.
Ի վատութենէ խոնարհեսցին հեծանաձգութիւնք. (Ժղ. ՟Ե. 18։)
beast, nag;
vehicle.
ὅχημα vehiculum. Այն՝ յորոյ վերայ լինի հեծանել. որպէս կառք, գրաստ, եւ սպասք նորին.
Սատանայի եւ դիւաց հեծանելիք լինիցին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
Ոչ ունի զարդարեալ հեծանելիս ի ներքոյ իւր. զձիս եւ զջորիս ոչ ունի, եւ թագաւոր է. (Եփր. ի ծն.։)
to mount, to ride;
— ի կառս, ի ձի, to mount or enter a carriage or vehicle;
to ride, to mount on horseback;
— ի նաւ, to go on shipboard, to embark;
անհամետ —, to ride bare-back;
յորս —, to go a hunting or shooting;
զհետ —, to chase, to give chase to, to persecute, to set off in pursuit of, to pursue;
յաւար —, to plunder, to pillage, to sack;
ապրեցաւ հեծեալ ձիով, he fled on horseback;
cf. Կառք.
ἑπιβαίνω (վերելակել). inscendo, conscendo, ascendo. որ եւ ՀԵԾՆՈՒԼ. ռմկ. հեծնիլ, հեծնուլ. Աշտանակել. ելանել եւ նստել ի վերայ գրաստու, եւս եւ կառաց.
Կազմեա՛ ինձ էշ, եւ հեծայց ի նա։ Հեծաւ յէու, եւ գնաց։ Հեծան իւրաքանչիւր ի ջորւոջ իւրում։ Զերիվարն՝ յորում արքայ հեծանէր։ Հեծեալք յերիվարս։ Հեծանէին յերեսուն եւ երկու յովանակս։ Զփարաւոն՝ որ զհետ հեծանէր ժողովրդեան քո բազում զօրօք՝ կառօք եւ երիվարօք. յն. զհետ մտանէր կամ պնդէր. (եւ այլն։)
Յաւար հեծցին։ Յաւար հեծանել (կամ հեծցեն). (Ոսկ. եւ Գէ. ես.։)
Ստացեալ երիվարս երագեն նոցա հեծանելովն։ Եւ թագաւորքն հեծեալ (իբր յեցեալ) ի զօրութիւն իշխանութեանն՝ չարչարէին զնոսա. (Լմբ. ժղ.։) cf. ՀԵԾԵԱՄ։
riding;
horsemanship, equitation;
հանդերձ հեծելութեան, riding habit;
կրկէս հեծելութեան, manege;
raceground, course;
hippodrome;
մարզիչ եւ մարզարան հեծելութեան, riding-master, riding-school.
ἰππασία equitatio. Հեծանելն յերիվար. ձիավարելն, երթ ի պատերազմ ձիաւորեալ. շահատակութիւն.
Հեծելութիւն քո փրկութիւն է. (Ամբ. ՟Գ. 8։)
Հեծելութամբդ քո փրկեցեր զտիեզերս. այսինքն բազմելով ի խաչ. (Շար. ստէպ։)
Զվաղաբարբառ երգոց նոցին կատարումն յիսուս՝ հեծելութեամբ ի քեզ կրեցեր. (Նար. խչ.։)
Հեծելութեան վարդապետք, եւ աղեղանցն եւ նիզակաց. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
lamentable, deplorable.
στενακτός gemebundus, lamentabilis. Արժանի հեծութեան. աւաղելի. ողբալի.
Եղիցիս հեծեծելի եւ եղկելի. (Եզեկ. ՟Ե. 15։)
cf. Հեծեծանք.
Հեծեծութեամբ խոստովանել։ Զլալիւն եւ զհեծեծութիւն. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 37։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 23։)
Զայսախառն հեծեծութիւնս թալկացուցիչս. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Ոչ եթէ ղամեք սպան զկային, այլ հեծեծութեամբ եւ երերանօք մեռաւ. (Եփր. աւետար.։)
Ոչ բազմանալով բազմանան տրտմութիւնք եւ հեծեծութիւնք. (Ոսկ. ես.։)
Հեծեծութեանց եւ յոգւոց հանելոյ պէտք են վասն մեղաց։ Հեծեծութիւն հաստատութիւն է դարձի. (Գէ. ես.։)
groaning, lamentation, complaint, woes.
