hyperbola.
exaggeration, excess;
hyperbole.
moderate, temperate.
Զմիջինն յառաջ քան զծայրսն ընտրեալ՝ չափակիր լինել փորձեցեալ։ Յոչինչ իջանել ի խոնարհ ի յախտս ... եւ չափակիրն լինելոյ (անգամ չներել), որք զմիջակութիւնսն պատմեն». յն. μετριοπαθέω , չափակրել. որ է չափով կրել կամ չարչարիլ. եւ ի չափու ունել զկիրս, եւ այլն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
equal, proportional, symmetrical;
commensurable.
proportion, symmetry, analogy;
commensurability.
συμμετρία symmetria, proportio. Զուգաչափութիւն. համեմատութիւն մասին ընդ մասին եւ ընդ բոլորին.
Գեղեցկութիւն՝ չափակցութիւն է մասանց եւ անդամոց, եւ գունոց. (Մաքս. ի դիոն.։ եւ Ոսկիփոր.։)
Չափակցութիւն մասնկաց եւ անդամոց, որ յիրս ինչ կամ ի կենդանւոջ երեւի. (Վրդն. ծն.։)
to deign, to condescend, to have the goodness to, to favour.
ՉԱՓԱՒՈՐԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. Խոնարհիլ՝ զիջանել ի չափ տկարութեան այլոց. ըստ յն. καταξιόω dignor. արժանաւորել, արժան համարել եւ յանձն առնուլ.
Չափաւորակի՛ց լեր եւ այժմ նուաստ եւ անմաքուր շրթանց իմոց։ Չափաւորակի՛ց լեր եւ յա՛նձն առ մտանել յանձն եւ ի մարմինս բորոտեալ. (Ոսկ. պտրգ.։)
to keep within just bounds or due limits, to limit, to confine, to moderate, to temper, to restrain;
— զանձն, to restrain oneself, to forbear, to refrain from.
ՉԱՓԱՒՈՐԻԼ. Լինել ընդ չափաւորութեամբ. ամփոփիլ խոնարհութեամբ.
Զիա՞րդ ի գերեզմանի անչափն չափաւորի. (ՃՃ.։)
measure, moderation, limitation;
modesty, temperance, mitigation;
sufficiency, mediocrity.
Բազումք են երանականքն զինուորութիւնք՝ գերազանցեալք զտկար եւ ամփոփեալ եւ նիւթեղէն մերոցս թուոց չափաւորութեամբ. (Դիոն. երկն.։)
Վասն մեր էջ ի չափաւորութիւն եւ ամփոփեցաւ ի մարմին։ Որ վասն մեր ի չափաւորութիւն եկիր անչափդ աստուած. (Ագաթ.։ Ժմ.։)
ՉԱՓԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Միջասահմանութիւն. բարեխառնութիւն. չափակցութիւն. յարմարութիւն. պարկեշտութիւն.
Ըստ մարմնոյ անդամոց, եւ տարերաց առ միմեանս յարմարութեամբ եւ չափաւորութեամբ. որոց մին գեղեցկութիւն, եւ միւսն առողջութիւն է, եւ անուանի. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Զբանիս չափաւորութիւն պատուեալ։ Չափաւորութեան բանիս խնամ տարաք. (Դիոն. երկն.։)
Առ ի լինել առողջութեան՝ պարտ է գոլ չափաւորութիւն խառնուածոցն. (Սահմ. ՟Գ։)
Անհնազանդութեանն՝ հնազանդութիւն, ագահութեանն՝ զչափաւորութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Պարտ է զայսոսիկ գիտելով՝ պահել զչափաւորութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
Կերակուրքն եւ ըմպելիքն ոչ յաճախութեամբ եւ անկարգութեամբ, այլ պարկեշտութեամբ եւ չափաւորութեամբ եղիցի. (Շ. ընդհ.։)
ՉԱՓԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Խոնարհութիւն. նուաստութիւն.
Ահաւասիկ դարձեալ չափաւորութիւնս մեր զգիրկս իւր պարզեալ ունի ձերում սրբութիւնդ. (Կիռ. ման. առ շ.։)
Յայսմանէ խրատեալ մեր չափաւորութիւնս, զաղմկեալ գրերն՝ զզրպարտութեան կոթողս անտես արարաք. (Լմբ. առ լեւոն.։)
measurable.
measurement;
metrice or metrica.
Չափելն. չափմամբ յօրինելն.
Զդատումն քննողութեան առնել ի տեղիցն չափողութիւն. (Երզն. քեր.։)
ignorance of one's true state.
Չգիտելն կամ ոչ ճանաչելն զչափ անձին.
Ամբարտաւանութեամբ եւ չափչգիտութիւն պատուիրեալ էիք. (Յհ. կթ.։)
want of disposition to do good;
selfishness.
Պատժելն բարերարութեան գործ է, չպատժելն՝ չբարերարութեան. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ա։)
Որպէս՝ Ոչ բարերարութիւն.
cf. Չբարիոք.
Ոչ բարի. անբարի. չար.
Մերթ բարի լինել, եւ մերթ չբարի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
unwell, ill.
Մի՛ հաւանիր օձին, որ զեւայն պատրեաց, զբարիոքն չբարիոք նմա ասացեալ. (Խոսր. պտրգ.։)
calmness, mansuetude.
ignorance;
առ ի —նս, through ignorance, without knowledge, unknown to.
Չգիտելն. անգիտութիւն.
Յանգէտս կերեալ՝ չլինէր նմա պատիժ մահ, կամ որպէս թէ առ ի չգիտանս եկեր, եւ այլն. (Եզնիկ.։)
cf. Չգիտուն.
ՉԳԻՏՈՒ ՉԳԻՏՈՒՆ. Անգէտ. տգէտ. անիմաստ. տխմար.
Անմիտ եւ չգիտու։ Ո՞ պակասամիտ եւ չգիտու. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։)
Առ նոքօք ճարտարեաց զտխմարս, զչգիտունս, եւ զչմարթունս. (Սեբեր. ՟Ե։)
illiterate, ignorant, stupid.
ՉԳԻՏՈՒ ՉԳԻՏՈՒՆ. Անգէտ. տգէտ. անիմաստ. տխմար.
Անմիտ եւ չգիտու։ Ո՞ պակասամիտ եւ չգիտու. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։)
Առ նոքօք ճարտարեաց զտխմարս, զչգիտունս, եւ զչմարթունս. (Սեբեր. ՟Ե։ Տե՛ս եւ Չգիտուածով՝ ի բառն Գիտուած։)
want, lack;
առ —, for want of, in lieu of, in default of.
Ո՛չ գտումն. չգտանիլն. պակասութիւն.
Առնէին թագաւոր զանտիպատրոս՝ առ չգիւտ արքունական ազգին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
non-existence, non-entity.
pseudobishop.
Անարժան կամ սուտ եպիսկոպոս.
Յամենայն քաղաքս արիանոսս չեպիսկոպոսս յղէր։ Որ անուանեալք էին չեպիսկոպոսունս աղանդոյն արիանոսաց. (Բուզ. ՟Դ. 5. 8։)
Անընդունելի սինհոգոսին չեպիսկոպոսունքն եւ անարժան քահանայքն նզովեցին զսուրբ գերմանոս պատրիարգն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Թ.։)
neutrality;
indifference.
the non-existent, the void;
cf. Չգոյութիւն.
Ոչ էութիւն. ոչինչ. ոչնչութիւն. չգոյ. եւ Ոչ լինելն.
