exacting, requiring, demanding, reclaiming;
pretender, claimant.
Որ պահանջէն. պահանջօղ. վրէժխնդիր.
Պահանջիչք հոգւոյդ քո անողորմ եկեալ ի վերայ քո հասանիցին. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
Պահանջիչն աւետարանի. յն. վրէժխնդիր. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 42։)
small envelope or cover.
abstinence, fast.
Պահացողն գոլ. ծոմապահութիւն. ժուժկալութիւն. չորակերութիւն.
Այսոքիկ վկայք պահացողութեան։ Նախ բո՛ւռն հար հնազանդութեան եւ համբերութեան եւ սիրոյ ... որոց յետոյ զկնի ընթանայ եւ պահացողութիւնն Աստուածահաճոյ. (Վրք. հց. ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ե։)
cf. Պահացողութիւն.
statute service, forced labour.
Որպէս Պահակութիւն կամ պայեկութիւն. տեսչութիւն. զգուշութիւն.
Ծանր հարկս եւ անհնարին սակս ի վերայ դնեն (մշակաց), եւ աշխատանս եւ պահկութիւնս պահանջեն. յն. լոկ՝ աշխատանս. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 8։)
fellow-guard or guardian.
Գործակից պահպանութեան. կամ որպէս յն. պահպանական.
Ունիս զաղօթս պահպանակիցս գիշերոյ։ Պահպանակից պատուական գանձուց. (Սեբեր. ՟Թ։)
to be kept, guarded, protected.
cf. Պահպանող.
ՊԱՀՊԱՆԻՉ ՊԱՀՊԱՆՈՂ. Որ պահպանէ. պահապան. եւ Փրկիչ. որպէս σωτήρ servator. եւ Տեսուչ.
Պահպանիչ եւ յոյս հաւատացելոց, Քրիստոս Աստուած մեր. (Ժմ.։)
Զծառն կենաց տնկեաց յեկեղեցւոջ. եւ փոխանակ սրովբէիցն զքահանայս կացոյց պահպանողս. (Նար. յովէդ.։)
preservation, guard, protection, defence;
maintenance;
observance, observation.
φυλακή custodia τήρησις observatio. Պահպանելն, եւ իլն. պահումն. պահ զգուշութեան. գործ եւ պաշտօն պահպանի. պաշտպանութիւն. հովանի. զգուշութիւն. եւ այլն.
Պահպանութիւն Աստուծոյ պատուիրանացն։ Պահեսցեն ղեւտացիքն զպահպանութիւն խորանին վկայութեան։ Ամենայն պահպանութեամբ պահեա՛ զսիրտ քո։ Խնամ խրատու՝ սէր. եւ պահպանութիւն օրինաց նորա՝ գութ։
Աստեղք ծագեցին յիւրաքանչիւր պահպանութեան (այսինքն ի պահս գիշերոյ եւ այլն։) Ածէր ընդ իւր զՅովնաթան ի զգուշութիւն պահպանութեան (յն. մի բառ). եւ այլն։
Նմանեալք լինէին այնմ հօտի խաշանցն՝ որ զպահպանութիւն շանց պահողաց պահապանացն ի բաց մերժեցին, եւ գայլոցն մատնեցան. (Բուզ. ՟Գ. 13։)
Շինէ քաղաք զտեղի պահպանութեան գնդին հայոց, ուր յառաջագոյն զգուշանային Եփրատու։ Բազում ժամանակք են մեր՝ զի յանձն է մեզ պահպանութիւն բանտիս. (Խոր. ՟Բ. 26։ Եղիշ. ՟Ը։)
Պատարագ ճշմարտութեան է՝ օրինացն պահպանութիւն. (Իսիւք.։)
ՊԱՀՊԱՆՈՒԹԻՒՆ. ἑπιτήρησις observatio. Զգուշաւոր դիտողութիւն. հաստատ որոշողութիւն իրաց՝ ուսումնական ոճով.
Պահպանութիւն ի Սուրբ Գրոց, թէ եւ այլն։ Որ եւ աստուածային գիր զայսպիսի պահպանութիւն գիտելով հաւաստեաւ, ոչ կոչեաց զՌուբէն անդրանիկ (պարզապէս) ... այլ բազում ճգնութեամբ՝ անդրանիկ գոլ Յակոբայ եւ եղբարցն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Երդմունս իմն եւ պահպանութիւնս գրեն, եւ անուանս ազգի ազգիս՝ զոր մեք ոչ գիտեմք. (Կանոն.։)
to beg with submission, to implore, to supplicate, to pray or entreat earnestly, to solicit, to beg for, to adjure, to beseech, to invoke, to intercede;
պաղատանս —, to address the most earnest entreaties.
δέομαι oro, precor, supplicor. եալվարմագ, նիյազ էթմէք. Աղաչել. մաղթել. թախանձել յաղեաց վասն աղետից.
Պաղատեցայ առաջի Տեառն։ Լուայ պաղատանաց՝ զոր պաղատեցար առաջի իմ։ Յաղօթս կացցեն եւ պաղատեսցին առաջի քո ի տանս յայսմ։ Մի՛ աղաչեր վասն դոցա խնդրուածովք, եւ պաղատիր. (՟Գ. Թագ. ՟Ը. 59։ եւ ՟Թ. 3։ ՟Բ. Մնաց. ՟Զ. 24։ Երեմ. ՟Ժ՟Ա։)
Պաղատիմ առ քեզ՝ լուսոյ ճառագայթ։ Պաղատիս դարձին իմ առ քեզ, եւ ոչ ձանձրանաս։ Զիա՞րդ սատակման ինձ պաղատեցայց, թէ ահա մեղաւորք կորիցեն. (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Ծ՟Ը. Նար. կ.։)
Որոյ առաջի՝ պաղատիմք յաղաչանս որ առ Աստուած. (Շ. ընդհանր.։)
ՊԱՂԱՏԻՄ. հ. Պաղատանօք հայցել, կամ լալագին առաջի առնել, արտասուել. ժտել.
Առ աննուազ լիութիւն փրկչիդ Յիսուսի Քրիստոսի՝ պաղատիմ մարդասիրութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Զահեղ անօրէնութիւնս իմ պաղատիմ. (Մանդ. ՟Ա։)
Ընդ իւղաբերիցն արտասուս՝ զմարդկան բարձօղն արտասուաց՝ պաղատեսցուք արտասուօք՝ մաքրել զմեզ ի մեղաց. (Շար.։)
Տո՛ւք զփոխարէնըն զոր պարտիք, զաղօթըս սուրբ՝ զոր պաղատիք. (Տաղ.) իմա՛, պաղատեալ լինիք յինէն, կամ որով պաղատիք առ Աստուած։
dried fig, string of dried figs, a frail.
• , ի-ա հլ. «չոր թուզ» Ա. թագ. իե. 18, լ. 12. Դ. թագ. դ. 42, ի. 7. ես. լը. 21. Նորագիւտ Ա. մնաց. ժբ. 40. (իսկ Յուդթ. ժ. 5 գրուած է յգ. գրծ. պաղատտկօք, այլ ձ.
• ՆՀԲ «նոյն բառ է և ի յն. բալա՛թի»։ Հիւնք. յն. παλάϑη «կողով թզոյ», պրս. falāta «պտուղ չորացուցեալ, քաղցու թանձրացեալ, պաստեռ».
ՊԱՂԱՏԻՏ ՊԱՂԱՏՏԻԿ. Նոյն բառ է եւ ի յն. բալա՛թի. παλάθη massa ficuum. Չոր թուզ ի շարս անցուցեալ կամ կոխեալ յամանս. տիւզի կամ տապան ինճիրի. եբր. տէվլա.
Կայթ մի չամիչ, եւ պաղատիտս երկերիւր։ Ետուն նմա կոտոր մի պաղատտաց եւ երկուս չամչեայս, եւ կերաւ։ Առցեն պաղատիտս թզոյ, եւ դիցեն ի վերայ վիրիդ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Բ. 18։ եւ ՟Լ. 12։ ՟Դ. Թագ. ՟Ի. 7։)
Ելից զնա (զմախաղն) փոխնդով եւ պաղատտկօք (կամ պաղատկօք, կամ պաղատակօք). (Յուդթ. ՟Ժ. 5։)
Ի գիրս առաքին. դնի որպէս ա.