ՀԵԾՈՒԹԻՒՆ στεναγμός emitus. որ եւ ՀԵԾԵԾՈՒԹԻՒՆ. Հեծեծանք. ցաւագին հառաչանք. յոգւոցհանութիւն. Տե՛ս (Ծն. ՟Գ. 16։ Ել. ՟Բ. 24։ Դտ. ՟Բ. 18։ Յոբ. ՟Գ. 24։ ՟Ի՟Գ. 2։ Սղ. ՟Զ. 7։ ՟Լ՟Է. 9. եւ այլն։)
Վնասակար է հեծութիւն ծնողաց՝ որդւոց. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Ի խորոց սրտին մռնչէ յոգւոց հանութեամբ. եւ ո՛ւր ուրեմն հեծութեամբ սկիզբն արարեալ՝ յայտնէ զամենայն. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Տրտմութեամբ եւ հեծութեամբ եւ յոգւոց հանելով միշտ ի վշտի մաշեն զանձինս իւրեանց. (Խոսր.։)
Ձայն հառաչանաց հեծութեան սրտի. (Նար. ՟Ա։)
Ո՜ տէր. որ է հեծութիւն աղօթից. (Բրսղ. մրկ.։)
to flow, to be poured out, to spread over;
to be shed.
fluid;
cf. Հոսանուտ.
slow-witted.
Թէ անցաւ եւ հեղգամիտ (իցես). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
heavy-hearted;
— ի հաւատալ, slow of heart, slow to believe.
βραδύς τῇ καρδίᾳ tardus corde. Հեղգ սրտիւ. դանդաղ ոգւով. ծանրասիրտ. թոյլ. անհոգ.
Ո՛վ անմիտք, եւ հեղգասիրտք ի հաւատալ. (Ղկ. ՟Ի՟Դ. 25։)
Հեղգասիրտ, զի եւ ո՛չ ընդ մարգարէիցն կամեցան հայել բանս, եւ անտի ուսանել. (Իգն.։)
cf. Լողակ.
Լուղակք յերկիր դառնային. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 18։)
Ծովային լուղակաց։ Ի ջրային լուղակս. (Պիտ.։)
Ըզլուղակացն բազմատեսիլ զանազանութիւն Նար. (՟Հ՟Ա.։)
cf. Լողական.
Ձկունք լուղականք։ Ծով իւրով լուղական զեռնովքն. (Ագաթ.։ Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Լողամ.
Ամենայն ազդաց զեղնոց՝ որ ի ջուրս լուղայցեն. (Վեցօր. ՟Ը։)
Որ կարօղն իցէ լւղել. (Գծ. ՟Ի՟Է. 43։)
միով ձեռամբ ի լուղելն. ոչ կարես խորոցն յաղթել. (Կլիմաք.։)
Ոչ եւս լուղել նաւու ի վերայ ծովու։ Ի լուղել իաւուն. (Նոննոս.։)
Ի ջուրսն լուղին։ Որք լուղել ոչ գիտցեն. (Կոչ. ՟Թ։ Պրպմ. ՟Խ՟Բ։)
նմանութեամբ ասի,
Թռչունք երթեւեկս առնելով (յօդս) լուղին անխափան. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Լողամ.
Ամենայն ազդաց զեղնոց՝ որ ի ջուրս լուղայցեն. (Վեցօր. ՟Ը։)
Որ կարօղն իցէ լւղել. (Գծ. ՟Ի՟Է. 43։)
միով ձեռամբ ի լուղելն. ոչ կարես խորոցն յաղթել. (Կլիմաք.։)
Ոչ եւս լուղել նաւու ի վերայ ծովու։ Ի լուղել իաւուն. (Նոննոս.։)
Ի ջուրսն լուղին։ Որք լուղել ոչ գիտցեն. (Կոչ. ՟Թ։ Պրպմ. ՟Խ՟Բ։)
նմանութեամբ ասի,
Թռչունք երթեւեկս առնելով (յօդս) լուղին անխափան. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Լողորդ.
Լուղորդացընդ ոտս անկեալ հեղձուցաներ. (Եզնիկ.։)
Տարածեսցէ մովաբ զձեռս իւր իբրեւ զլուղորդ. (Գէ. ես.։)
cf. Լումայափոխ.
ԼՈՒՄԱՅԱՓՈԽ կամ ԼՈՒՄԱՓՈԽ. Սեղանաւոր, հատավաճառ. որ փոխէ զլումայս՝ զազգի ազգի դրամս տալով եւ առնելով
Զլումափոխսն (կամ զլումայափոխսն) որ նստէին. (Յհ. ՟Բ. 14։)
Մի՛ ոք կարծիցէ լումափոխս գոլ։ Այլ եւ զլումափոխսն է իմանալ. (Երզն. մտթ.։)
to cause to hear.