Որ ասենն՝ թէ չէր իսկ, եւ ի չէութենէն իսկ եղեւ, զայնպիսիսն նզովեմք. (Եւագր. ՟Ժ՟Ը։)
Որք պակաս էին չէութեամբ, եւ յաւելան եղելութեամբ յարարչէն. (Վրդն. ծն.։)
Որ զառ ի մէնջ չէութիւնն գրեալ՝ իբր զէութիւն գործոց տեսանէ. (Նար. ՟Զ։)
Տարակուսիմք, էութեան եւ չէութեան կարծեօք չարչարեալք». այսինքն լա՞ւ իցէ, թէ չիցէ. (Մխ. դտ.։)
spotted, speckled partridge.
bat.
• (գրուած նաև չեղջ) ի հլ. «սեկե-մուկ, մաշկաթև» Ղևտ. ժա. 19. Օր. ժդ. 17. Ոսկ. ես. Եփր. համաբ. 225. որից չղջիկան, ի-ա հլ. (գրուած նաև չիղջիկան Եփր. հա-մաբ. 225, ջղջիկան Վեցօր. 162, 172-3, չղջկան, սխալմամբ՝ յղջկան Յայսմ.) նոյն նշ. Ես. բ. 20. Բարուք զ. 21. Ոսկ. ես. կայ և ճղճիկայ Դրնղ. 551. արդի գրականում գոր-ծածւում է միայն չղջիկ ձևը։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 չ բնաձայ-նից։ Հիւնք. աղջամուղջ բառից։ Schefte-lowitz BВ 28, էջ 306 սանս. kila, kilikā «սեպ, ցից»!
• ԳՒՌ.-Ախց. չըխչիկ, Ալշ. Սեբ. ջ'խջ'իգ։
νυκτερίς vespertilio. գրի եւ ՉԵՂՋ. Չղջիկան. մաշկաթեւ՝ մկնատեսիլ կենդանի թռչական ընդ աղջամուղջ գիշերոյ. չղջիկ, սէկէմուկ.
Յոպոպ, եւ չիղջ. եւ ամենայն զեռուն թռչուն՝ որ գնայ ի չորս։ Զյոպոպ եւ զչիղջ, եւ զամենայն սողուն ի թռչնոց. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 19։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 17։)
Չիղջ տոհմակիցն քո՝ քանզի ոչ կարէ համբերել լուսատու ճառագայթից արեգական, ի գիշերի ելանէ թռչել. (Եփր. համաբ.։)
Որպէս գիշերական չղջից արեւ եւ լոյս թշնամի է, եւ խաւար սիրելի, եւ դիւացն առաքինութիւնն թշնամի է, եւ չարիք սիրելի. (Գէ. ես.։)
Նիքտարի. չիղջ, կամ չեղջ. (Գաղիան.։)
Չեղջ, մաշկաթեւ. (Հին բռ.։)
China.
Chinese.
Աշխարհ եւ ազգ քինաց կամ սինէացւոց.
Օտարադէմ եւ այլալեզու շարժել ի չին եւ ի մաչին աշխարհէ. (Վրդն. պտմ.։)
cf. Ոչինչ.
μὴ ὅν non existens, nihil, nullum եւ ἁσθενός imbecillis. Ոչինչ. չէ. չգոյ. եւ Դուզնաքեայ. տկար.
Որ ի չնչէ արար զմեզ աստուած։ Զի ըստ քեզ չքոտւոյգ եւ զչնչէն առակ օրինակաց մատուցանեմք։ Յորպիսի՛ չնչէն յանկերպարան միագոյն իրացս ծնանիմք։ Ի չնչէն եւ ի միագոյն եւ ի տկարէ մարմին զգեցեալ։ Եւ ի չնչէն տկարն այն գայ լինի նաւագործ. եւ այլն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը։)
green withe;
knee-holly, butcher's-broom.
cf. Ծիտ.
• «ոզնի». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 260։
• «ճնճղուկ» Մխ. առ. ճի. Վրդ. առ. 5Չ «ԲՉ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատ. Հաւռո ռառ ու բան 541). գրուած է և ջիտ «ճնճղուկ» Ոս-կիփ. որից չտիկ «մի տեսակ թռչուն» Տաղ. (վկայութիւնը տե՛ս Ամատ. անդ՝ էջ 545) մկնչիտ «մի տեսակ թռչուն» Տաղ. (Ամատ էջ 483)։
• =Վրաց. ჩიტი չիտի «ճնճղուկ». աւելի ըն-դարձակ տե՛ս ծիտ։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Սվեդ. չէդ «ճնճղուկի նման փոքրիկ մի թռչուն է. թութ է սիրում ուտել». սրա տռեսակներն են մկան չիտ և թթաչիտ Սվեդ.։
ՉԻՏ որ եւ ՋԻՏ. Ճնճղուկ փոքր. ճնճղիկ, որ ձայնէ ստէպ ջի՛տ ջի՛տ, եւ այլն. ծիտ. ... սանս. չաթաքա.
Զջայլամն տեսեալ չիտ, զի մեծամեծս արկանէր ձուս. եւ այսմ տարփօղ եղեալ, հարցանէր ուսանել. (Մխ. առակ.։)
Աղուէսն առեալ ջիտ ի բերանն, կամէր ուտել. ասէ ջիտն ... Ջիտն ծրտեաց ի յաչքն աղուեսուն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Ծիտ.
• «ոզնի». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 260։
• «ճնճղուկ» Մխ. առ. ճի. Վրդ. առ. 5Չ «ԲՉ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (տե՛ս Ամատ. Հաւռո ռառ ու բան 541). գրուած է և ջիտ «ճնճղուկ» Ոս-կիփ. որից չտիկ «մի տեսակ թռչուն» Տաղ. (վկայութիւնը տե՛ս Ամատ. անդ՝ էջ 545) մկնչիտ «մի տեսակ թռչուն» Տաղ. (Ամատ էջ 483)։
• =Վրաց. ჩიტი չիտի «ճնճղուկ». աւելի ըն-դարձակ տե՛ս ծիտ։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Սվեդ. չէդ «ճնճղուկի նման փոքրիկ մի թռչուն է. թութ է սիրում ուտել». սրա տռեսակներն են մկան չիտ և թթաչիտ Սվեդ.։
ՉԻՏ որ եւ ՋԻՏ. Ճնճղուկ փոքր. ճնճղիկ, որ ձայնէ ստէպ ջի՛տ ջի՛տ, եւ այլն. ծիտ. ... սանս. չաթաքա.
Զջայլամն տեսեալ չիտ, զի մեծամեծս արկանէր ձուս. եւ այսմ տարփօղ եղեալ, հարցանէր ուսանել. (Մխ. առակ.։)
Աղուէսն առեալ ջիտ ի բերանն, կամէր ուտել. ասէ ջիտն ... Ջիտն ծրտեաց ի յաչքն աղուեսուն. (Ոսկիփոր.։)
there is not, there does not exist;
nothing, nothingness;
nullity;
չիք ոք բարի բայց մի աստուած, no one is good save God only;
զբաբելոն իմ չիք տեսեալ, I have not seen Babylon;
չիք ոք չիք ուրեք, there is no one;
չիք որ գիտիցէ զայդ, nobody knows that;
չիք ոք որ եղծանել կարէ, no one can destroy it;
չիք ինչ, there is nothing;
չիք եւ չիք, indeed it is not;
առ չքի, for want of;
ի չիք դարձուցանել, to reduce to nothing, to annihilate;
չիք լինել, չիք յաչաց լինել, to come to nothing, to be annihilated, dissipated, to disappear, to vanish;
— լուսնի, wane.
• տե՛ս Իք։
• ՆՀԲ լծ. հյ. չոր, յն. քսի՛րօն, թրք. գուրու, գուրուսու։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. չիր, Զթ. չիյ, չիր։
• Karolides տես Ձիգ։
ՉԻ՛Ք. Որպէս բայ՝ Ո՛չ իք. այսինքն. ոչ է. չէ՛, եւ ոչ գոյ. οὑκ ἕστι non est. չկա՛յ, չէ՛, եօգ.