Եզեկիա թագաւորն բժշկեցաւ պաղատիտ թզովք։
cf. Պաղատիտ.
ՊԱՂԱՏԻՏ ՊԱՂԱՏՏԻԿ. Նոյն բառ է եւ ի յն. բալա՛թի. παλάθη massa ficuum. Չոր թուզ ի շարս անցուցեալ կամ կոխեալ յամանս. տիւզի կամ տապան ինճիրի. եբր. տէվլա.
Կայթ մի չամիչ, եւ պաղատիտս երկերիւր։ Ետուն նմա կոտոր մի պաղատտաց եւ երկուս չամչեայս, եւ կերաւ։ Առցեն պաղատիտս թզոյ, եւ դիցեն ի վերայ վիրիդ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Բ. 18։ եւ ՟Լ. 12։ ՟Դ. Թագ. ՟Ի. 7։)
Ելից զնա (զմախաղն) փոխնդով եւ պաղատտկօք (կամ պաղատկօք, կամ պաղատակօք). (Յուդթ. ՟Ժ. 5։)
Ի գիրս առաքին. դնի որպէս ա.
Եզեկիա թագաւորն բժշկեցաւ պաղատիտ թզովք։
to freeze, to be frozen, to congeal, to coagulate, to thicken;
to catch cold;
— յերկաթս, to arm with cuirass.
(լծ. եւ յն. բա՛ղօս զի՛նօմէ, բի՛զնիմէ ). πήγνυμαι յորմէ լտ. pangorm gelo, congelo. որ եւ ՊԱՂԱՆԱԼ. Ի պաղ փոխիլ. այսինքն սառիլ. պնդանալ կամ ձուլիլ որպէս սառն միապաղաղ. տօնմագ, պուզ պաղլամագ կամ տէսիլմէք, բէքլէնմէք.
Պաղեցան որպէս պարիսպ ջուրք. պաղեցան ալիք ի մէջ ծովուն։ Իբրեւ զսառն պաղեալ, որ հալիցի ի հասանելոյ ջերմութեան. (Ել. ՟Ժ՟Ե. 8։ Յոբ. ՟Զ. 17։)
Գետս այս պաղէր ձեամբ, մինչ յատականալ նմա (այսինքն որպէս սալայատակ լինել). (Պտմ. աղեքս.։)
Պաղէր այնուհետեւ ջուրն։ Մի՛ պաղելս մարմնոյ մեղկացուսցէ զհոգիս մեր. (Սիսիան.։)
Շիջաւ հուրն, եւ տապակն պաղեցաւ. (Հ. մայ. ՟Ժ՟Զ.։)
՟Լ՟Թ. բիւր, եւ ՟Ե. հազար է համար զօրացն Յուլիանոսի՝ ամենեցունց պաղեալ յերկաթս. իմա՛ որպէս միաձոյլ երկաթապատ զրահաւորեալ։
aluminium.
alumina.
block-headed, stupid, silly, stolid, foolish.
Մտօք անզգայ որպէս զպաճարս. անբան. անասնամիտ. պաճարամիտ գոռոզ. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Յաճախեցին չար եւ պաճարամիտ եպիսկոպոսք. (Լմբ. պտրգ.։)
bestiality, brute nature.
κτηνωδεία similitudo pecudum, pecunia natura. Բնութիւն կամ նմանողութիւն պաճարաց. անասնութիւն. անբանութիւն.
Մի՛ գուցէ եւ մեք անսրբազնաբար ածցուք զմտաւ ... արջառոց պաճարեղութիւնս. (Դիոն. երկն.։)
cf. Պաճարեմ.
ՊԱՃԱՐԵՄ ՊԱՃԱՐԻՄ. (լծ. եւ նոյն ընդ թ. պէճէրմէք. եւ ռմկ. ճարել ). Հայթայթել. նիւթել. հնարել. ճարտարել. ի ձեռս բերել. ջանալ.
Արագլաց ձագք թռչելով՝ ամենայն ուստեք պաճարեն շահ՝ ծնողացն ի պէտս։ Որպէս զի հանգիստս դիւրավարս եւ հեշտութիւնս իւր պաճարեսցէ։ (Զճշմարտութիւնն) ամենայն զօրութեամբն պաճարելի է գտանել. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել.։)
Պաճարել շահս մարմնոյն։ Ի ձեռն հնարիցս այսոցիկ պաճարեաց. (Նիւս. կազմ.։)
Ոչ ունիմ ուրեք ապաստանել յանապատիս, եւ օգնական զոք իմումս պաճարել վտանգի. (Պիտ.։)
Ո՛րչափ ինչ պաճարս եւ պաճարիցի սատանայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։)
Ոչ կարացեալ հերքել զօրութեամբ՝ արուեստիւ պաճարէր նոցա. (Ոսկիփոր.։)
delicious condiments.
• , անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փիլ. ել. 481. «Գինեզինութիւնք և խա-հակերութիւնք՝ որ ի ձեռն անյագութեան և որովայնամոլութեան լինին, ի պաճիտակ լի-նելոյ գործեն հիւանդութիւն»։ (Աւգերեան լտ. թրգմ. ob abusum expletionis զեղծումն գոհացման)։ ՆՀԲ մեկնում է «աւելորդ պա-ճուճանօք և հանդերձանօք յօրինեալն», ՋԲ «աւելորդ պաճուճանք կամ հանդերձանք կե-րակրոց», ԱԲ. «աւելորդ զարդարանք կամ կերխում»։
• ՆՀԲ պաճուանք բառից։ Lag. Arm. Stud. § 1801 և էջ 182 սանս. upaci, ասոր. [hebrew word] psi dg? և պրս. guzi-dan «ընտրել»։
Որպէս թէ Պաճուճակ. Աւելորդ պաճուճանօք եւ հանդերձանօք յօրինեալն.
Գնիեզինութիւնք եւ խահակերութիւնք՝ որ ի ձեռն անյագութեան եւ որովայնամոլութեան լինին, ի պաճիտակ լինելոյ գործեն հիւանդութիւն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 18։)
succession, inheritance, descent, lineage;
nobility.
διαδοχή successio, liberi, proles, posteri. Յաջորդութիւն սեպհական իշխանութեան, կամ սերնդեան.
Այնչափ պայազատութիւնք արանց մի ըստ միոջէ գրին։ Յառաջ քան զջրհեղեղն պայազատութիւնք ազգաց մի ըստ միոջէ ի տասաներորդ թիւ համարոյ ձգեալ։ Զնախնեացն պատմութիւն, եւ զեբրայական պայազատութեանցն։ Որոց պայազատութիւնն ունի զայսգունակ ձեւ օրինակի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Որ սեպհական ազատութեանն է պայազատութիւն (իբր կարգ յաջորդութեան իւրաքանչիւր նախարարութեանց). (Խոր. ՟Ա. 2։)
Մուրհակաւ ի պարսից խնդրէին զպայազատութիւն աթոռոյն (կաթողիկոսութեան). (Հ=Յ. սեպտ. ՟Թ.։)
Կամ որպէս Ազնուատոհմութիւն. որդիք կամ ժառանգք մեծամեծաց.
Արք ոմանք երեւելիք ի տոհմային պայազատութեանց. (Նար. խչ.։)
cf. Պայթեմ.
burst, crash, crack, eruption, rupture, explosion.
Ի ձայնէ անտի որոտմանց, եւ ի պայթիւն լինելոյ, եւ ի փայլատականց անտի։ Տեսին նոքա զպայթիւն երկնից, եւ զփայլիւն փայլատականց. (Եփր. աւետար. եւ Եփր. ել.։)
Ոչ եթէ պայթիւն բանից, եւ ոչ պարպատիւն պատգամաց տեսանեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Եղեւ աղմուկ աղաղակի բազմաց, պայթիւն եւ ճչիւն՝ եւ առ զգազանսն գրգռելոյ. (Ճ. ՟Ա.։)
guard, guardian;
cf. Պայ.
