cf. Յիշողութիւն.
memory;
cf. Յիշումն;
սուր յիշողութիւն, a good or happy memory;
տկար յիշողութիւն, unhappy memory.
μνήμη mentio, memoria, recordatio, commemoratio. Յիշօղն գոլ. յիշելն. յիշելութիւն. յիշումն. յիշատակ. եւ Յիշեցուցանելն. անմասը.
Երից արժանի առնէ՝ յորոց բաղկացաւ յաջողակ բնութիւնն, քաջունակութեան, տեւողութեան. (յիշողութեան. Փիլ. այլաբ.։)
Յիշողութիւն իրաց։ Զասացեալս յիշողութեամբ պարուրել։ Եթէ ոք ցանկասցի անօթոյն, եւ ոչ ունիցի զնա, ո՛չ իցէ նորա՝ բաց ի յիշողութենէն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 41։ Ճ. ՟Գ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Համբակ ոմն ի յիշողութիւն սրագոյն, եւ դիւրին առ ուսմունս. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Գրեցան յիւրեանց յիշողութեանցն վերակացուաց (որ ի վերայ յիշատակաց)։ Ոմն զբարի յիշողութիւնն առնելով, եւ այլ ոմն զվրէժխնդրութեանցն. (Խոր. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 7։)
Անմոռացաբար հայցեմ ընդունել ի ձէնջ զյիշողութեանն փոխարէնս. (Յհ. իմ. յիշ. կանոն.։)
Զայս միշտ արարէ՛ք մահուն իմոյ ի միտս ձեր վերստին առաջի՛ հօր։ Զի թէ նա յիշողութիւն ունէր, զնոսա նախ յիշէր. (Լմբ. պտրգ.։)
improper and offensive words, abuse names, insult, contumely.
αἱσχρολογία turpis memoratio, obtrectatio. Յիշումն զազիր իրաց ի նախատել զոք, զազրաբանութիւն անարգական. բան թշնամանագիր. լուտանք. նախատինք. իշոց, յիշունց. (սեռ. յիշընցաց) հայհոյանք. ա՛յլ է եւ Հայհոյութիւնն. քիւֆիւր, սէօյմէք սայմագ (պ. եատզիշդ, եազզիշթ, այսինքն յիշումն անարժան բանից)
Մի՛ ընդ անմիտըս տըղայոց, փոխան վիճմանցն ըզչար յիշոց։ Եւ որք յերդմունըս յանդըգնին, եւ ի յիշոցըս զազրալին։ Բանիցն գարշութիւն, թշնամանելով եւ անարգելով զընկերսն զանազան եւ պէսպէս հայհոյութեամբ, որ ըստ գեղջկացն բարբառոյ իշոցք (կամ յիշոցք) անուանի, եւ ըստ գրոց սովորութեանն՝ անէծք եւ թշնամանք, եւ որ այսպիսի են անուանք. (Շ. այբուբ. եւ Յիսուս որդի. եւ ընդհանր. յորմէ եւ Երզն. խրատ.։)
Մեղայ յիշոցօք։ Մեղայ մտաւոր յիշոցօք. (Մաշկ.։)
Այլ վասն յիշոցաց զի՞նչ պարտ է ասել. յիշոցն հայհոյութիւն է Աստուծոյ (ըստ որում հայհոյի մարդ՝ որ է ի պատկեր Աստուծոյ)։ Յիշումն առնէ ամենայն չարեաց, ուստի եւ յիշոց անուանեցաւ. (Կանոն.։)
Յիշոցաց ոչ դադարեցան, եւ յամենայն չարիս էին, մինչեւ մեռան. (Ճ. ՟Ը.։)
cf. Յիշոցնատու.
ՅԻՇՈՑԱՏՈՒ կամ ՅԻՇՈՑՆԱՏՈՒ. Տուօղ զյիշոց. թշնամանադիր կամ հայհոյիչ ընկերին. ասի եւ ՊՂԾԱԳՈՐԾԱԽՕՍ, ԶԱԶՐԱԽՕՍ. իշոց տուօղ, յիշընցատու.
Վասն յիշոցատուաց։ Յիշոցատուն կցորդ է ամենայն մեղաց, զոր գործեն մարդիկ. (Կանոն.։)
Յիշոցատուի։ Յիշոցնատուաց կամ յիշոցատուաց։ Ոչ յիշոցնատու։ Յիշոցնատուքն փակեն զդուռն ողորմութեանն Աստուծոյ. (Վրդն. եւ Երզն. խրատ.։)
Առաւել զգուշացարո՛ւք ի պիղծ եւ յանօրէն յիշոցնատուէն. զի որդնալից լիցի բերան յիշոցնատուին յաւուրն դատաստանի. (Կիր. խր.։)
Յիշոցնատու լինէին նմա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
using improper language, insulting, abusive, taunting, outrageous;
— լինել, to call names, to abuse, to insult, to outrage, to injury, to revile, to use like a blackguard.
ՅԻՇՈՑԱՏՈՒ կամ ՅԻՇՈՑՆԱՏՈՒ. Տուօղ զյիշոց. թշնամանադիր կամ հայհոյիչ ընկերին. ասի եւ ՊՂԾԱԳՈՐԾԱԽՕՍ, ԶԱԶՐԱԽՕՍ. իշոց տուօղ, յիշընցատու.