Չիք ոք բարի (յն. ոչ ոք է բարի)։ բայց մի աստուած։ Չիք իմ տեսեալ։ Չիք ի նմա առողջութիւն։ (Չիք ոք. եւ այլն։)
Հա՛րկ է բացերեւոցել՝ որպէս իք, կամ չիք. (Պերիարմ.։)
Չիք անդ տեղի թաքստի։ Չիք ոք, չիք ուրեք. (Եղիշ. եւ այլն։)
Չիք եւ չիք իսկ զուրուք զկեանս առանց տրտմութեան գտանել, այլեւ ո՛չ յուրախութենէ անմասն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
ՉԻՔ չըքի. գ. Չէ. չգոյ. պակասութիւն. չգտանիլն. չերեւելն. չըլլալը, չեղած բանը.
Ի քաղց եւ ի ծարաւ, առ չըքի հացի եւ ջրոյ. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Երեւեցուցանել զիքն իբրեւ ըզ չիք, եւ զչիքն իբրեւ զիք. (Պերիարմ.։)
Ի լուսնի չիքն՝ որ չերեւի. այսինքն լուսնի ծնունդ։ Եւ զիւրկթելն ի լուսնի չիքն արա՛. (Վստկ. ՟Ծ՟Ե. ՟ճ՟Ծ՟Ա։)
ՉԻՔ ԼԻՆԵԼ. ἁφανίζομαι evanesco. Աներեւոյթ՝ անհետ լինել, չքանալ.
Չիք յաչաց լինել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անդէն վաղվաղակի դեւքն չիք լինէին. (Աթ. անտ.)
Եւ անդէն դեւքն չիք լինէին. (Խոր. առ արծր.։ Նոյնպէս եւ Կոչ. ՟Ժ՟Ա։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Խաչակնքեաց զինքն, եւ չիք եղեւ չարն. (Միխ. ասոր.։)
Սաստեալ սկզբնաչարին՝ չիք արար զնա ի սահմանաց անտի. (Եպիփ. ծն.։)
not confessing or professing.
Չդաւտնելն. ոչ կամիլն խոստովան լինել.
Ոչ զմարդն լոկ ասել առանց աստուածութեանն օգուտ է, եւ ոչ զմարդկութիւնն ընդ աստուածութեանն չխոստովանութիւն՝ փրկութիւն է. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
unwillingness, ill-will.
Չկամելն, կամ դժկամակութիւն.
Ի յատելութեան եւ ի չկամութեան առ թագաւորն պարսից է արքայն հայոց տիրան. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
(Ագաթ. երկդիմի է գրչութիւնն.)
Եւ ի նմանէն որ ինչ կամութիւն (կամ չկամութիւն) լինելութեան»։
lifeless;
cf. Անկենդան.
Չկենդանիքն զիա՞րդ կարիցեն կենդանեացն պատճառ ծննդեան լինել. (Եզնիկ.։)
Նաբուքոդոնոսոր պատկեր կանգնեաց. եւ կենդանին ի չկենդանւոյ կամէր պայծառագոյն երրեւել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
laziness, etc.
Չարաչար կեանք՝ ոչինչ ընդհատ ի մահուանէ. անգործութիւն անպիտան.
(Բաժանեալքն ի կործանման աշտարակին) մի մի ի նոցանէ զմէնութիւն չկեցութեան յանձինս իւրեանց բերէին. (Ագաթ.։)
of a different kind or species, not homogeneous;
— գործել, to neutralize.
Որ ոչն է ի նմին ազգէ, ի սեռէ, եւ ի տեսակէ.
Ամենայն կառք ի համազգեաց երիվարաց լծին. բայց միայն յայսց կառաց (չորից տարերաց)՝ որ ի չհամազգեաց լծեալ են. (Եզնիկ.։)
incredible, beyond all belief;
— թուէր, it seemed incredible, it would be difficult to believe it.
Անհաւատալի. լաւտալու.
Զիրս անարժանս եւ չհաւատալիս գործէր. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
Եւ այս որ ասացաւ, մի՛ ումեք չհաւատալի կարծեսցի. (Վեցօր. ՟Զ։)
indocility.
Ոչն գոլ հլու. անհնազանդութիւն. խօսք մտիկ չընելն.
cf. Չիղջ.
ՉՂՋԻԿԱՆ գրի եւ ՉՂՋԿԱՆ. եւ ՋՂՋԻԿԱՆ. cf. Չիղջ. νυκτερίς verspertilio.
Երկիր պագանել սնոտեաց եւ չղջիկանաց. (Ես. ՟Բ. 20։)
Գիշերի չղջիկանս եւս կոչէ զկուռսն. գիշերականն չղջից արեւ եւ լոյս թշնամի են. (Ոսկ. ես.։)
Չղջիկանի՝ գիշեր փոխանակ տունջեան է. (Եփր. համաբ.։)
Չղջիկանք խաւարասէրք։ Զարմացի՛ր դարձեալ ընդ ջղջիկանի։ Միաբանութեամբ ջղջիկանացն, եւ այլն. (Վեցօր. ՟Ը։)
Ապա այնուհետեւ խորհի գիշերի ջղջիկանն։ Սատանայ նմանի գիշերոյ ջղջիկանի. (Լծ. եւագր.։)
Չղջկան (կամ չղջիկան. լս. մաշկաթեւ) կոչէ զկուռսն՝ կա՛մ վասն յոյժ տկարութեանն, կամ վասն խաւարասէր մոլորութեան։ Որք միանգամ ի միտս ընդունին իբրեւ կուռս զվատթար իմացմունս, չղջկանաց լինին բոյնք՝ անմաքուր դիւաց. (Գէ. ես.։)
incapacity.
Անմարդութիւն. գուցէ եւ Անբաւականութիւն. անճարակութիւն.
Խօսեցարո՛ւք զխաղաղութիւն ընդ այնոսիկ, որ վասն չմարթութեան նոցա արգելէք դուք ի նոցանէ զբան բերանոյ ձերոյ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
cf. Չմեղադրանք.
ՉՄԵՂԱԴՐԱՆՔ ՉՄԵՂԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Անմեղադրութիւն. ներողութիւն.
Չմեղադրութիւն խնդրէ բանիցն ասացելոց. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
cornel-tree.
disunion, disagreement, variance.
Եւ ի մէջ եբրայեցւոց բազում ինչ չմիաբանութիւն կրի։ Ի ժամանակագրութեանն կարի իսկ չմիաբանութիւն գտանի ի մէջ երկոցունց կողմանց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կարծեալն սակաւուք չմիաբանութիւնն ազատեցուցանէ յամենայն կարծեաց։ Մեղադիր լեալ չմիաբանութեան. (եւ այլն. Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
transitory, temporary, fleeting.
Որ չունի կալ մնալ. անցաւոր.
Զի՞ այնչափ ծնգիցիմք ընդ չկայսս եւ ընդ չմնալիս. (Ոսկ. փիլիպ.։)
unsuccessfulness, misadventure, misfortune.
Ձախողութիւն. վտանգ. արկածք. փորձանք.
Վասն այդորիկ եւ շարժմունք անդադարք. վասն այդորիկ եւ յաջողութիւնք անասնոց. (Մանդ. ՟Ի՟Ը։)
false resurrection.
Ոչ յարութիւն, կամ սուտ յարութիւն.
Զոր չէ պարտ յարութիւն համարել, այլ չյարութիւն. (Եզնիկ.։)
unhoped for;
hopeless, desperate.
Եւ արդ զի՛նչ չյուսալի քան զմամոնայն կայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
celestial, divine, superhuman, supernatural;
excellent, extraordinary, matchless, rare, singular;
phoenix.