Լսեցուցանել. լսելի առնել. տալ լսել.
Եւ նոքա մարգարէանային ... եթէ լուուցեալ էր բանս իմ ժողովրդեան իմում. յն. լուեալ էր. (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 22։)
Երկմտեաց նա ի ձայնէ անտի հրեշտակին, մտեաց նա ի ձայնէ անտի հրեշտակին, վասն այսորիկ բարիոք լուոյց նմա զպապանձելն. (Եփր. համաբ.։)
Զձայն քո լուո՛ ի յանձկութեանն պահու. (Նար. ՟Ձ՟Ե։)
Լուո՛ ինձ զձայն քո (կամ լսելի՛ արա ինձ զբարբառ քո). (Երգ. ՟Բ. 14։)
Լուո՛ ինձ զբարբառ քո. (Իգն.։ Լմբ. սղ.։)
Արդար գտանիս՝ թիկամբն լըւուցանել (գտնիւք), զոր ականջօք ոչ լուաք. (Վրդն. դան.։)
to speak early;
to explain, to make clear.
Լուսաւոր բանիւ յայտնել. յայտնաբերել. պայծառ ծանուցանել.
Զոր հանդերձելոցն ճառից լուսաբանեն կերպաւորութիւնք. (Նար. ՟Գ։)
luminous, bright;
window;
Lucifer, the Morning-star;
heavenly bodies, sun, moon, stars.
Շրջէր ի էջ լուսաբերացն, եւ աստեղացն պարուց. (Լմբ. պտրգ.։)
φωσφόρος, φωτοφόρος lucifer, -ra;
luminosus, -sa. Որ ինչ բերէ յիւրմէ կամ յինքեալ զլոյս. առիթ լուսոյ. լուսածին.
Ձիթենի հոգեւոր մտաւոր. լուսաբեր. (Կոչ. ՟Ա։)
կոյս եւ մայր՝ լուսաբեր, անշաղախ. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
Լուսաբեր մկրտութիւն, կամ աւետարան, կամ տառ. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Մագ. ՟Դ։)
Լուսաբերս զաչսն շարանիւթեցին. (Պղատ. տիմ.։)
Կատարէր զտօն լուսաբեր աւուրցն. (Ոսկիփոր.։)
ԼՈՒՍԱԲԵՐ. ա.գ. φωταγωγός lucem afferens, luminare, fenestra. Լուսանցոյց. լուսամուտ. պատուհան. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Բացեալ պատուհանօքն առ նա բարբառի։ Բարբառի եկեղեցւոյն ի ձեռն լուսաբերացն բանն. (Նիւս. երգ.։)
ԼՈՒՍԱԲԵՐ. φωοφόρος, ἐωσφόρος lucifer. Արուսակ. աստղ առաւոտին. (յն. ֆօսֆօ՛րօս). Որ յերեւիլն ընդ երեկս՝ կոչի Երեկ, եւ գիշերավար. (յն. է՛սբէռօս. լտ. վէ՛սբէռ. որ եւ ԱՍՏՂԻԿ. յն. ափրոդիտէ. լտ. վէնուս) պ. զօհրա, զիւհրէ.
Բազում անգամ տեսայ եւ ես զլուսաբերն եւ զգիշերավառա եւ զայլս ոմանս՝ ոչ երբէք գնալով առ նոյն ընթացս, այլ ամենեւին մոլորելով. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Ոմն գեղեցկատեսիլ աստղ լուսաբեր ծանուցեալ, եւ մթուցուցեալ երեկ. (Պիսիդ.։)
(Պարունակ) լուսաբերին, զոր ոմանք ափրոդիտեայ, եւ այլք էրա՛յ անուանեն։ Արեգակն, եւ սորա զուգընթաց լուսաբերն, եւ հերմէս. (Արիստ. աշխ.։)
Լուսաբերն բնութեամբ իսկտարփանք է, շնորհի պատճառք ի գեղեցկութիւն եւ ի սիրելութիւն։ Լուսաբերին՝ եւ փայլածուին. եւ այլն. (Շիր.։)
նմնութեամբ ասի,
Սուրբ ստեփաննոս՝ առաւոտ լուսաբեր արեգականն արդարութեան ի մեզ ծագողի. (Գանձ.։)
Եւ լայնաբար՝ վասն լուսաւորաց ասի, կամ արեգական եւ այլն.