• , ի-ա հլ. «բերդի պահապան, պա-հակ զինւոր, հետիոտն զինւոր» Խոր. Գ. 36. Փարպ. Ղևոնդ. ժ, էջ 37. Ասող. 126. ոռուած նաև պայեկ Օրբել. պահեկ Մեսր. եր. պայակ Խոր. Գ. 36 (մի ձեռ.)-Նոր ձևն է փայիկ «ոտքով վազող սուրհանդակ» Լծ. նար. («Սուրհանդակ, փայիկ և այնոքիկ՝ որ առա-ջի պարոնաց վազեն ոտիւք, յորժամ պարոնն ի ձի ելանէ»)։
• = Պհլ. paik «սուրհանդակ», paikān «հե-տևակ զօրք», պրս. [arabic word] paig «սուրհան-դակ և թղթաբեր», հին նշ. «հետիոտն, հե-տևակ զինւոր, ոստիկան, դահիճ», paigān -salār «ոստիկանապետ», սանս. nadiև» «հետևակ զինւոր». պրակր. pāikk։ Այս բո-լորը ծագում են սանս. pad-, զնդ. paδ-, պրս. [arabic word] pāy «ոտք» բառից, որի հալ. զեղակիցներն են հետ-ք և ոտն։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] paigā «հե-տևակ զինւոր», արաբ. [arabic word] faiǰ «թղթա-а-248 տար, սուրհանդակ», վրաց. ბაიკი պաիկի, უაიკი փաիկի «արագընթաց, արագոտն, гкороходъ. 2. ճատրակի խաղի մէջ հետևա-կը» (Horn § 359)։-Հիւբշ. 220։
• ՆՀԲ նոյն ընդ պահակ, լծ. պրս. paik։ Böttich. Rudim. 50, 189 ասորին դնում է պարսկերէնից։ Նոյն, ZDMG 1850, 360 հայ բառը կցում է սանս. և պրս. բառերի հետ։ Ուղիղ են նաև Böttich. Arica 80, 342, Lag. Ges. Abhd. 74, Պատկ. Изслед. 12, Maтep. II, 25։
ՊԱՅԻԿ կամ ՊԱՅԱԿ. Նոյն ընդ Պահակ՝ իբրեւ պահապան. լծ. եւ պ. բէյգ, բէյիք. այսինքն Սպասաւոր (որ յոտին կայ). սուրհանդակ (արագոտն).
Մերուժան հրամայէ պայակացն (կամ պայկացն) զբերդից պարսպացն կախել զկանայս նախարարացն. (Խոր. ՟Գ. 36։)
Ձաղեալ զնա պայկացն՝ մերկացուցին զնա. (Փարպ.։)
Անդէն վաղվաղակի թօթափեցան պայիկքն նախամարտիկք, որք պահէին զպարիսպսն։ Թօթափեցան ամենայն պայիկք նախամարտկացն ի պարսպէն։ Մարտ եդեալ ըստ պայիկսն. (Ղեւոնդ. ՟Ժ։ Ասող. ՟Բ. 4։ եւ ՟Գ. 10։)
Paulician;
incestuous.
Ըստ Հին բռ. Մծղնէ. cf. ՄԾՂՆԵԱՅ. եւս եւ ՊԱՒՂԻԿԵԱՆ ի բռ. յտկ. ան։ 1
florid style;
elegance of expression.
εὑγλωττία eloquentia, facundia. Պերճախօսութիւն. ճոռոմաբանութիւն. ճառատանք. որպէս յն. քաջալեզուութիւն.
Ոչ գիտէ զբանից դարձուածս ... կամ զՊղատոնի պայծառաբանութեանն կախարդութիւնն. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
to be adorned with fine fruits.
ՊԱՅԾԱՌԱԲԵՐԻԼ. Պայծառ բերիւք պտղաբեր գտանիլ.
Առաքինութեան պայծառաբերին պտղով. (Թէոդոր. կուս.։)
brightness of tint, splendid colour.
Պայծառութիւն գունոց, հանդերձից, եւ հանդերձանաց.
Հեշտալիք են եւ փափկացուցիչ՝ գինի, միրգ ... եւ պայծառագունութիւնք. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
splendid ornament, embellishment, magnificence, glory.
Պայծառ զարդ. շքեղութիւն. եւ Պայծառազարդելն.
Բոլոր հրաշիցն պայծառազարդութիւնք. (Անան. եկեղ։)
Պատմէ ... զեկեղեցւոյ պայծառազարդութիւն խաչիւն եւ սեղանով, մարմնով եւ արեամբն տեառն. (Նար. երգ.։)
Տեսանե՞ս զճշմարտութեանն Աստուծոյ պայծառազարդութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Պայծառազգեստիմ.
to dress oneself splendidly, to wear superb apparel, to bedizen or bedeck oneself elegantly.
Պայծառս զգենուլ. պայծառազգեաց լինել.
Այժմ երկին ի վերուստ պայծառազգեստեալ. (Խոր. վրդվռ.։)
Որք ի հեթանոսաց պայծառազգեստեալք կային առաջի Աստուծոյ. (Լմբ. յայտն.։)
Որով տիեզերք պայծառազգեստեցան արեգակնակերպ ճառագայթիւք. (Գանձ.։)
luxury in dress.
ՊԱՅԾԱՌԱԶԳԵՍՏՈՒԹԻՒՆ ՊԱՅԾԱՌԱԶԳԵՑՈՒԹԻՒՆ. λαμπροφορεία splendidae vel candidae vestis gestatio, facium gestatio. Պայծառազգեստն լինել. պայծառութիւն. ջահազդեցութիւն, կամ ջահակրութիւն.
Եղիցին նոցա երկինք նոր՝ պայծառազգեստութեամբ. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Տալ սմա շնորհս սրտի պայծառազգեստութեան. (Մաշտ.։)
Ի կերակուրս, յըմպելիս, ի պարաւորութիւնս եւ ի պայծառազգեստութիւնս. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Գեղեցիկ էր եւ երէկ մեզ պայծառազգեցութիւնն եւ լուսաւորութիւն (ճրագալուցի զատկին). (Ածաբ. պասք ՟Բ։)
cf. Պայծառանամ.
Transfiguration.
Պայծառակերպիլն. պայծառութիւն կերպարանաց. մանաւանդ Այլակերպութիւնն Քրիստոսի ի Թաբոր. καταμόρφωσις transfiguratio.
Այսոքիւք տօնիս նկարագրի պայծառակերպութիւն։ Յոյնք զսա Պայծառակերպութեան եւ Պսակաց կոչեն տօն, եւ հայք Վարդավառ։ Յիրաւի վարդավառ զսա ձայնէ եկեղեցի, եւ պայծառակերպութեան եւ պսակաց տօն. (Խոր. վրդվռ.։)
Այսօր զահագին քո զմիւսանգամ ցուցեր զպայծառակերպութիւնդ ի թաբորական լերին. (Գանձ.։)
Անճառելեացն հրաշից պայծառակերպութիւնք, եւ սքանչելի յօրինուածք. (Անան. եկեղ։)
Դասաւորեա՛ պայծառացեալ ընդ սուրբս քո ... դասակարգեա՛ պճնազարդեալ պայծառակերպութիւն. (Խոսր.։)
well-matched, very resembling.
Գեղատախտակն՝ պայծառակշիռ՝ հասակաչափ՝ զգեղ երեսաց յանդիման ցուցանէին. (Ագաթ. յորմէ եւ Սանահն.։)
sumptuous building.
Պայծառ շինութիւն, կամ շինուած.
Տաճարին պայծառաշինութիւնն գողացեալ լինէր. (Գանձ.։)
of a shining aspect, luminous, brilliant.
Պայծառ տեսլեամբ. փառացի. շքեղ.
Սպասս վայելուչս՝ գունագոյնս՝ պայծառատեսիլս. (Կորիւն.։)
Անմահութեան փառացն ցանկացի՛ր. այն է պայծառատեսիլ եւ լուսաւոր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 41։)
clearness, light, brightness, splendour;
lustre, brilliancy, magnificence, glory, celebrity, renown;
magnitude;
vivacity, serenity;
limpidness, purity.
λαμπρότης, φαιδρότης, διαυγία , ἕλλαμψις candor, splendor, fulgor, claritas. Պայծառ գոլն, եւ պայծառանալն. լուսափայլութիւն. լոյս. փայլումն. յստակութիւն. շքեղութիւն. վայելչութիւն.