• Գ. Տ. Մկրտչեան (անձնական) մեկ-նում է «Չին աշխարհից», իբրև արտա-սովոր բան։ (Բայց այդ դէպքում պիտի ունենայինք *ճենաշխարհիկ)։
παράδοξος, παρηλλαγμένος, ὐπερήφανος , καινός, ξένος praeter opinionem, inexpectatus, praecellens, eximius, novus, et alienus φριώδης horrendus. Որ չէ նա յաշխարհէ աստի, զոր չունի աշխարհ, անգիւտ յաշխարհի. գերաշխարհիկ. նորահրաշ, գերապանծ. ահաւոր, հրաշափառ. խելքէ վեր, չի գտնուելիք, չտեսնուած, չլսուած.
Քարոզութեանն օրինակ՝ նոր եւ չնաշխարհիկ։ Չնաշխարհիկ օրէնս դնէ։ Հրեղէն ծով, հրեղէն ալիք, նոր իմն եւ չնաշխարհիկ։ Զի՞նչ իցէ նորն. նորն չնաշխարհիկն է։ Ամենեցունց իրք նոր եւ չնաշխարհիկ թուէր. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ. յորմէ եւ Շ։)
Կարի նորակերտ նորանշան՝ մեծապայծառ եւ չնաշխարհիկ գործ էր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յորմէ բղխեալ հոսէ կենսակայլակ վտակն ... նոր եւ չնաշխարհիկ՝ նորոգչին տիեզերաց. (Անան. եկեղ։)
Զայսպիսի զղձակերտ գաւառ՝ զչնաշխարհիկ. (Փարպ.։)
Ի վերուստ ասելն (զխաղաղութիւն՝) զչնաշխարհիկն յայտ առնէ. (Խոսր.։)
Չնաշխարհիկն ծնունդ աշխարհի (սուրբ կոյս). (Վրդն. յանթառամն.։)
Չնաշխարհիկ՝ մարդկան ցուցար (սուրբ յհ. մկ) կոչմամբ հոգւոյն երեւեցար. (Շ. տաղ.։)
Հիացան ընդ չնաշխարհիկ տեսիլն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Չնաշխարհիկ պարծանք հողեղէն բնութեանս. (Շար.։)
Չնաշխարհիկ մատռուակ բարի՝ մշտահոսան հոգւոյն պարգեւի. (Գանձ.։)
Չնաշխարհիկ գոլով աճմամբ մարդկութեան. (Շ. տաղ.։)
Որ պահեցին զբանս խրատուն քրիստոսի, ստացան զչնաշխարհիկ զօրութիւն, եւ զխոր զիմաստութիւնն քրիստոսի ի միտ առին. (Համամ առակ.։)
of nothing, of little value, puny, light, feeble, low, despicable, frivolous, futile, vain;
very little, small.
εὑτελής (դիւրածախ, դիւրագին) εὑτελέστατος , ἑλάχιστος, σμικρότατος tenuis, vilis, frivolus, vilissius, exiguus, minimus οὑδαμός nihil. (ի բառէս Չինչ, այսինքն ոչինչ) Համարեալն իբրու ոչինչ, դոյզն. կարի փոքրիկ, տկար. անպիտան. սին. սնոտի, եւ այլն. փուճ, ցած, պզտըտիկ.
Չնչին փայտիւն՝ արդարոյն նաւապետեալ։ Չնչին ճարպն քեզ յողջակէզ է. (Իմաստ. ՟Ժ. 4։ ՟Ժ՟Դ. 5։ Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 18։)
Յորպիսի՛ չնչին եւ ի փոքր կարգաց յայդպիսի զարդ գեղեցկութեան զարդարեցար. (Կոչ. ՟Դ։)
Որոց ոչ կամի՝ չկարեմք յաղթել, ոչ միայն արգաւորացն, այլ եւ չնչենոցն։ Չնչենովքն զմեզ աշխատ առնէ, եւ զմեծամեծսն հնազանդէ մեզ. (Եզնիկ.։)
to incite, to solicit, to instigate, to induce, to raise.
πείθω impello, incito, irrito թ. տիւրթմէք ռմկ. տրդել. Շարժել եւ մղել զոք առ իմն. գրգռել. սադրել. ազդ առնել. թելադրել. զարթուցանել. յարուցանել.
Դրդէր զսուտ մարգարէսն՝ սպառնալ մարգարէիցն։ Դրդեն խորհուրդք, պատրեն մարդիկ։ Որք դրդենն զնոսա ի մեղս. (Ոսկ. ես.։)
Դրդել զբազմութիւն. զոք ի գործս. զկամս հօրն ի քաղցրութիւն։ Դրդեաց նախանձն զթշնամին։ Քնոյ զմեզ տալ դրդեն։ Զարթուցանէ զձեզ ի դրդել շիփորային. (Եղիշ. 2։ Վրք. հց. ՟Բ։ Լմբ.։ Խոսր.։ Ճ. ՟Ա.։)
Զոր ինչ սատանայ դրդէ, զայն խօսիմք։ Ուրուք դրդեալ իցէ զնոսա յայն կարծիս։ Ոչ միայն ի բարեացն (խոստմամբ), այլ եւ ի հակառակորդացն դրդէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2. եւ 6. ՟Բ. 9։)
Յորդեալք եւ դրդեալք հասանէին։ Դրդեալ յիւրոց բարեկամաց։ Ի մեծամեծ չարիս դրդիմք։ Մի՛ կարի դրդիք ընդ պէսպէս հանդերձից զարդս. (Ագաթ.։ Եւս. քր. ՟Ա։ Լմբ. սղ.։ Երզն. մտթ.։)
cf. Դրդեմ.
Դրդեցոյց զդաւիթ թուել զիսրայէլ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ա. 1։)
to stammer, to lisp.
Ամենայն մարմինն (աղքատի) դրդուաղեալ եւ երիճացեալ թափառի. (Մանդ. ՟Ը։)
to shake, to stagger, to move, to agitate, to excite.
διασείω, ὡθέω, ἁνατρέπω concutio, tundo, detrudo, propello, everto Ուժգնակի դրդելով՝ շարժել. շարժլել. խախտել ի տեղւոջէն ցնցմամբ եւ դղրդմամբ. օցտել.
Դրդուեաց զաղօթականն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 233։)
Իբրեւ զայն տունն՝ որ ի վերայ աւազոյն շինեալ էր, զոր դրդուեցին խռովութիւնք. (Ագաթ.։)
Դրդուեցաւ ուղղափառութիւն. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ի սաստիկ հարմանէն դրդուեալ. (Փարպ.։)
Պատրանքն սատանայի դրդուէ, եւ բաժանէ զնոսա ի գլխոյն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Դրդուեմ.
Որ զկայան շարժեալ դրդուեցուցանէ. (Փիլ. այլաբ.։)
Դրդուեցոյց զբազումս ի սուրբ ուխտէն։ Եւ ոչ վերինք դրդուեցուցանեն. (Եղիշ. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
suggestion, instigation.
ԴՐԴՈՒՄՆ ԴՐԴՈՒՈՒՄՆ. σάλος motus եւ այլն. Շարժումն. գրգիռ. յոյզք. շարժլումն. խախտումն.
Ի դրդումն ամենայն չարեաց է խորհրդակից։ Զդրդումն մեր յամենայն ամբոխմանց հաստատէ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. իմ.։)
Խրատք, յորս իբրեւ ի գաւազան յեցեալ հաստատի, զշարժումն եւ զդրդումն անձինն հաստատելով. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Դրդումն.
ԴՐԴՈՒՄՆ ԴՐԴՈՒՈՒՄՆ. σάλος motus եւ այլն. Շարժումն. գրգիռ. յոյզք. շարժլումն. խախտումն.