Զարագընթաց շարժումն արփին, զարեգական՝ լուսաբերին, կացոյց հանդերձ գաբաւոնին. զլուսին ձորոյն ելիոնին. (Յիսուս որդի.։)
dwelling in light, celestial.
Բնակեալն ի լոյս, կամ ի լուսեղէն կայանս. եւ Լուսաճեմ. երկնային.
Լուսաբնակ օրհնաբան էից խմբակցութեանց։ Եթերաճեմ եւ լուսաբնակ եւ աստուածառերձ հոգեղինացն. (Նար. մծբ. եւ Նար. յովէդ.։)
արծուին բարձրաթռի թողլով զուղղորդ սովորական թռիչսն լուսաբնակ. (ՃՃ.։)
fiery, on fire, in flames, bright with heat, red hot.
Լուսաբորբոք աստեղք ի յերկրէ. (Գանձ.։)
that sheds light, luminous.
Որ բղխէ եւ զեղու յիւրմէ զլոյս.
Հոգեշահ եւ ի լուսաբուղխ աղբերէն յայնմանէ լցցուք զսիրտս մեր. (Վրք. հց. ՟Ա.)
beautiful as light, lucid, clear, luminous, bright.
Գեղեցիկ որպէս զլոյս. գեղեցկեցեալ լուսով.
illuminated, lighted;
that walks in light.
Լուսաւոր գնացիւք. լուսաշաւիղ.
Փակին լուսագնաց խնդամտութեանն շաւիղք։ Մի գայթակղեսցին ոտք մեր ի լուսագնաց շաւղաց քոց. (Պիտ.։ Ագաթ.։)
the gates of light
Թիւրին արք զօրութեանց. խփի լուսադուռն պատուհանիս. (Ճ. ՟Գ.։)
furnished with light, well lighted.
Յամենայն օր լուսազարդ լինի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։)
Աւազանին լուսազազարդ շնորհիւ։ Ի մատեան լուսազազարդ կտակի։ Ընդ լուսազազարդ կենացն շաւիղ. (Նար. ՟Խ՟Զ. ՟Խ՟Ը. եւ Նար. կուս.)
Լուսազարդ բանիւք հերքեալ զհերձուածս. (Շար.։)
Յոյս ամենայն ծագաց լուսազարդից (այսինքն հաւատացելոց) (Տօնակ.։)
to furnish with light, to illuminate
Զմարգարէութեանց նախագուշակումն արտափայլեալ լուսազարդեալ զքո առ ի յաստուածածնէնբնութիւն առժամեայն առաւել քան զարեգակնային ճառագայթ. (Գանձ.։)
Բանաւոր բնութիւնս լուսազարդեալ նորա՝ գայ հաստատէ զբոլոր կարգս. (Յհ. կթ.։)
Լուսազարդեալ երեւեցար ի մէջսրբոցն, որպէս յաստեղս արեգակն. (Շար.։)
illustrious, noble;
celestial, bright.
Որ է իբրու ի զարմէ լուսեղինաց. որդի լուսոյ. լուսաւորեալ հաւատով, կամ հրեշտակացեալ.
Ո՛վ խաւարդ ի լուսազարմից. (Նար. ՟Ը։)
clothed or surrounded with light, bright, luminous, radiant.
Թագաւորք երկրի լուսազգեաց լինէին ի փառաց նորա. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 24։)
որ եւ ԼՈՒՍԱԶԳԵՍՏ. Որ կրէ յինքեան կամ լիւրեաւ զլոյս. Լուսազարդ. լուսափայլ. լուսեղէն, պայծառազգեաց. սպիտակազգեաց. եւ Սպիտակ յոյժ.
Երեւեալք լուսազգեաց յաւուր մեծի քում գալստեան. (Շար.։)
Արք երկու հասինառ նոսա լուսազգեացք. (Սկեւռ. յար.։)
cf. Լուսազգեաց.
Ի պարս հրեշտակաց լուսազգեստքդ ընդէ՞ր յղարկեցայք ընդ նոսա ի նոյն խաւարն. Լսազգեստք եղեն որպէս իտէրունեան մեծի սուրբ զատկին. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ե։)
Իբր մ. լուսազգեստ պայծառացուսցէ շնորհիւ. (Մաշտ.։)
having bright wings.