Զանցանէր պաղծառութեամբ զթագաւորաբնակ արքունեօքն։ Մարդոյ լոկոյ անհնարին է զայսպիսի պայծառութիւն լուսոյ զգենուլ. (Եղիշ. ՟Գ. եւ ՟Ը։)
Եւ այնպէս գոյացան պայծառութիւնքն երկրորդք՝ սպասաւորօվք առաջնոյ պայծառութեանն. (Ածաբ. ծն.։)
Մին ի միոջէ աստուածութենէն լինիցի պայծառութիւնն միաւորութեամբ բաժանեալն, եւ միաւորեալ բաժանմամբ։ Զքարանց բազմապատկութիւնս եւ զպայծառութիւնս։ Մաքուր պայծառութիւն եւ այլն. (Առ որս. ՟Է։)
Անհաստատ են պայծառութիւնքս, եւ աշխատութիւնքս վշտագինք։ Զիմաստութիւն նորա առանց ամենայն երկբայութեան ցուցանեն պայծառութիւնք արարածոցս. (Իսիւք.։)
Ընդ քեզ է սկիզբն զօրութեան, պայծառութիւն սրբոց քոց, յարգանդէ յառաջ քան զարուսեակ ծնայ զքեզ. (Ղեւոնդ.։)
Այսօր եւ հրեշտակք ուրախանան ընդ պայծառութիւն քո սուրբ եկեղեցւոյ. (Շար.։)
Զեկեղեցւոյ պայծառութենէ մի՛ անփոյթ առնէք։ Որ եւ ընդ բնաւ աշխարհս մեծազարդ պայծառութեամբ զարդարեալ լինէին եկեղեցիք. (Շ. ընդհանր.։)
sect of the Paulicians.
Պղտորութիւն. չար. վատթարութիւն. կուրութիւն աղանդոյ պղծագործ պաւղիկեանց.
Նախկին մծղնէութեան պայղակենութեան խեշերանք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
contract, covenant.
agreement, convention.
fifty pounds.
Բառ անստոյգ, որպէս կշիռ ինչ դրամոյ.
Սատեր՝ ՟Դ. դրամակշիռ. եւ պայուասիկն՝ ՟Ծ. լիտր. որ է ՟Ռ. սատեր. (Շիր. կշռ. չափ.։)
notch of an arrow.
γλυφίς incisura et crena sagittae. Ստորին ճեղքուած եւ փետուր նետի՝ յեցեալն ի լար աղեղան.
Ձախն բուռն հարկանէ զաղեղանէն, իսկ աջն զլարն յինքն ձգէ՝ ընդ նմին ձգելով հանդերձ պայռեօք զնետն, եւ յառաջ կարկառմամբ ձախու ձեռինն առ նպատակն ուղղէ. (Նիւս. երգ.։)
farriery.
cf. Պայքարեմ.
popular.
• «հեթանոսա-կան ժողովրդական հասարակաց տօն». մէկ անգամ ունի Ոսկ. եզեկ.։
• -άն πανδημεί, πανδημι, πανδήμιος, πά́νδημος «համաժոռովրդական, հասարակաց» բառից, որ կազմուած է παν «ամբողջ» և δῆμος «ժո-ղովուրդ» բառերից։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
ՊԱՆԴԵՄԻ կամ ՊԱՆԴԵՄԻՆ. Բառ յն. բա՛նտիմօս, բանտիմի՛. այսինքն ամենախումբ, համաշխարհական. Տօն հանդիսի առ հեթանոսս.
Հեթանոսք տանելով ի գերեզմանն կերակուրս եւ ըմպելիս՝ յաւուրս կոչեցեալս պանդեմին, եւ ողջակիզեն զկերակուրսն. (Ոսկ. եզեկ.։)
fellow-pilgrim.
Նժդեհակից մեր եղեւ ... որ եւ պանդխտակից. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Աստուած պանդխտակից է օտարաց. (Վրդն. ծն.։)
to emigrate, to leave or quit one's country, to remove from, to be estranged;
to go on a pilgrimage.
παροικέω demigro, peregrinor, accolo. որ եւ ՊԱՆԴԽՏԱՆԱԼ. Պանդուխտ՝ տարաշխարհիկ լինել. շրջիլ՝ բնակել յօտար երկրի. յարիլ ի բնակակացութիւն առ օտարս.
Պանդխտեցաւ ի գերարա։ Պանդխտեա՛ց յերկրիս յայսմիկ։ Աւուրք կենաց ամաց իմոց՝ զորս պանդխտեցայ՝ հարիւր եւ ՟Լ. (ամ է. Ծն. ՟Ի. 1։ ՟Ի՟Զ. 3։ ՟Խ՟Է. 9։)
Տալ նոցա զերկիրն քանանացւոց՝ ուր պանդխտեցանն. (Ել. ՟Զ. 4։)
Եկեալ ի կողմանս գամրաց՝ պանդխտեցաւ ի Կեսարիա. (Խոր. ՟Բ. 77։)
Ակիղաս ասէ, թէ Նժդեհ լինի գայլ գառին. Թէոդիտոն՝ թէ պանդխտեսցի։ Մին ասէ՝ թէ նժդեհեսցի, եւ միւսն՝ պանդխտեսցի. (Ոսկ. ես.։)
condition of an alien or stranger;
emigration, transmigration, migration;
pilgrimage.
ἁποικία, ἁποικεσία, μετοικεσία , παροίκησις, παροικία demigratio, peregrinatio, commoratio extra patriam. Պանդուխտն գոլ. պանդխտիլն. նժդեհութիւն. վտարանդութիւն. գաղթականութիւն. բնակութիւն յօտար երկրի.
Ժառանգել քեզ զերկիր պանդխտութեան քոյ։ Ոչ կարէր երկիրն պանդխտութեան հանդարտել նոցա ի բազմութենէ ընչից իւրեանց։ Վարեսցի նա յոտից իւրոց ի պանդխտութիւն հեռաւոր։ Ի պանդխտութիւն եւ ի գերութիւն երթիցեն։ Որք էին ժողովեալք յելիցն պանդխտութեան։ Որք եկեալ էին ի գերութենէն որդիք պանդխտութեան.եւ այլն։
Պանդխտութիւն կոչէ զաստի կեանս. (Խոսր.։)
cf. Պանդոկ.
• (սեռ. -կւոյ, -կւոջ) «իջևան, անցորդների օթևան, խան» Ղկ. ժ. 34. Եփր. ա. ևոր. 72. Սեբեր. Ոսկ. յհ. բ. 33. որ և պանդուկի Վրք. սեղբ. 710. յետնաբար դար-
• Ստուգաբանութիւնը տալիս է մեզ հներից Վրք. սեղբ. էջ 710. «Զնոյն ասել (իմա՛ վերոյիշեալ) պանդուկին, այս է ամենընկալ»։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ. նոյնը նաև ՆՀԲ, Müller SWAW 66, 278 և Հիւնք.։
Էր պանդոկ մի, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ՊԱՆԴՈԿ մանաւանդ ՊԱՆԴՈԿԻ. πανδοχεῖον, πανδοκεῖον diversorium publicum, taberna, stabulum, cauponium. իտ. l'osteria, albergo, locanda. (գրի եւ ՊԱՆՏՈԿ. ԲԱՆԴՈԿ. ար. եւ պ. ֆունտուգ ). Բառ յն. բանտօգի՛օն, որպէս թէ Ամենից ընդունարան. այն է Իջեւան ի վերայ ճանապարհի. օթեւան անցաւորաց. վան. խան, գօնագ, լօստարիա, լօքանտա.