Ի դրդումն ամենայն չարեաց է խորհրդակից։ Զդրդումն մեր յամենայն ամբոխմանց հաստատէ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. իմ.։)
Խրատք, յորս իբրեւ ի գաւազան յեցեալ հաստատի, զշարժումն եւ զդրդումն անձինն հաստատելով. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Դրդջիւն.
infringment, contravention, faithlessness.
ԴՐԺԱՆՔ ἑπιβολή insidiae որ եւ ԴԺՐԱՆՔ. Դաւ. նենգ. պատրանք. զրկանք. վնաս. վնասակարութիւն. խարդախանք. անիրաւութիւն.
Մի՛ այլոց դրժանք զմեզ վնասեսցեն. (Խոսր.։)
Դժրանօք չարին, կամ աւազակաց. (Լմբ.։ Տօնակ.։ Շ. ՟ա. յհ.։)
Դրժանք տերեւաթափ լինելոյ. (Լմբ. սղ.։)
Հալածակա՛ն լինի վասն կարծեաց ինչ դրժանաց. (Վրդն. պտմ.։)
ԴԺՐԱՆՔ որ եւ ԴՐԺԱՆՔ. նաց. գ. Նենգ. պատրանք, դաւ, դաւաճանութիւն. անիրաւութիւն.
Ընդ աղտեղագոյն նիւթոյ ըստ դժրանաց խառնեսցի (ոսկին). (Նիւս. երգ.։)
Բնութիւնս մեր ոսկեղէն ոմն էր. ապա ի դժրանաց չարին աղտեղեցաւ. (Իգն.։)
Եւ ոչ նուազ ի դժրանաց, ի սուտանուն քրիստոնէաց. (Յիսուս որդի.։)
Զայս ամենայն դժրանս դաւաճանութեան ոչ ծանեաւ արկադէոս։ Զդժրանս եւդոքսիայ. (Վրք. ոսկ.։)
Անկասկած ի դժրանաց. (Լծ. ածաբ.։)
to fail, to infringe, to contravene.
ἑπιβουλεύω insidior, βλάπτω noceo (արմատն դրուժ. ոմանք գրեն Դժրել (զոր տեսցես), որպէս թէ արմատն իցէ դժ. դժուար) Դաւել ի մահ. դաւաճան, եւ ուխտազանց լինել. խարդախել. նենգել. ժխտել. դարանիլ. անիրաւիլ. վնասել.
Երկու ազգ դրժողաց են. մին գազանաց, եւ միւսն մարդկան։ Որոց դրժելն կամին։ Իշխանաց դրժեն. (Փիլ. լին.։)
Դրժել կենակցին եւ ծանօթին. կամ ուխտին եւ դաշանց. կամ առ միմեանս. (Բրս. հց.։ Լմբ.։)
Թերեւս մարթասցի դրժել զարքայն տրդատ. (Յհ. կթ.։)
Ոչ գազանաբար զտկարն դրժել։ Զոր ոչ կարէ հակառակամարտին դրժել թշնամութիւն։ Ոչ յարեգակնէ, եւ ո՛չ ի հողմոց սաղարթ վարուց քոց դրժեսցի։ Յամենայն իրաց դրժիմք. (Լմբ. սղ.։)
Դրժող իւրոց կենացն. (Կանոն.։)
cf. Դրժանք.
ԴՐԺՈՂՈՒԹԻՒՆ ԴՐԺՈՒԹԻՒՆ ԴՐԺՈՒՄՆ. Դրժանք. ἑπιβουλή insidiae Դաւ. դաւաճանութիւն. դարանակալութիւն. նենգութիւն. խաբէութիւն. անիրաւութիւն.
Դրժողութիւն բարուց։ Դաւ դրժողութեան։ Բանորսակացն դրժողութիւնք. (Խոր. ՟Բ. 23։ Յհ. կթ.։ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Առ պահպանութիւն արտաքնոցն դրժողութեանց թշնամւոյն զգուշագոյն։ Նենգութիւն (է) ի չարեացն դրժողութիւնսն ներգործել. (Բրս. հց.։)
Իբր մահադեղօք դիւրաւ ներգործէ զդրժութիւն. (Պիտ.։)
Ուժգին իմն դրժութեամբ խնդրէր. (Յհ. կթ.։)
Ի դրժութենէ (եղբօրն) սատակեալ լինի։ Քանզի պատրանք դրժումն է։ Կռիւք եւ դրժմունք (ազգականաց) առ միմեանս. (Փիլ.։)
Ընդ օրէնսն անցանելն՝ եւ բնութեանս սահմանի է դրժումն. (Լմբ. պտրգ.։) cf. Դժրողութիւն։
medal.
Դրոշմեալ ինչ. նկարագիր. պատկեր.
Զի՞նչ է գեղեցկութիւն. նկար բարութեան, ծաղիկ՝ որ թարշամի, դրոշմած շնչաւոր, տեսիլ ցանկալի. (Պիտառ.։)
marked.
Ունօղ զդրոշմ, զկնիք, զնշան, զխարան.
Ի հովուաց, որ զիւրեանցն արածեն զհօտս դրոշմաւորս, եւ ո՛չ զօտարաց եւ աննշանս. (Իգն.։)
Ունկն դրոշմաւոր. (Ի գիրս խոսր. եւ ի Տօնակ.)
դնի իբր այն որ ի սուրբ ասի,
Բլթակ մի ունկան։
to print, to mark, to stamp, to decipher, to register;
to seal;
to confirm;
— խարանաւ, to mark with a hot iron.
Գիրն գիր աստուծոյ դրոշմեալ ի տախտակսն. (Ել. ՟Լ՟Բ. 16։)
Քաղդէական գրով զքաջութիւնն իւր դրոշմել (յարձանի)։ Զնորին կործանումն դրոշմէ (ի գիրս պատմութեան). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Գրով կամ ի յարձանի դրոշմել։ Զանուանսն ի ներքոյ դրոշմեմք. (Խոր. ՟Ա. 2. 8. 21։)
Դրոշմեաց զնա ընդ սուրբս. (Եզնիկ.։)
Դրոշմեցան ի գիր մատենի։ Տումար դրոշմեալ. (Նար.։)
Ի քրիստոսագունդն դրոշմել զամենայն ազգս։ Դրոշմել մի ժողովուրդ։ Շինեաց զյառաջագոյն դրոշմեալն իւր (զնշանակեալն ի գիրս). (Ագաթ.։)
Վիմով կնքեցար, եւ դրոշմեցար. (Գանձ.։)
Լուացմունք օրինաւորացն դրոշմէ զխորհուրդ լուացման սուրբ մկրտութեանն. (Տօնակ.։)
ԴՐՈՇՄԵԼ. Կնքել խորհրդով եկեղեցւոյ, եւ խաչիւ.
Դրոշմեալ է աւազանաւ, սուրբ աւազանին ծննդեամբ, սուրբ մկրտութեամբն. (Խոր. ՟Գ. 53։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։)
Դրոշմեցէ՛ք ճշմարիտ դաւանութեամբ ի հայր եւ յիս եւ ի հոգին սուրբ. (Սկեւռ. յար.։)
Աներկբայ եւ անպղտոր ոգւով դրոշմեսցո՛ւք զմեզ (խաչիւն). (Խոսր.։)
Դրոշմ եպիսկոպոսաց բազմաց դրոշմեալ է ի նմա. այսպէս դրոշմեցին. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 19։)
incrustation;
sculp-ture;
ceiling, wainscoting;
thin plate of metal;
emblem;
well finished work.
ԴՐՈՒԱԳ կամ ԴՐՈՒԱԿ. ψαλίς, ἁγκύλη, λεπίς fornix, laquear, cochlea, lamina Դիր, կամ դրութիւն առ ի զարդ. եդեալ ագոյցք. ոլորք. յօրինուած պէսպէս՝ ի գլուխ սեանց, եւ ի պէտս.