Որոյ թեւք են լուսաւոր կամ լուսեղէն. Լուսասփիւռ.
Զուարճացի՛ր մարիամ, ամպ ոսկեճաճանչ եւ լուսաթեւ. (Ճ. ՟Գ.։)
to fly with bright wings.
Թռչիլ լուսաւոր թեւօք.
լուսաթեւեալս օդաթռիչ արագութեամբն՝ վերանալ ընդ առաջ քրիստոսի. (Անան. եկեղ։)
bright, lucid, splendid, shining, radiant.
Յօրինէի նմին զլուսաթոյրն պատմուճան. (Պիտ.։)
that sheds light, luminous, brilliant.
Գայ ահեղակերպ լուսածագ գեր ի վերոյ ճառագայթիւք. (Ասող. ՟Գ. 21։)
formed of light, bright.
հրեշտակք որպէս պատմուճանաւլուսեղինաւ երեւեցան, որպէս եւ լուսակազմ իսկ է բնութիւն նոցա. (Լծ. ածաբ.։)
հանդես ի վեր զանկեալ հոգիս՝ ըստ լուսակազմ հարսնարանի աստ. (Վրդն. երգ.։)
light-bearing;
candlestick;
acolyte.
λαμπάδιον parva lampas. Որ կալեալ ունի յինքեան զլոյս ճրագի. որպէս ճրագարան. աշտանակ, գունդ, կանթեղ.
Զլուսակալս նոցա, որ են ի ծայրսն ընկուզազարդս։ Եւ զբաղմակալն զեօթներորդ, որ ի գլուխ. լուսակալին. (Ել. լէ. 17։)
Խաչն աշտանակ լուսակալ անաղօտ գնդին վառելեցոյ. (Տօնակ.։)
Եւ որպէս ջահընկալ. մոմակիր.
Զկատուն լուսակալ դրին թագաւորին ի վերայ ոսկի բարձին. (Ոսկիփոր.։)
like a light, clear, luminous;
—ք, angels
Ունօղ զկերպարանսզնմանութիւն լուսոյ եւ լուսեղինաց. լուսատեսիլ.
Լուսակերպ երեւեալ իբրեւ հրեշտակ աստուծոյ նմանեալ. (Եւագր. ՟Ի՟Ե։)
Զերկնայինս լուսակերպիցն կոչեցեր զնոսին սպասաւորս։ Զվերնոցն անմահ հրեշտակացն լուսակերպից։ Պարուրին պարտք լուսակերպից. (Նար. ՟Լ՟Ե. ՟Ձ՟Ա. ՟Ղ՟Ա. եւ Նար. մծբ.։)
Ասեմ զքեզ կենցաղակից լուսակերպիցն քան թէ երկրայնոցս. (Ոսկիփոր.։)
candid, holy, pure, spotless, without stain or blemish.
Սրբակրօն. լուսազարդ քաղաքավարութեամբ. առաքինափայլ.
white haired.
Սպիտակ եւ պայծառ հերովք եկւ ալեօք.
Երեւալ աստուած հայր՝ նմանեալ առն սրբոյ պատուականի, եւ լուսահեր ծերունւոյ. (Պիտառ.։)
resplendent, brilliant, sparkling, glittering, twinkling.
Որ ճաճանչէիբրեւ զլոյս. որոյ ճաճանչք են լուսապայծառ. լուսանշոյլ. ճառագայթարձակ.
Նշոյլք նորա լուսաճաճանչ եւ գեղեցիկ են քան զլուսնի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ջահիւք բորբոքելովք, եւ ամենայն լուսաճաճանչգնդիւն. (Կորիւն.։)
Լուսաճաճանչ պայծառութիւն ի նմա. (Փարպ.։)
Որդանց իմն փոքրկանց յաւուրս ամարայնոյ լուսաճաճանչ իմն ծագել հրամայեցաց ի մարմնոց անտի. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Լուսաճաճանչ.
ի Բառէս ճամուկ, (պ. ճամէ, ճամ, այսինքն զգեստ. կամ Աճեցուն ազիմ. ազկըն) քան թէ ի ճեմելոյ. Լուսազգեաց. լուսակիր. լուսեղէն. լուսահրաշ.
Գերազանցեալլուսաճեմ ճառագայթիւք. (Անան. եկեղ։)
Ընդ անմարմնոցն հոյլսն լուսաճեմ տարերցն (լուսաւորաց երկնից) զգոյնս արեանանեղին։ Լուսաճեմբնակարան կարեաց՝ խորան դասուց հրեշտակաց։ Երկնանման լուսաճեմ խորան. (Շար.։)
any opening to admit light;
sky-light, window, casement, dormer-window.