Եդեալ զնա ի վերայ գրաստու իւրոյ՝ ած զնա ի պանդոկի մի. (Ղկ. ՟Ժ. 34։)
Տարաւ ետ զնա ի պանդոկի մի. պանդոկին՝ եկեղեցի թարգմանի։ Եւ պանդոկին ետ ցպանդոկապետն. եկեղեցին ցեպիսկոպոսն. (Սեբեր. ՟Ժ՟Բ։)
Նստցի ի պանդոկոջ։ Ի պանդոկւոջ նստիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։)
Եկն ի պանդոկի մի, եւ խնդրեաց օթեւանս։ Ընկէց ի մէջ պանդոկին. (Ճ. ՟Բ.։)
Արժանի լինել եւ ի պանդոկի մտանել՝ յեկեղեցի. (Կամրջ.։)
Շինել պանդոկի, եւ իջավանաց տունս. (Մխ. դտ.։)
Պանդոկի շինել եւ հիւրանոցս. (Մեսր. երէց.։)
Բա՛րձ ի վերայ գրաստու խաչին, տա՛ր ի պանդոկ՝ յեկեղեցին. (Յիսուս որդի.։)
Եկեղեցիք՝ պանդոկք եւ մաքսատունք օտարաց. (Լմբ. ատեն.։)
Վանորայս շինեալ, բանդոկ պատրաստեալ, զհիւրս ընկալեալ. (Գանձ.։)
Աստուած զնա ի պանդոկ մի. պանդոկն՝ եկեղեցի Աստուծոյ. (Մեկն. ղկ.։)
Թէ օթէ մարդ ի պանդոկի ... իսկ եթէ թողու զգրաստ իւր ի պանդոկն, եւ այլն. (Մխ. դտ.։)
hostship, inn-keeper's calling;
— կնոջ, hostess-ship.
manufactory;
instrument;
organ
ἑργαστήριον officina, taberna Գործանոց. տեղի իրիք գործոյ, արուեստի, վաճառի. եւ Ընդունարան. բնակարան. խանութ. տիւքքեան, քէրխանէ, եւ մէքեան.
Եթէ ոք առ այն՝ որ զանուշահոտ խունկս կազմէ, անաշխատ մերձ նստի նորա ի գործարանն, ակամայ լցեալ լինի անուշահոտութեամբ։ Ի ձիընթացսն ամենայն քաղաքն ընթանայր, եւ ի գործարանացն արգելուին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։ եւ Ոսկ. անոմ. ՟Գ։)
Եւ զի՞նչ արդեօք (է) գործարան տնտեսութեանս այսորիկ. սրբոյ կուսին մարմինն. (Բրս. ծն. քրիստոսի.։)
Յարգանդին ի բնութեան գործարանի կենդանաստեղծեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի սրտին գործարանի երեւութացեալ։ Գործարան գոյութեան լուսատու մարգարտին. (Խոր.։ Նար.։)
ԳՈՐԾԱՐԱՆ. ὅργανον instrumentum որպէս Գործի. գործիք. ալաթ.
Արարեալ լինին մեծ արհեստքն ի ձեռն միոյ գործարանի. (Արիստ.։)
Որ առ բժշկարան գործարանօք (ըստ յն. դդմովք) ոմամբք՝ արեան կամ այլոց նիւթոց ձգմունքն են. (Պղատ. տիմ.։)
Գործարանօք եւ ձեռօք հպել. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զձեռս իմ՝ որ է գործարանք բարւոյ, չարեաց եւ մեղաց գործարան կազմեցի. (Եփր. խոստով.։)
Զհոգին ոչ կարէ վնասել, այլ զգործարանն նորա զմարմինն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա։)
Ընթացից ձերոց գործարանք (ստք). (Նար. առաք.։)
Գործարան մահու (փայտ խաչին). (Շար. Նար.։ Գանձրն.։)
organical.
ὁργανικός organicus, instrumentalis Իբրու Գործարանաւոր. ունակ գործիական կամ մեքենական մասանց.
Գործարանական մարմին. (Նիւս. բն.։ Աթ. ՟Դ։)
maker, workman, labourer, worker;
husbandman, farmor;
efficacious;
— օրական, journeyman;
դաս —աց working-class.
ἑργαζόμενος, ποιῶν qu operatur, artifex, officialis Գործօղ. շինօղ. արուեստաւոր. պաշտօնաւոր. բանօղ, բանւոր, գործք մը ընօղ.
Գործէր ամենայն իմաստուն սրտիւ ընդ գործաւորսն զգործ խորանին։ Տային զարծաթն՝ տալ գործաւորաց գործոյն. (Ել. ՟Լ՟Զ. 8։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 15։)
Զդաստասցին ամենայն գործաւորք ի ժամ աղօթիցն. (Յճխ. ՟Ի՟Թ։)
ԳՈՐԾԱՒՈՐ. γεωργός agricola, operarius Երկրագործ. այգեգործ. արդիւնարար. մշակ. որպէս եւ թ. ըրղադ է բառ յն. էրղադի՛ս, այսինքն գործօղ.
Բնակիչքն հրէաստանի ամենայն քաղաքօքն իւրեանց եւ գործաւորօքն՝ յղփասցին հօտիւքն. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 24։)
Ճարտարապետն, եւ գործաւորն՝ երթան եւ ապականին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Գործաւորք երկրի, որ են մշակք. (Մխ. երեմ.։)
Անդաստանի գործաւոր ասէ զաստուած. (Լմբ. ժող. ՟Ե. 8։)
Օրինացն գործաւոր. (Փիլ. նխ. ՟ա.)
Հոգեւորիս եմ գործաւոր. (Լմբ. պտրգ.)
Չարութեան գործաւոր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ.) անխտիր հայի ի նշ. ՟Ա եւ ՟Բ։
Բանի ազգակից է խոյն. նախ առաջին՝ զի արու է եւ զի գործաւոր է. (Փիլ. լին.։)
Ըստ իւրում առանձինն ընդելուզմանն յաջողեցելոց բնութեան՝ եւ միտքն գործաւոր լինի։ Ամենայն ուստեք զնա գործաւոր գոլ ուժգնական զօրութեամբն՝ ստեղծիչն մեր արար. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Գործական.
πρακτικός cf. ԳՈՐԾԱԿԱՆ, որ եւ ԳՈՐԾԻԱԿԱՆ՝ իբրու հակադրեալ Տեսականի. (որպէս թէ գործունէական).
Գործնական եւ տեսական քննութիւն. (Կլիմաք.։)
Յերկուս բաժանի իմաստասիրութիւն, ի տեսականն ասեմ, եւ ի գործնականն։ Ի ձեռն տեսականին զգիտնական զօրութիւնսն հոգւոյն զարդարեսցէ. իսկ ի ձեռն գործնականին զկենդանականսն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ե։)
Գործնականացն գործի սովորութեամբն կարեաց կապեալ։ Զգործնականացն տնօրինեալ զտնտեսութիւն. (Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Խ՟Զ։)
Ի գործնական եւ ի տեսական ընթացիցն կասեալ. (Սարգ. յռջբ.։)
fabrication, work.
ποίησις, ἑργάσις factura, ous Գործած. արարուած. յօրինուած. գործ. գործուած. շէնք, բանուածք, բան.
Ըստ իւրում գործուածոյ։ Ըստ ամենայն գործուածոյն։ Յաւուր գործուածոյ իւրոյ. (Ել. ՟Լ՟Թ. 5։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 10։ Եզեկ. ՟Խ՟Գ. 18։)
Ազգի ազգի գործուածք ամբարշտաց։ Գործուած սատանայի. (Նար. երգ.։ Տօնակ.։)
ploughed land;
cf. Գործունեայ.
Ջերմ եւ գործուն եւ շարժուն. (Նիւս. կազմ.։)
Գործուն եւ արդակ։ Զաստուածային զօրութիւն գործու՛ն կամէիր՝ թէ իցէ. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. յովն.։)
Մին չար, եւ չարեաց գործօն. (Եզնիկ.։)
Գործօն ... գործօնք. (Վրք. հց. ձ։ (ըստ յն. օ՛ն, է ընդունելութիւն՝ օղ)։)
Մերթ իբր Գործեալ (կր). ի վար արկեալ.
Զոր օրինակ անձրեւ զի մի է առ երկիր գործուն, եւ առ անգործ. զի որ գործեալն է, բերէ արդիւն շահեկան. իսկ այն՝ որ անգործն է, բերէ փուշ եւ տատասկ. (Եփր. եբր.։)
Եւ իբր Գործելի. գործիական, աշխատալի. չէթին, կիւճ.
Ամենայն ինչ գործ գործուն յայնմ աւուր մի՛ գործիցի. (Եփր. ել.։)
workman, maker;
minister;
active, busy;
efficacious.
ԳՈՐԾՈՒՆԵԱՅ ԳՈՐԾՕՆԵԱՅ. ἑργαζόμενος , ἑργάτης operans, operarius Նոյն ընդ վերնոյն (=ԳՈՐԾՈՒՆ) ըստ ամենայն նշ. որպէս Գործօղ. գործաւոր. ժիր մշակ. կամակատար. պաշտօնեայ. աշխատասէր. գործասէր. գործիչ. կատարիչ.