Զարդք սեանցն, եւ դրուագք նոցա արծաթիք։ Դրուագք սեանցն, եւ խոյօղք նոցա։ Դրուագս կռածոյս՝ նուարտանս սեղանոյն. (Ել. ՟Լ՟Ը. 11. 12. 17։ Թուոց. ՟Ժ՟Զ. 38։)
ԴՐՈՒԱԿ կամ ԴՐՈՒԱԳ. Հիւսուած, կամ գլուխ բանի. հատուած. պարբերութիւն. վարդապետութիւն. աւանդութիւն. իբր θέσις, περιοχή thesis, periocha եւ այլն.
Այս դրուակ՝ մեծ եւ հաւաստի պատմութեամբ լինի. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Դարձեալք անդրէն յառաջին դրուակն. (Փարպ.։)
Յառաջին դրուագին գոհացաւ, կամ այսպէս դնէ զսկիզբն. (Խոսր. ժմ.։)
Խաղաղութեամբ քո քրիստոս փրկիչ մեր ... այս դրուակ է, զոր ասէ երանելի յոհան, թէ վասն այսահարացն կարգեալ է. (Խոսր. պտրգ.։)
Յոյժ դիւրին է ժողովել ի գրոց դրուագս բանից. (Սարկ. հանգ.։)
Դրուակօք խանդաղատականօք։ Դրուագս դրութեան այսմ սոփերի։ Դրուագս բղխման բանիս. (Նար.։)
Դրուակ մի ի կարգէն կարդա՛. (Ոսկիփոր.։)
Ընդ աւետարանի, եւ հարցն դրուակի։ Ընդ դրուակի կաթուղիկէ եկեղեցւոյ։ Ընդ հարցն դրուագի. (Դամասկ.։)
to incrust;
to sculpture;
to ceil;
to wainscot;
to ornament, to embellish, to plaster.
περιέχω, κοιλοσταθμέω, ξυλόω cingo, circumdo, circumcamero, contingo Պատել. շուրջ դնել. յօրինել՝ տախտակամած կամ կամարաձեւ.
Դրուագել զտունն ոսկւով, կամ մայրիւք. (եւ այլն. ՟Գ. Թագ. ՟Զ. 9. 13. 21. 30։ ՟Բ. Մնաց. ՟Գ. 5։)
Սպիտակ կտաւովք ի ներքոյ դրուագեալք զհանգստարան սրբոցն. (Ճ. ՟Ա.։)
Պարծեսցուք ի դրուագել աղքատութիւնս. այսինքն շուրջ պատել. (Լմբ. սղ.։)
Աջ եւ ահեակ՝ պարագրելոցն դրուագի. (Դամասկ.։)
to praise, to give praises, to celebrate.
ἑπαινέω laudo Գովել. ներբողել. բարեբանել. գովութիւն ընծայել.
Յօտարազգեացն դրուատեցաւ. (Պիտ.։)
Դրուատեցին զշաւիղ խորհրդոյ մտաց խնդրողին։ Դրուատեալ ես սուրբ պանծալի նշան։ Ծով դրուատի ունակ մարգարտի. (Նար.։)
Դոյզն ինչ դրուատել զշնորհս կաթողիկէ եկեղեցւոյ. (Նանայ.։)
Դրուատեսցուք աստուածային նշանիս։ Դրուատել աստուածածնին բարեբանեալ ծննդեանն. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Դրուատ.
ԴՐՈՒԱՏԻՔ ԴՐՈՒԱՏՈՒՄՆ. ἕπαινος laus որ եւ ԴՐՈՒԱՏ, ԴՐՈՒԱՏԱՆՔ. Գովեստ. ներբողանի. յաւէժական բարեբանութիւն.
Մահ ընկալեալ փոխանակ ընդ դրուատեացն։ Բան դրուատեաց։ Դրուատիս գովութեան։ Բազում դրուատիս։ Մեծի դրուատեաց արժանաւոր։ Մեծաւ դրուատօք (կամ դրուատեօք). (Ագաթ.։ Կանոն.։ Փարպ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Ազգի ազգի դրուատիս տայցեն։ Յաստուծոյ գտանես դրուատիս։ Դրուատօքն պարարէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Գ։)
Ըստ արժանի հօրն դրուատից։ Ուրախութիւնք եւ դրուատք։ Համառօտագիծ դրուատից։ Զնկար անկուածի ճառիս դրուատի (կամ դրուագի). (Խոր. ՟Գ. 67։ Արիստակ. նաւակատ.։ Նար. խչ. եւ Նար. առաք.։)
Ասէ պարսաւանօք զդրուատումնն, սեաւ եմ ես, եւ գեղեցիկ. (Բրս. ապաշխ.։)
cf. Դռոյթ.
(իբր արմատ Դրդելոյ). cf. Դռոյթ կամ Դռութ.
Դրուդ տային. (Երզն. մտթ.։ (Այսպէս կամի ընթեռնուլ եւ Լեհացին ի յհ. կթ.։))
cf. Դսրով.
ԴՍՐՈՎ կամ ԴՐՍՈՎ. Արմատ Դսրովելոյ կամ դրսովելոյ. Այպանք, եպերանք. նախատինք. պարսաւ. (ի հյ. դուրս. իբր մերժումն ի դուրս. եւ յն. տիասի՛րօ, ձգձգել. քաշքշել)
Նախատողի ծաղր, բանագրի դսրով. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
դսրով առնել, լինել. cf. Դսրովել, իլ.
Ոչ զծերս դսրով առնելոյ վասն ասեմ զայս, այլ զլկտիս. (Ոսկ. եբր. ՟Է։)
sculpture, image, idol, statue;
— գիրք նուիրականք, hieroglyphics.
to sculpture, to make images.
γλύφω, κολάττω, ἑγκολάττω sculpo, scalpo, celo, rado, dolo (որպէս դրով յօշել. մանաւանդ նոյն ընդ պ. թէրալիյտէն. թ. թըրալ էթմէք ) Տաշելով եւ քերելով քանդակել, փորագրել, առաւել՝ զարձանս կռոց.
Զփայտն խեղաթիւր եւ ոստովք վարակեալ՝ առեալ դրօշեաց մտադրութեամբ գործոյն իւրոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 13։)
Դուռն երկրորդ շրջանակաւ, դրօշեալ ի նմա քերոբս եւ արմաւենիս. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 35։)
Դրով գործեաց, եւ դրօշեաց զնա ... Եւ դրօշեաց ի նմանութիւն պատկերի. (Ես. ՟Խ՟Դ. 12. 13։)
Իւրաքանչիւր ոք իւրով արուեստիւ զնոյն դրօշէր. (Եզնիկ.։)
Նոցա ձեռագործքն յախտէ իմեքէ սկիզբն ընկալեալ դրօշեցան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ո՞ր դրօշող, ո՞ր նկարիչ կարիցէ ճարտարութեան մեղուաց նմանել. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Դրօշեալ գիրք նուիրականք աստուածայինք. յն. իմա՛ զդրոշմեալ նշանագիրս եւ զխորհրդաւոր պատկերս եգիպտական բրգանց. որպէս տառք սրբազնաքանդակք։
(Զնիւթ մետաքսի) ընդ կօշիկսն կարես, եւ զմորթսն այնու դրօշես. ի լս. դրոշմես. յն. գեղերեսել։
ԴՐՕՇԵԱԼ ելոյ. դրօշեալք, ելոց. ա.գ. γλυπτός, τὸ γλυπτόν sculptilis, sculptile, γλύμμα, ξοάνος sculptura Քանդակեալ պատկեր. արձան կռոց. Տե՛ս (Դատ. ՟ժե. 3. եւ 4։ Ես. ՟խե. 20։ Ել. ՟Լ՟Դ. 13։ Օր. ՟Է. 5։ Ղեւտ. ՟իզ. 1։ Դատ. ՟գ. 19. եւ 26։ ՟դ. թգ. ՟ժէ. 41։)
Բագինս կազմելով պատկերօք եւ դրօշելովք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
sculpture, image.