Մուտ լուսոյ. լուսանցոյց. պատուհն, կամ երգ, ընդ որ լոյսն եւ շողն մտանէ ի ներքս ի տունն.
ըստ լուսամտին (յն. լուսոյ) առաջին գնացիցն. (Եզեկ. ՟Խ՟Բ. 10։)
Լոյս եւ շող յարեգակնէ իջանէ, մտանէ ընդ ամենայն երգս եւ ընդ լուսամուտս. (Կանոն.։)
Պատուհանս ի կողմանէ ոչ եթող, այլ ի ձեզուանէ երգս լուսամուտս. (Վրդն. սղ.։)
photography, photograph;
photographer;
photographic.
Ներկեալ լուսով, կամ իբրեւ զլոյս. լուսազարդ. Լուսագեղ. Լուսափայլ. Լուսակազմ.
Ի քո դէմս լուսանկար փրկութիւնքս այսոքիկ յանկեալ առ լցան. (Նար. խչ.։)
Եղծանելով զնախատպին պատկերի լուսանկար գեղեցկութիւնն. (Գր. հր.։)
that permits the light to pass;
cf. Լուսամուտ.
ὐπόφαυσις sublucidum;
hiatus, quo lux transit;
fenestra. Պատուհան կամ երդ, որ զլոյսն արտաքին անցուցանէ ի ներքս ի տունն. լուսանցք. լուսամուտ.
Պատուհանքն վանդակապատքն լուսանցոյցք շուրջ զերեքումք վասն հայելոյ։ Ըստ լուսանցուցացն, եւ ըստ մտից պտշգամացն. (Եզնիկ. ՟Խ՟Ա. 16։ ՟Խ՟Բ. 11։)
Խցին զլուսանցոյց պատուհանս։ Ըզլուսանցոյցս շողախաղացս. (Արծր. ՟Դ. 12։ ՟Ե. 6։)
Տեառնագրեա՛ քո անուամբդ զլուսանցոյց երդ յարկիս. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
լուսանցոյց բանտին, զի զլոյս մի՛ տեսցեն. Լուսանցոյց յարկին յապակոյ. (Յհ. իմ. եղեղ։ Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. պտրգ.։)
Լուսանցոյց. պատուհան՝ որ զլոյսն ի տունն նցուցանէ. (Լծ. նար.։)
margin;
— բնութեանց, the eyes;
գրել ի —ս, to make marginal notes.
cf. Լուսազարդ.
Մի՛ այլայլեսցի յինէն դրոշմդ լուսապաճոյճ։ Պսակս լուսապաճոյճս։ Արքայութեանն ժառանգողի նշան լուսապաճոյճ։ Զլուսապաճոյճ գաւիթ տաճարիդ. (Նար. ՟Կ՟Ե. ՟Հ՟Թ. եւ Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
Կողոպտեաց ի լուսապաճոյճ զգեստիւք պատուական։ Որպէս փեսայ ի յառագաստի՝լուսապաճոյճ զգեստիւք նազելի. (Գանձ.։)
Լուսապաճոյճ բանքն տասնութիւք. (Տօնակ.։)
brilliant, bright, luminous, resplendent.
Պայծառ որպէս զլոյս, կամպայծառացեալ լուսով. լուսափայլ. պայծառափայլ. լուսաւոր, մաքուր, փայլուն, յստակ, եւ յայտնի. անաղօտ.
Լուսապայծառ թագիւ պճնելոցն. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
մարիամ լուսապայծառ։ Լուսապայծառ հրշտակիննստելով. (Շար.։)
Նշանակելով զլուսապայծառառ աստուածութեանն բարձրութիւն. (Երզն. մտթ.։)
Լուսապայծառ իմաստիւք լոյս եղելոց աշխարհի համածագօղ գոլով. (Շար.։)
Յորում մեկնին միտք բանիցն լուսապայծառ վերլուծութեամբ. (Երզն. մտթ.։)
that gives light, that illuminates.
պարգեւիչ լուսոյ, կամ ունակ պարգեւաց լուսոյ. լուսաձիր.
Նշան, կամ խաչ լուսապարգեւ. (Նար. խչ.։ Միսայէլ խչ.։)
that has a luminous crown;
glory, nimbus, halo.