Գործօնէիցն, որք հատանեն զփայտն. (՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 10։)
Ե՛րթ առ մեղուն, եւ ուսիր, զիա՛րդ գործօնեայ (կամ գործօն) է. (Առակ. ՟Զ. 8։)
Եթէ զդատարկսն ապրեցոյց, ո՞րչափ եւս առաւել գործօնեացս օգնական լինի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14։ Եղբայր մի՝ յոյժ փոյթ եւ գործունեայ (կամ գործօնեայ). Վրք. հց. ՟Դ։)
Իբրեւ զգործունեայս եւ զժիր մշակս. (Իգն.։)
Ճշմարտութեան է գործօնեայ։ Գործօնեայ եւ պահապան առաքինութեանց. (Փիլ.։)
Գործօնեայ չարեաց, կամ արդարութեան, դժնդակութեանց, սատակման, իմաստութեան, այսքանեաց բարեաց. (Եզնիկ.։ Պիտ.։ Նար.։ Սարգ.։)
Գործունեայք ըստ արժանեացն ընկալցին՝ ոմն պատիժ, եւ ոմն պսակ. (Խոսր.։)
Ասէ ցմանուըն, որ էր գործունեայ իւր. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Գորօնէիւքն կատարէ զխորհուրդս մեղացն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Է։)
Ահ մեծ անկանէր ի վերայ գործօնէիցն եւ գործակալացն. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Գործունեայ.
ԳՈՐԾՈՒՆԵԱՅ ԳՈՐԾՕՆԵԱՅ. ἑργαζόμενος , ἑργάτης operans, operarius cf. ԳՈՐԾՈՒՆ. ըստ ամենայն նշ. որպէս Գործօղ. գործաւոր. ժիր մշակ. կամակատար. պաշտօնեայ. աշխատասէր. գործասէր. գործիչ. կատարիչ.
dapple;
grayish, grizzly.
φαιός, διάλευκος fuscus, subalbus եւ այլն. Գորշ խառն ընդ սպիտակի եւ ընդ այլ գոյնս. (վասն որոյ շփոթի ընդ Գորշ, եւ ընդ Պիսակ կամ խայտախարիւ).
Գորշախայտ յօդեաց։ Ծնանէին խաշինքն գորշախայտս եւ պիսակս եւ խայտախարիւս. (Ծն. ՟Լ. 33. 39։ ՟Լ՟Ա. 10. 12։)
ear-drop, earring
τροχίσκος, ἑνώτιον rotula, inauris որ եւ գրի ԳՈՇԱՊԱՀԱՆԳ կամ ԳՈՇԱՊԱՐՀԱՆԳ. Իբր Պահապան ունկան (որ է պրս. կիւշ) այսինքն օղ. մանեակ գնդի. գնդանաց. գինդ յարակից զարդուք գլխոյ. որպէս պ. մէնկիւշ, կիւշվար, ավիզէ կիւշ. (ըստ յն. անուակ, օղամանեակ, եւ ունկանոց).
Եդի քեզ գինդս, եւ գորշապահանգս յականջս քո. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 12։)
Եւ զգորշապահանգս ի գլուխ իւր. (Յուդթ. ՟Ժ. 4։)
affectionate towards ones mother, or who has an affectionate mother;
pia-mater.
Ունօղ զգորով առ մայր իւր.
Սանդիացքն գորովամարք զաղբիւրս խնդրէին զկաթինն. (Մաշկ.։)
Աղքատն գորովայ ձայնիւ աղերսէր. (Ոսկ. ապաշխ.) ընթերցի՛ր, գորովալի ձայնիւ, կամ գորովաձայնիւ։
cf. Գորով;
գորովանօք, tenderly.
Ախտ գորովանց. (Փիլ. իմաստն.։)
affectionate, tender, feeling, charitable.
Գթասէր. բարեգութ. գորովալից.
Զհարցն գորովասիրաց պահել սովորութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
to be affected, tonched with compassion;
to affect, to flatter, to caress.
ԳՈՐՈՎԵՄ ԳՈՐՈՎԻՄ. φιλοστοργέω, στέγω ad amandum propensus sum, diligo եւ այլն. Ցուցանել զգորով. բերիլ գորովանօք. խանդաղատիլ. գթասիրել. գուրգուրալ գթով ու սիրով, սիրել ու կսկծալ.
Հարք ի վերայ որդւոց լային, մարք ըզդստերս գորովէին. (Գանձ.։)
Տիկինն մեր յոյժ գորովէ եւ սգայ զսիրելի որդեակն իւր։ Ի գթոյն ի գիրկս առեալ գգուեն, եւ խանդաղական ձայնիւ գորովեն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Սիրական ձայնիւ գորովեն, բարբառ արգելուն (կամ գելուն). (Եփր. զղջ.։)
Գրգեցեր, (այսինքն) գգուեցեր եւ գորովեցեր, եւ սիրով սնուցեր. (Լծ. նար.։)
Որպէս մանուկ կարօտանալով գորովէ, եւ առ ի ծնողացն փափագէ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Գուցէ գորովեալ առ միմեանս ազդացն ըստ օրինի եղբարց (հաւատակցաց), ապստամբեսցին ի մէնջ. (Փարպ.։)
Խոնարհեալ գորովեցայք առ ի բնութիւնս վտանգաւ չարչարեալս եւ ողորմագնս. (Բրս. ողորմ.։)
affection, compassion, fondness, sympathy.
Գորովելն. խանդաղատումն. գթասիրութիւն.
Ի վերայ աղեաց եւ արեան գորովումն։ Տեառն, այնմ՝ որ առաւել քան զմեզ գթայ, եւ տարաձիգ է նորայն գրգանս եւ գորովումն քան զհօր եւ զմօր. (Մագ. ՟Ի՟Ը. ՟Կ՟Ե։)
that brings sad news, sad, fatal;
bearer of unhappy news.
Վասն գուժաբեր հրեշտակացն. (Եղիշ. ՟Գ։)
to lament, to deplore.
κράζω clamo cf. ԳՈՒԺԵԼ, ըստ որում Կական եւ ճիչ բառնալ. Գուժալով ձայնիւ մեծաւ՝ լալով եւ սգալով. (Յայտ. ժը. 19։)
lamentable, deplorable, worthy to be deplored.
Արժանի գուժալոյ. ողբալի.
Ու՞մ պատմեցից զգուժապարտն չարիս. (Պիտ.։)
cf. Գուժկան.
cf. ԳՈՅԺ, գուժի։
Գուժատուքն աւետատուք լինէին. (Վրդն. ծն.։)
Սոյն այս գուժատու արարիչ նորա՝ գրութեամբ խնամոց եկն. (Տօնակ.։)
cf. Գուժկան.
Հեմինացի երիտասարդին նման գոլով իմ՝ գուժարկու եղէ. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Արիւն հզօրին աստուծոյ ... յաւէտ քան զհաբելին մահու՝ գուժարկու. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
cf. Գուժկան.
Որ տանի զգոյժ. գուժաբեր. գուժկան.
to bring or give sad news;
to lament, to deplore, to cry, to scream;
to sound.
ԳՈՒԺԵՄ κράζω, κραυγάζω, βοάω, ἁλαλάζω clamo, exclamo, vociferor, ululo, ejulo որ եւ ԳՈՒԺԱԼ. Կոծիլ. ճչել վասն աղետից կամ գուժից. կական բառնալ. լալագին գոչել. աշխարել. բողոքել.
Գուժեա՛, աղաղակ բարձ։ Գուժեցէ՛ք հովիւք եւ աղաղակեցէ՛ք. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 20։ ՟Ի՟Ե. 35։)
Կայր առ դուրս թատրոնին, եւ ձայն աղիողորմ գուժէր։ Ի ձայնէ աղաղակին՝ զոր գուժեաց, փախեաւ աղեքսանդրոս. (Ճ. ՟Ա.։)
Գուժիցէ (այսինքն կոծեսցի) զչար գործսն. (Գէ. ես.։)
ԳՈՒԺԵԼ. ἁκούομαι audior (այսինքն լսիլ). Հնչել՝ գուժի եւ ճչոյ. լսելի լինել ձայնի ողբոց ի հեռաւորս.