ἑγκολάπτον celatum, celatura Քանդակ. փորուած. եւ Քանդակումն. փորագրութիւն.
Զկամարսն եւ զկոզակս, եւ զդրօշուածս զամենայն։ Քերոբս եւ արմաւենիս եւ դրօշուածս. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 18. 19։)
Այս դրօշուած իւղեալ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Շինեալ եւ տուն հովանոց մահարձանօք սքանչելի դրօշուածովք. (Խոր. ՟Բ. 87։)
toad;
stellion (lizard).
Ազգ մողէզի. տե՛ս Քարաթոթոշ.
Գորտ ընդ դօդօշի։ Դօդօշաց, որք կերակրին ի հողոյ. (Առ Ստեփ. լեհ.։)
the fifth letter of the alphabet and the second of the vowels. It is sometimes usedfor, or confounded with the letters է, ի, ա;
five;
fifth.
ebon.
Գիր անուանեալ Եչ, ունակ զօրութեան կրկին ձայնաւորացս ի մի յարելոց սղելով, իէ՛. որպէս ձայնաւոր կիսաձայն, կամ երկբարբառ անկատար, յար եւ նման յ տառի անկելոյ ի մէջ բառի. եւ Օ ե տառի դաղմ. ըստ ձեւոյն եւ ըստ հնչման. նման է եւ արաբ. եէ՛. եւ լտ. j, որ ասի ի՛ երկայն, եւ ընդ բաղաձայնս գրի։ Սորին վասն առ նախնիս մեր անխտիր գրեալ տեսանեմք՝ լեալ, կամ լիեալ. եւ եթէ՝ ըստ յն. գրի էիթէ, եւ վերծանի ի՛թէ։
Փոխեցին զկենն առ եչ». իմա՛ ըստ յարմարութեան փափուկ տառիս յն. γ . զոր օրինակ ἄγιος որ է սուրբ, բացատրի յայլ լեզուս հնչմամբս՝ ա՛յիօս, ա՛ղիօս, ա՛կիօս, հա՛ճիօս. յորմէ եւ ἄγια σοφία , այա սօֆիա։ Որպէս եւ յայլազգականն գրեալ բառքդ էկէր, էկրի, կիւվէկիւ, առաւել հնչին էյէր, էյրի, կիւվէյի։
ե. Լծորդ է եւ ընդ է. որպէս երէ, էրէ. գեթ, գէթ. եթէ, եթե (որ նոյնպէս հնչի. ապա թէ ոչ՝ չի՛ք բառ յանգեալ ի ե) տէր, տեառն, տեարք։ Եւս եւ ընդ ա, ը, ի. զոր օրինակ ապարասան, ապերասան. դիեցիկ, դիացիկ. ենթ, ընդ. եթ, ըեթ, ըթ. իւղ, եւղ. աղբեւր, աղբիւր. մեւս, միւս. հարեւր, հարիւր. (որք միօրինակ հնչեն). շաւիղ, շաւեղ. պիղծ, պեղծ. նստիլ, նստել. եւ այլն։
ե. Ի տառադարձութեան դնի փոխանակ յն. --, եւ ո՛չ --, որ լինի է. իսկ յն. --, ի մեզ լինի ի։
ե. -ե. Իբրու նշանակ թուոյ, է Հինգ, կամ հինգերորդ։
Խորհրդաբար ասի ի քերթուածս.
Եչն, Երրեակ անձամբ թիւ կատարեալ, զերրորդութիւնըն ծանուցեալ։ Երկնաւորացըն տայ ցանկալ, ի յերկրայնոցս ի բաց դառնալ։ Եչն՝ Երդէ զայս միշտ յականջըս քո, տալ ըզհամար պարտուցըն քո. (Շ. այբուբ.։)
ԵԲԵՆԵԱՅ ԵԲԵՆՆԵԱՅ. ἑβενίνος, ἑβελίνος ebeneus Ոյր նիւթն է եբենոս. կազմեալ յեբենոս փայտէ.
Եբենեայ (կամ եբեննեայ) գաւազան ունելով ի ձեռինն. (Պտմ. աղեքս.։)
heblew;
— բարբառ, hebrew, the hebrew language;
— ոճ, hebraism, hebrew idiom.
Եբրայական գիրք, ընթերցուած, լեզու, եւ այլն. (Եւս. քր.։ Նար. խչ.։) եբրայականք. իբր Եբրայեցիք. (Ագաթ.։)
in hebrew, in the hebrew language.
Յովսէփ ոչ խօսէր եբրայեցերէն, զի մի՛ ճանաչիցի. (Կիւրղ. ծն.։)
that has its origin in Eden, horn or produced in Eden.
ԵԴԵՄԱԲՈՒՂԽ կամ ԵԴԵՄԱԲՈՒԽ. Բղխեալն յեդեմայ, ի դրախտէն.
Աղբիւր եդեմաբուղխ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Յեդեմաբուղխ աղբիւրէն. (Զքր. կթ.։ եւ Երզն. լս.։)
of Eden.
Որ ինչ ա՛նկ է եդեմայ, կամ դրախտի փափկութեան.
Եդեմական կայից. (Նար. խչ.։)
Ուր ենովք եւ հեղիաս կան ծերացեալք աղաւնակերպ ի դրախտին եդեմական». իմա՛, տեղի նման վայելչութեան դրախտի՝ անծանօթ ի մարդկանէ, որպէս պատկեր արքայութեան, որ առաւել կոչի վերին երուսաղէմ, եւ բնակարան հրեշտակաց։
planted or placed in Eden.
Եդեմատունկ դրախտին փափկութեան. (Գանձ.։)
unanimous;
that speaks alone.
Միաբան. խօսքերնին մէկ.
Դասք երջանիկ դիտողացդ եզաբանից». այսինքն միաձայն եպիսկոպոսացդ. (Շար.։)
solely, only.
Եզակի. միակի. միապէս. ընդ միով բանիւ. միաբան. առանձինն.
Հոգին սուրբ յերկաքանչիւրոց եզաբար ընդ պատճառաւ». այսինքն յերկուց ելեալ իբրեւ ի միոյ սկզբնէ. (Քեր. քերթ. ։)
Լուսափայլեալ ի բոլորն, եւ ո՛չ եզաբար։ Հետեւեալ հոյլ եզաբար, ի վայր ի ջուրըս հանգստեան. (Մագ. ՟Ի՟Թ. եւ Մագ. խչ.։)
sole, only, even
Ի բնէ կամ ի բնութենէ մի. միակ. անբաժանելի.
one, sole, only;
unity.
ἐνικός unicus Միակ. միաւոր. մին. եւ Միութիւն (թուոյ).
Առնելով եզակ՝ առաջին եւ իշխան երեւելով. (Փիլ. լին.։)
Ինքնաթիւք եւ ինքնաչափք՝ ըստ եզակացն որ ի նմա. քանզի տասն՝ ինքն զինքն թուէ ըստ եզակացն որ ի նմա. (Սահմ. ՟Գ։)
Եւ միակաց ընդ եզակին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
singular.
ἐνικός, μοναδικός unicus, singularis, eximius Միաւորական. միակ. անհատ, անհատական եւ Մի միայն՝ անհամեմատ. մէկ հատիկ, մէկ հատը ցըցնօղ. եկեանէ, միւֆրէտ (այսինքն ո՛չ շատ).