Լուսապըսակ քոց վկայիցն. (Շ. այբուբ.։)
Լուսապսակացն տօնիւս պայծառացեալ հաւատացեալք պսակողին. (Շար.։)
Լուսապըսակ թագիւ պերճական։ Լուսապըսակ մանկանցն երամին. (Գանձ.։)
surrounded with light, splendid, bright, luminous.
որոյ սահմանն կամ բոլոր իսկութիւնն է լուսալից. ընդունարան լուսոյ աստուածութեան. աստուածընկալ.
Յորում աճեցոյց զբոյսն օրհնութեան ի լուսասահման անդաստանին անարատութեան. (Նար. կուս.։)
furnished with divine light;
illustrious, brilliant
սնեալ ի լոյս կամ լուսով, այսինքն ընդ ձեռամբ յիսուսի.
Երկնընթաց գիտակք եւ տիրահաստատք. (Նար. առաք.։)
burning, shining, luminous.
Հանդերձ լուսաւառ ղամպարաջահ վարուք իմաստուն կուսանաց. (Խոր. հռիփս.։)
Ռահեալ սրբոցըն լուսաւառ Շ. (յիշ. առակ.։)
lucid, very clear.
լուսանիւթ. լուսեղէն. եւ Տարրացեալ լուսով. լուսալիր.
that sees the light (eye);
of brilliant aspect.
Տեսօղ լուսոյ, եւ ունօղ զտեսիլ լուսոյ.
Փայլատակմանց ճառագայթիւք լուսատեսօք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
like the light, clear, bright, brilliant;
beautiful.
φωτοειδής luciformis, lucidus. Որ ունիցի զտեսակ՝ զտեսիլ՝ կամ ղնմանութիւն լուսոյ. Լուսատեսիլ. Լուսաձեւ. լուսամպ. լուսի նման.
Լուսատեսակ ճառագայթ, կամ առանձնաւորութիւն սերովբէի, կամ բարեզարդութիւն. (Դիոն.։)
Լուսատեսակ զօրութիւն, կամ ամպ, պատմուճան, զգեստ, առաքինութիւն, խոստովանութիւն, փառք. (ՃՃ.։ Խոր. հռիփս.։ Գանձ.։ Սարգ. ստէպ։)
Կամ Պայծառ տեսլեամբ. գեղեցիկ.
Զհոգին նորոգեն օր ըստ օրէ, եւ լուսատեսակ զարդարեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
window, casement;
baptistery;
—ք, the eyes.
Ընդունարան կամ գործի լուսոյ եւ լուսաւորութեան, որպէս Աչք.
Առ սակաւ սակաւ նուաղին լուսարանք մարմնոյն. (Նար. խրատ.։)
Զանթիւ եւ զանհամար զաչացուսն, զորոց զլուսարանս խաւարեցուցին։ Առաքեաց դահլիճ, որ եկեալ խաւարեցոյց զլուսարանս նոցա։ Խաւարեցուցին զլուսարանս նորա. (Լաստ. ՟Բ. ՟Ե. ՟Թ։)
Մո՛յծ ընդ բացեալ լուսարանին՝ զ՝ի գոյն ոսկւոյ սուրբ աղաւնին. (Յիսուս որդի.։)
Զմուտս լուսարանի պատուհանին անձկութեան նշուղիցն. (Նար. ՟Ծ՟Բ։)
Նկատէր զլուսարանս պատուհանացն (վառ վառիա)։ Արարին երրորդ լուսարանս բաղանեացն. (ՃՃ.։)
Եւ որպէս φωτιστήριον. baptisterium. Աւազան մկրտութեան (որ կոչի եւ Լուսաւորութիւն). մկրտարան. եւ Եկեղեցի.
Ի սմին աղօթանուէր լուսարան կենաց փրկութեան բարեաց։ Որպէս յիջումն լուսարանի սուրբ աւազանին՝ լուացմամբ մարմնոյ. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Գ։)
sacristan, vestry-clerk, sexton.
Պաշտօնեայ եկեղեցւոյ՝ լուցիչ ճրագաց եկեղեցւոյ. կամ վերակացու տաճարի. (Ճշ.։)
screen, fire-screen;
shade.
ԼՈՒՍԱՐԳԵԼ. (կամ Լուսարգելլի) Արգելիչ լուսոյ կամ լուսաւորաց. անշարժ կացուցիչ յընթացից զարեգակն եւ զլուսին.