Ձայն լալոյ նորա գուժեաց ի ճանապարհս իւր։ Ձայն ի շրթանց գուժեաց լալոյ եւ պաղատանաց։ Ձայն ողորմ գուժեաց ի սիովն. (Երեմ. ՟Բ. 24։ ՟Գ. 21։ ՟Թ. 19։)
Ձայն գուժեաց ի հռամայ. այսինքն մինչեւ ի հռամա. (Մտթ. ՟Բ. 18։)
that carries or gives sad news;
bearer of unhappy news;
weeping, in tears;
sad news.
ἅγγελος, ἁγγέλλων, ἁνάγγελλων nuncius (tristis), annuncians, denuncians Պատգամաւոր. որ բերէ զլուր չար գուժի. գուժաբեր, բօթաբեր. գուժաւոր. սեւ կամ չար խապար բերօղ.
Եհաս գուժկան առ դաւիթ։ Այլ գուժկանք հասանէին, եւ զգոյժս զայս տային։ Ձայն գուժկան ի դանայ։ Գուժկան գուժկանի դիպեսցի՝ գոյժ առնել թագաւորին. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 13։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 14։ Երեմ. ՟Դ. 15։ ՟Ծ՟Ա. 31։)
Գուժկան հասանէր յերկրէն հայոց. (Եղիշ. ՟Գ։)
ԳՈՒԺԿԱՆ. իբր Գոյժ, ցաւալի անցք.
Զայս գուժկան իբրեւ տեսին միաբանեալ սուրբ եպիսկոպոսքն. (Եղիշ. ՟Գ։)
lamentation, complaint, cry, groan.
glebe, clod.
Ի հողոյ անտի՝ որ իցէ առ յատակաւ խորանին։
ԳՈՒՂՁ ԳՈՒՂՁՆ. βῶλος bolus, gleba, massa Զանգուած կամ կոշտ ինչ հողոյ. սակաւ մի հող՝ ձեռնաչափ, ոտնաչափ.
Գուղձն հողոյ ի յատակէ տաճարի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Գուղձն հողոյ ի յատակէ խորանին. (Վրդն. թուոց.։)
Եթէ ցանէ ոք զգետինն, եւ ի հետ փորչով գայ եւ ծեծէ եւ զգուղձքն մանրէ, եւ զսեմն ծածկէ նա այն է լաւ։ Յակնբցելն՝ զքուցն մանրել պարտ է անհնար. զի գղձան փողին սնըցնօղ է եւ մեծցնօղ կուզին եւ պտղին։ Զփոշին՝ որ ի փորչէն եւ ի գղցանն ի մանրելոյն ելանէ. եւ այլն։ (Վստկ. ՟Լ՟Գ. եւ ՟Ծ՟Ա.)
ուր սուրբ գիրն (Թուոց. ՟Ե. 23.) ունի այսպէս,
cf. Գումարեմ.
Գում զզօրս իւրենաց առնէին. (Յհ. կթ. ա՛յլ ձ. գումարտակ առնէին։)
large waggon or cart;
the harness of a carriage.
Կազաց կառաց՝ սարօք իւրովք եւ անուօք.
Ի մէջ հրեղէն ձիոցն, որ ունի գումակս երկու, եւ անցանէ ի մէջ գումակացն որպէս զանիւ սայլականց. (Պիտառ.։)
to assemble;
to convoke;
to gather together, to add, to sum.
συνάγω congrego, colligo, cogo Հաւաքել. ժողովել. խմբել. բովանդակել. կուտել. ի մի վայր կոչել. պատրաստել ի պատերազմ, եւ այլն. ժողվել, մէկտեղել.
Ի գումարել ինձ զամպս ի վերայ երկրի։ Ի գումարել երկնաւորին զթագաւորս ի վերայ նրա։ Գումարեաց սիսարտ զամենայն կառս իւր։ Գումարեցան ի ձորն աղի.եւ այլն։
Գումարեաց ի ձեռս նորա զօրս բազումս. (Եղիշ.։ Ագաթ. եւ այլն։)
Ասի եւ զպատմական գրուածոց.
Զնախնեաց պատմութիւն գումարեալ։ Ի մի վայր գումարեաց զմատենադարանս։ Զթագաւորացն անուանս գումարել գումարէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ԳՈՒՄԱՐԵԼ. Հաշուել զամս եւ զժամանակս եւ զթիւս.
Գումարեն իմն թիւ ամաց։ Գումարէ ամս շհդ։ Զթիւ ամացն գումարէն մինչեւ ցկայսր։ Չորք եւ վեց գումարին ի տասն. (Փիլ.։ Եւս. քր.։ Խոր. ՟Ա. 3։ Յհ. իմ. ատ.։)
Զերիս աւուրսն գումարեաց ստուգութիւն զսուրն (զմահն) ի ժողովուրդ անդ. (Եփր. մն.) իմա՛, ի վերայ էած, կամ բովանդակեաց։
of an assembly.
adorned with fine colours.
Գեղեցիկ գունով. երփնագեղ. գունագոյն. աղուոր գունով, գունզգուն, րէնկ րէնկ, տիլպէր.
Խօսուն քո ծաղկանց գունագեղ եւ գովելի վարուցդ. (Երզն. լս.։)
Ծաղիկք զանազանք եւ գունագեղ կերպարանօք. (Տօնակ.։)
Գունագեղ տերեւով ապագայից տալով զփրկական պտուղն ի ժամու. (Մխ. ապար.։)
Անգին գոհարօք, գունագեղ գնդօք. (Թղթ. դաշ.։)
Տէգք մուրուաց նորա զօրէն մանուշակի ծաղկեալք ի վերայ գունագեղ այտից. (Արծր. ՟Ե. 11։)
to colour.
Գունագեղէ եւ զերկրորդն ըստ չափոյ զգալոյ եւ վերնահայեաց աչաց մարմնեղինաց։ Գունագեղի յիւր մարմինն եւ յարիւնն կենսատու. (Վրդն. ծն.։)
in divers colours.
Գունագոյն ականցն հիւսելոց։ Իբրեւ զվարդ անուշահոտ գունագունակ գեղով ցուցելա զգոյնս իւրեանց. (Արծր. ՟Ե. 11. եւ Արծր. յիշատ.։)
cf. Գունագեղեմ.
Ոսկի արքայական մաքրազտեալ, եւ գունազարդեալ. (Պրոկղ. զքր.։)
cf. Գունագեղ.
Իբրեւ զնկարս գեղեցիկս զարդուց գունակաւորեալ եւ պայծառացեալ. (Նար. յովէդ.։ Նոյն է եւ ԳՈՒՆԱԿԵԱԼ։ ՃՃ.։)
tarnished;
pale, pallid, wan.
Որոյ գոյնն է հատեալ. ի գունոյ հատեալ՝ պակասեալ. տժգոյն. գունը նետած, գունաթափ, րէնկի սօլմուշ.
Տեսանեմ զքեզ ամենեւին նուազ եւ գունատ. (ՃՃ.։)
Որպէս բողոքն գունատք եւ երիթացեալք. (Ոսկ. եբր.։)
to tarnish;
to discolour, to tan;
to fade.
ԳՈՒՆԱՏԵՄ ԳՈՒՆԱՏԻՄ. Եղծանել զգոյնն. առաւել կր. Ի գունոյ հատանիլ, պակասիլ. տժգունիլ. դեղնիլ. գունը նետել.
Իձեռն դեղոց գունատեն զտեսիլ երեսացն. (Երզն. մտթ.։)
Գունատեալք եւ ամօթնլիցք։ Իբրթ զդիակունս գունատեալս. (Յհ. կթ.։)
Գունատեալք եւ պարտասեալք դիմօք. (ՃՃ.։)
Դանիէլ ի տեսիլ հրեշտակին գունատէր. (Երզն. մտթ.։)
coloured;
dyed;
having several colours;
quick, diligent, violent.
ԳՈՒՆԱՒՈՐ. Գուն գործօղ. ժիր. փոյթ.
ԳՈՒՆԱՒՈՐ որ եւ ԳՈՒՆԵԱՆ. Ունօղ զգոյն. կարեւոր եւ վայելուչ. գեղեցիկ գունով. բազմագունի. րէնկլի.