Թիւք երեք. եզական, երկական, յօգնական։ Եւ է եզականն, ո՛րզան, գանեմ ... ես, դու, նա, ... իմ, քո, նորա. (Թրակ. քեր.։)
Եզական անուամբ զեկաւորութիւնն ... խոստովանեալ. (Մամբր.։)
Բազմաւորական եդ զօրինակս չարեացն, եւ ո՛չ եզական. (Սարգ. յկ. ՟Ը. եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Պատարագին իսահակայ՝ եզականին. (Հարցնափառ.։)
Եզական շահաւորագոյն խրատ. (Պիտ.։)
singularly.
ԵԶԱԿԱՆԱՊԷՍ ԵԶԱԿԻ. ἐνικῶς, μοναδικῶς unice, singulariter Միաւորակի. միակի. իբրեւ մի, զմիութիւն նշանակելով.
Եզականապէս որպէս ընդ մի դէմս խօսին։ Եզականապէս առ մի բարբառի։ Եզականապէս առնուլ ի վերայ անձինն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Ասելով՝ մարդ, քաղաք ... եզականապէս զմի ինչ ցուցանէ. (Տօնակ.։)
Եզակի ասէ, կե՛ր ... յոգնակի ասէ, մի՛ ուտիցէք. (Փիլ. լին.։)
Պղատովն եզակի մակագրեաց՝ քաղաքականութիւն. իսկ արիստոտելէս յոքնակի՝ քաղաքականութիւնք. (Սահմ. ՟Ի։)
Եկա՛յք, եւ արարից զձեզ որսորդս մարդկան. եւ եզակի առ մի, յայսմ հետէ զմարդիկ որսասցես ի կեանս. (Սարկ. քհ.։)
ԵԶԱԿԻ. ա. իբր Եզական. միակ.
Եզակի տէրութիւն. (Անան. եկեղ։)
Եզակի լոյս. (Յիշատ.։)
of one voice only;
unanimous.
Բառ անստոյգ. որ կարէ նշանակել, Միաձայն, այսինքն ո՛չ երկբարբառ. եւս եւ Միաբան։
Իսկ գրեալն ի (Թր. քեր.)
Երկու ձայնորդքն, որոց երկրորդն նա՛յ է, իսկ առաջնորդն ըստ եզաձայն», պարտի գրիլ ըստ յն.
to assemble, to be united.
Միանալ. ժողովիլ. համախմբիլ. մեկտեղ գալ, ժողվիլ.
Եւս ի յեզանալ հանդիսին՝ հերքեցին զչար հերձուածսն. (Շար.։)
to terminate, to finish;
to confine.
ԵԶԵՐԱՆԱՄ ԵԶԵՐԵՄ ԵԶԵՐԻՄ. Յեզր ինչ բերիլ, յանգիլ, աւարտիլ. փակիլ. վերածիլ. ծար մը հասնիլ.
Սահմանօք ոլորտացեալ եւ եզերացեալ է. (Փիլ. այլաբ.։)
Յորում եզերեալ ընդոտնեցաւ թշնամին եկեղեցւոյ. (Նար. յիշ.։)
Ապա յաջող նաւարկութեամբ՝ ի տրապօլիս եզերեցին». այսինքն հասին ի ծովեզրն. (Ներս. մոկ.։)
Ամենայն իմաստասիրական ձայնք յայսոսիկ բարբառս եզերին. (Անյաղթ պորփ.։)
Ընդ երկինս վերանայ՝ որ մեծ է քան զերկիր, եւ առ աստուած եզերի. (Վրդն. ծն.։)
Ամենայն նիւթ վերերեւութեամբ եւ ձեւով եզերեալ լինի. (Նիւս. երգ.։)
Բազում խոնարհութեան կարօտի ... եւ եզերեցեալ լինի ծայրագոյն հեզութիւն. (Կլիմաք.։)
cf. Եզերանամ.
ԵԶԵՐԱՆԱՄ ԵԶԵՐԵՄ ԵԶԵՐԻՄ. Յեզր ինչ բերիլ, յանգիլ, աւարտիլ. փակիլ. վերածիլ. ծար մը հասնիլ.
Սահմանօք ոլորտացեալ եւ եզերացեալ է. (Փիլ. այլաբ.։)
Յորում եզերեալ ընդոտնեցաւ թշնամին եկեղեցւոյ. (Նար. յիշ.։)
Ապա յաջող նաւարկութեամբ՝ ի տրապօլիս եզերեցին». այսինքն հասին ի ծովեզրն. (Ներս. մոկ.։)
Ամենայն իմաստասիրական ձայնք յայսոսիկ բարբառս եզերին. (Անյաղթ պորփ.։)
Ընդ երկինս վերանայ՝ որ մեծ է քան զերկիր, եւ առ աստուած եզերի. (Վրդն. ծն.։)
Ամենայն նիւթ վերերեւութեամբ եւ ձեւով եզերեալ լինի. (Նիւս. երգ.։)
Բազում խոնարհութեան կարօտի ... եւ եզերեցեալ լինի ծայրագոյն հեզութիւն. (Կլիմաք.։)
end, term.
Եզերիլն. աւարտումն. աւարտ. վերջաւորութիւն, վերջ.
Զմիջութիւն եւ զեզերումն. (Սարկ. լս.։)
bugloss, oxtongue.
βουγλώσσος buglossus, -a;
borrago, lingua bubula եւ plantago Գաղտիկուր. ջղախոտ. գառնալեզու. եզան լեզու. (Բժշկարան.։)
team, yoke.
Եզնալուծ յերերի՝ կին չար. (Սիր. ՟Ի՟Զ. 10։)
calf;
Աստուծոյ —, Ոսկի —, cockchafer, may-hug.
chasselas.
ԱՍՏՈՒԾՈՅ ԵԶՆԱԿ. ՈՍԿԻ ԵԶՆԱԿ. Ճճի թեւաւոր. որպէս բզեզ փայլուն գունով, եւ ոսկեգոյն. κάνθαρος scarabaeus, musca hispanica, cantharis, cantherius .... եւս եւ Ազգ մարախոյ կամ ջորեկի. որ եւ ԽԱՐԱԳՈՒԼ ասի.
Աստուծոյ եզնակ, որ է ճիճի թեւաւոր. (Գաղիան.։)
Պատահեալ անդ ոսկի եզնակ՝ թռեաւ. (Մխ. առակ. ՟Կ։)
ԵԶՆԱԿ ի. գ. Եզն մի փոքրիկ կամ աղքատի.
Այր մի տառապեալ ունելով եզն .. . զեզնակն իւր՝ զոր ունէր, եւ այլն. (Եպիփ. ծն.։)
Իբր Եզին աչք, ազգ խաղողոյ։ (Ստեփ. լեհ.։)
a couple of oxen;
couple.
ԵԶՆԱՄՈԼ ԵԶՆԱՄՈԼԻ. Որպէս Ամոլք եզանց, ամոլակիցք, այսինքն վաստակակիցք. զորօրինակ պետրոս եւ պօղոս. յկ. մծբ, եւ մարուգէ.
Երկու եզնամոլիցն լծեալ ի լուծ խաչին քրիստոսի։ Զոր աղաչեալ եզնամոլին սուրբն մարուգէ։ Երկու եզնամոլիցն, զսուրբ առաքեալսն ասեմ։ Երկու եզնամոլեացն. (Ճ. ՟Ա.։)
oxstall.
Եզանցն՝ որ վարիցեն, եզնանոցս շինել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։ եւ Հին բռ.։)
cf. Եզնանոց.
Եզանցն՝ որ վարիցեն, եզնանոցս շինել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։ եւ Հին բռ.։)
Bootes.
Եւ ո՛չ երկուորեակք լծոցն ի ճահ ճեմեսցին առանց եզողի. (Նար. ՟Ծ՟Դ։)
Կովուց եզողքն՝ առանց սայլի վարողին ... թարց եզողի՝ լծեալ երնջին. (Գանձ.։)