Յեսու նաւեայ՝ տիպ անորակն (յիսուսի), ի գայիսոնն այն լուսարգելին. (Գանձ.։)
cf. Լուսաւորեմ.
Լուսաւորել. լուսատու լինել (այլոց, կամ անձին)
Արի՛ ասէ, եւ լուսացո՛, որ նստիսդ ի խաւարի. (Գէ. ես.։)
Առնել, զի լուսացի այգն. այգն. զգիշերն ի գլուխ հանել. կենալ ինչուան ի լուսանալ.
Զօր սուրբ կերակրէին հսկելով յերեկոյէ առանց քնոյ լուսացուցանէին յեկեղեցւոջն յաղօթս. (Վրք. հց. ՟Ը. ձ.) (տպ. անցուցանէին)։
clear, bright, brilliant;
luminaries, stars;
apostles, prophets, doctors;
— առնել, cf. Լուսաւորեմ.
φωτεινός lucidus λαμπρός splendidus. Ունակ լուսոյ յիւրմէ. եւ Հաջորդ լուսոյ. (որ զգալի եւ որ իմանալի) պայծառ. լուսափայլ անաղօտ. Մաքուր. ջինջ. յստակ. փայլուն. եւ Լուսատու.
Ամպ լուսաւոր։ Լուսաւոր եւ անթառամ է իմաստութիւն. (Մտթ. ՟Ժ՟Է. 5։ Իմ ՟Զ. 13։)
Լուսաւոր պսակք, կամ ականք. կամ պայծառութիւն, վառումն. կամ զգեստ, ճանապարհ, վարդպետութիւն, արդարութիւն, պատուիրան, վարք, միտք, խորհուրդ, բան. (Յճխ.։ Զենոբ.։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։ նար։ Մագ. եւ այլն։)
լուսաւոր է ոսկին. (Եփր. ծն.։)
Զմորոյ լուսաւորուեանցն լուսաւոր վերակացոկէ. այն է սուրբ լուսաւորիչն. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Եւ են ներհակք. սրպէս լուսաւոր, եւ կոյր քանզի մին է լուսաւոր իբր յունէլոյն. (Դամասկ.։)
ԼՈՒՍԱՒՈՐ ԱՌՆԵԼ. φωτίζω illumino. Լուսաւորել լուսատու լինել. պայծառացուցանել. Յայտնի լինել.
Իմաստութիւն առն լուսաւոր առնէ զերեսս իւր. Լուսաւոր առն է զամենայն մարդ՝ որ գալոց է յաշխարհ։ Լուսաւոր զաչս սրտից։ Լուսաւոր առնէ զտղայս։ Լուսաւոր առնել զամենեսին, թէ զինչ տնտեսութիւն խորհրդոյն։ Որ լուսաւոր առնիցէ զգաղտնիս խաւարի։ Լուսաւոր արար զկեանս եւ զանեղծութիւն ի ձեռն աւտարանին. եւ այլն։
Զմարմնաւոր աչացտեսութիւն լուսաւոր առնէ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
ԼՈՒՍԱՒՈՐ, ւորք. գ. φωστήρ luminare. Լուսատու կամ լուսաւորիչ մարմինք յերկինս. աստեղք, մանաւանդ արեգակն եւ լուսին.
կարգեցեր զլուսաւորս ի պէտս։ Լուսաւորքն լբրեւ ճրագունք լուցեալք։ Զերկինս լուսաւորօքդ։ Զլուսաւորսն խաւարեցուցեր. կամ լուսացուցանելով. (Ագաթ.։ Եզնիկ.։ Պիտ.։ Շար.։ եւ Խոր.։)
Ի խոնարհիլ լուսաւորին (ընդ երեկս)։ Ի սպառումն լուսաւորին մեծի (ի մուտս արեւու). (Տօնակ.։)
Առաքեցեր զսիրելի զմարգարէսն յերկիր, որ եղեն լուսաւորք յերկրի. (Ագաթ.։)
Առաջնորդեցայց ի լուսաւորացն ի տեառնէ կոչեցելոց գալ ի գիտութիւն ճշմարտութեան. (Պիտ.։)
Աստեղապէս ուղղիչք եւ առաջնորդիչք, պայծառափայլ լուսաւորք. (Նար. առաք.։)
Երկու լուսաւորք երկակի երկնի (յակ. մծբ. եւ գր. լուս) (Նար. մծբ.։)
Յորոց միջի երեւիցիք իբրեւ լուսաւորք յաշխարհի. (Փիլիպ. ՟Բ. 15։)