աշխարհս լի է գունաւոր պէսպէս ազգօք՝ չարեօք եւ բարեօք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ձին էր մեծ հասակաւ, եւ էր գունաւոր գնացօղ. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
to dye, to colour.
ԳՈՒՆԱՒՈՐԵՄ ԳՈՒՆԱՒՈՐԻՄ. Գունագեղել. ներկել. ... մանաւանդ կր. Գոյն առնուլ կամ զգենուլ. տարրանալ. տպաւորիլ. ձեւանալ.
Բազում կերպարանս նման նմին գունաւորել. այսինքն զմոլորութիւն իբր ճշմարտութիւն երեւեցուցանել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
Գունաւորի որպէս ոսկեգոյն. (Վանակ. յոբ.։)
Պետութեան քահանայից անուամբ եւեթ գունաւորեալ. (Սարկ. քհ.։)
Ապականիչ ժանկն ի վերայ գունաւորի։ Մի՛ գունաւորեսցի ախտն ամբարհաւաճութեան ի վերայ զուտ եւ մաքուր արծաթոյ. (Սկեւռ. աղ.։)
in several regiments;
in a crowd, like a crowd;
large, much.
Դողացո՛ զգունդագունդ բազմութիւնս անօրինացս. (Եղիշ. ՟Գ։)
Եւ այլեւս կանայք մեծամեծք տեղեացն գային գունդագունդք գովել զնա. յն. համագունդ գային, կամ զուգընթանային. (Յուդթ. ՟Ժ՟Ե. 15։)
Արիւնն գունդագունդ արտաքս հոսէր. յն. աղբերաբար. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 45։)
tennis.
Խաղ գնդոց. գնտակս խաղութիւնմականաւ.
Տեսի զքեզ ի գունդախաղին, եւ ունէիր զճոկանն ի ձեռին քում. (Ոսկիփոր.։)
of fine colour, fine, graceful.
Երուանդեանս տիգրան՝ երեսօք գունեան. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Գունեան այրն եւ թիկնաւէտ. (Յհ. կթ.։)
Է գունեղ թաթաւեալ ի բոսոր՝ սաղարթուն կարմրորակ իբր խնձոր. (Շ. տաղ.։)
Արտաքին երեւոյթք վկայեն առոյգս լինել եւ գունեղ. (Վրդն. դան.։)
Գինի գունեղ առնէ զդէմս երեսաց մարմնոյ. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Գունեայ
Երուանդեանս տիգրան՝ երեսօք գունեան. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Գունեան այրն եւ թիկնաւէտ. (Յհ. կթ.։)
Է գունեղ թաթաւեալ ի բոսոր՝ սաղարթուն կարմրորակ իբր խնձոր. (Շ. տաղ.։)
Արտաքին երեւոյթք վկայեն առոյգս լինել եւ գունեղ. (Վրդն. դան.։)
Գինի գունեղ առնէ զդէմս երեսաց մարմնոյ. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Գունեայ
Երուանդեանս տիգրան՝ երեսօք գունեան. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Գունեան այրն եւ թիկնաւէտ. (Յհ. կթ.։)
Է գունեղ թաթաւեալ ի բոսոր՝ սաղարթուն կարմրորակ իբր խնձոր. (Շ. տաղ.։)
Արտաքին երեւոյթք վկայեն առոյգս լինել եւ գունեղ. (Վրդն. դան.։)
Գինի գունեղ առնէ զդէմս երեսաց մարմնոյ. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Գունաւորեմ.
Որպէս ի յայսր զներկ ինչ արկեալ, եւ գունեալ զնա. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Արեգակն առ սեաւ ի պայծառութենէ զկերպարանն փոփոխեալ գունեաց. յն. փոխագունեաց. (Նիւս. երգ.։)
Զլուսինն երանգաւ արեանն գունեցեր։ Հրաշապայծառ երանգաւ գունեալ։ Թելոց գունելոց։ Գունեալն յարիւն խաղողոյ. (Նար.։)
Զպղինձ ոք ոսկւով գունէ. (Լմբ. սղ. ՟Ժ՟Ը։)
(Հոգիդ) ոչ գունեալ, եւ ոչ մարմնական պատկեր ընկալեալ. (Բրս. հայեաց.։)
Զարեգակնային ճառագայթսն ի վերայ այտիցի գունեալ. (Փիլ. սամփս.։)
Լուսինն յարիւն գունեցաւ. (Տօնակ.։)
Աստուածատեսակ գունիլն. (Վանակ. յոբ.։)
ԳՈՒՆԵԼ. նմանութեամբ՝ Ձեւացուցանել, ձեւանալ առ երեսս. պատրուակել առ ի պատրել.
Պարզ մտօք ա՛յն երեւել՝ զի՞նչ եւ իցէ, եւ ո՛չ յայլ գունել. (Խոսր. պտրգ.։)
Զգայուն իմն որակութիւն գունեալ վեր ի վերոյ ... յերեսաց պատրանս խաբէութեան. (Փիլ. լին.։)
Զչարութիւն բարեաւն գունեն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Լ՟Է։)
Ստութեամբն գունեալ զբանն խաբեաց։ Զչարն բարեաւն գունէ։ Յայսպիսի գունեալ արդարութեանցս տեսակէ խորշել է արժան։ Որոշել զչարն գունեալ ի ստոյգ բարւոյն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժող. եւ Լմբ. առակ.։)
of good colour or of many colours.
Ի խղխայթից խոտոց արմատոց որդան կարմրութիւն գուներանգ բարձից. (Նար. մծբ.։)
Որ յախտէն բերի անունն. այսինքն ի կրիցն. տառապեալ, չարչարեալ. գունչ, քարց, արբեալ, քաղցեալ. (Երզն. քեր.։)
cf. ԳՈՒՆԴ, եւ ԳՆԴԱԿ. (զի դ յարեալ ի ն, մեղմ հնչի որպէս տ)։
judicial.
προγνωστικός Յայտարար, նշանակիչ ըստ ախտարաց եւ այլն.
Սմա բնութիւն ասեն լինել յոյժ խնդական. երգեցողաց եւ գուսանաց՝ գուշակական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
already predicted;
very evident.
δῆλος, κατάδηλος notus Արդէն գուշակեալ. նախանշանակեալ. յայտնի. քաջայայտ.
Խելամուտ լինել այլակերպութեան իւրաքանչիւր գուշակաւոր պատմութեանց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Արտաքին պատիւքն նմանագոյն յարտաքին պաճուճանացն լինին գուշակաւորք։ Այնպէս յայտնի եւ գուշակաւոր, եւ քան զճառագայթս արեգական լուսաւորագոյն է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. եւ 13։)
to predict, to prophesy;
to foresee, to presage, to conjecture, to guess, to augur, to cast one's nativity, to prognosticate;
to denounce.
Ի բժշկէն, որ յառաջագոյն գուշակեաց նմա ( զվնասն)։ Եթէ յաառջագոյն չէր գուշակեալ աստուծոյ մարդոյն (զմահ). (Եզնիկ.։)
μαντεύομαι vaticinor, δηλόω, μηνύω indico, significo Գուշակ լինել. կանխաձայնել. մարգարէանալ. եւ Կանխաւ նշան տալ, նշանակել, ծանուցանել. յայտ առնել. Յուշ առնել. ազդել. յայտնել.
Գուշակէր ի նոսա (այսինքն նոքիմբք) հոգին քրիստոսի. յն. յայտնէր. (՟Ա. Պետ. ՟Ա. 11։)
Գուշակեսցէ զնմանէ, զի կալցին զնա. յն. յուշ արասցէ. (Յհ. ՟Ժ՟Ա. 56։)
Զոր մարգարէն կանխաւ գուշակեաց։ Վաղազեկոյց ազդմամբ գուշակեցար՝ ի գրոյն նկարեալ։ Զմթերիցն գանձ մեծին գուշակեցի (յայտնեցի, ցուցի)։ Զմկրտութեանս շնորհ գուշակէ։ Վտանգ սատակման մահու գուշակեն. (Նար.։)
Այսոքիկ զանմեղութիւն գուշակեն. (Ոսկ. յհ.։)
Սա զաստուած գուշակեալ լինի. (Շար.։)
Նա ամենատես է բնութեամբ, եւ ոչ կարօտի՝ եթէ գուշակեսցէ ոք. (Իգն.։)