Վասն յիշոցատուաց։ Յիշոցատուն կցորդ է ամենայն մեղաց, զոր գործեն մարդիկ. (Կանոն.։)
Յիշոցատուի։ Յիշոցնատուաց կամ յիշոցատուաց։ Ոչ յիշոցնատու։ Յիշոցնատուքն փակեն զդուռն ողորմութեանն Աստուծոյ. (Վրդն. եւ Երզն. խրատ.։)
Առաւել զգուշացարո՛ւք ի պիղծ եւ յանօրէն յիշոցնատուէն. զի որդնալից լիցի բերան յիշոցնատուին յաւուրն դատաստանի. (Կիր. խր.։)
Յիշոցնատու լինէին նմա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
abusive language, foul offence, low or blackguard abuse.
Յիշոցատու լինելն. յիշոցք.
Չսովորել ի խօսս աղտեղիս, եւ ի յիշոցատուութիւնս. (Շ. ընդհանր.։)
Զանօրէն եւ զհոգեկորոյս բանս յիշոցատուութեան. (Գր. հր.։)
mention, commemoration, memory, remembrance.
μνήμη, ἁνάμνησις mentio, memoratio, recordatio, revocatio in memoriam. Յիշելն. յիշելութիւն. յիշողութիւն. յիշատակ. եւ Յիշեցուցանելն.
Յիշումն է տեսութիւն ի ներքս մնացեալ։ Վերըստին յիշումն ասի, յորժամ մոռացումն ընդմիջէ զյտշումն. քանզի է վերստին յիշումն՝ յիշման տկարացելոց զարգացումն. (Նիւս. բն.։)
Յաճախէ սպառնալիս յիշմամբ երախտեացն՝ որ առ նոսա. (Նախ. եզեկ.։)
Ո՛ր ազգ յիշմանց բերցեն զողբս, զայն յիշեսցես. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Որ սուրբ են սրտիւք. եւ մաքուր մտօք, եւ զյիշմանցն Աստուծոյ միշտ կախեալկան։ Ո՞ր որդի է՝ որ ոչ պատուէր զհայրն իւր, եւ ոչ ցանկ կախի զյիշմանց նորա, որպէս տղայքն զմարցն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ. ՟Ե։)
Որոց այժմ զսրբազանն յիշումն արարաք։ Զորոց այժմ յիշումն արարաք։ Զորոց այժմ զյիշումս արարաք. (Դիոն.։)
Յիշում գալ յայնժամ պարտի Տեառնն առ Պետրոս բանիցն. այսինքն յիշել զբան Տեառն. (Բրս. հց.։)
Անուն Զաքարիայ՝ յիշումն Աստուծոյ (ի զիքր, եւ եա) ... Եղիսաբէթ, Աստուծոյ իմոյ եօթներեակ (ի էլի, եւ շաբաթ). (Մեկն. ղկ.։)
Զյոբ յիշեցից զերանելին, զայն՝ որ յիշման է արժանին. (Յիսուս որդի.։)
fifty-headed.
fifty;
period or number of fifty;
Advent.
Յիսնեակ թիւն. յիսներեակ մի աւուրց. եւ Յինունք պահոց ծննդեան կամ յայտնութեան, որ երբեմն անընդհատ պահիւր զաւուրս յիսուն, այլ այժմ ընդհատութեամբ եւ այլեւայլ օրինակաւ ի զանազան ազգս. ի հայս պահին երեք եօթնեակք՝ ի սկիզբն, ի մէջն, եւ ի կատարած յիսնեկին. ՟Ա. կոչի յիսնակաց պահք. ՟Բ. սուրբ Յակոբայ. ՟Գ. յայտնութեան։ (Տօնակ.։ Տօմար.։)
Եւ էր յաւուրսն ձմերայնոյ ի մուտսն յիսնակին. (Ուռհ.։)
Պահս ի Սիոնի կանոնօք դնի՝ երից յիսնակի. (Գանձ.։)
Երիս յիսնակք (թուոյ ձկանցն ըմբռնելոց, ՟Ճ՟Ծ՟Գ) զբազմութեան մեղացն գուշակէին ջնջումն. (Նանայ.։)
first day of Advent.
Մուտ յիսնակի, այսինքն սկիզբն պահոց յիսնակաց.
Սուրբ Գէորգէն մինչեւ ցյիսնակամուտն այսպէ՛ս (արա՛)։ Յիսնակամտէն յետ՝ երկու շաբաթ կուտեմք, Սուրբ Յակոբայ պահքն է. (Սուրբ Յակոբէն մինչեւ ի ջրօրհնեաց պասն այսպէս (արա՛). եւ այլն. Տօմար.։)
Յայսմ աւուր յիսնակամուտ է ... թէ պատկեր աւուրս յիսնակամտին ի ՟Դշբի եւ ՟Գշբի լինի, յե՛տ բեր, ի կիրակի տո՛ւր. (Հ. նոյ. ՟Ժ՟Ը.։)
cf. Յիսնամեան.
of fifty years;
fifty years old;
—մեայ ժամանակ, jubilee.
πεντηκονταετής quadraginta anos natus. Որ ունի զամս յիսուն. յիսուն ամաց. իտսուն տարեկան՝ տարւան.
Մինչեւ ցյիսնամեանս։ Ի յիսնամենից՝ ի բաց կացցեն ի պաշտամանէ անտի. (Թուոց. ՟Դ. 23. 50։ ՟Ը. 25։)
Թաղեաց թարա զնաքովր ի քսանամենից, եւ ծնաւ զաբրահամ յիսնամենից. (Եփր. ծն.։)
fifty times as much.
Բազմաւոր յիսուն թուով.
Եւ մեք իսկ ակնունիմք տեսանել զԱստուած՝ որպէ՛ս եւ էն, յիսնապատիկ աչօք. յիսնաւորք՝ աչացեալք յամենայն կողմանց. (Վրդն. երգ.։)
captain of fifty.
πεντηκόνταρχος quinquagenarius princeps, qui quinquaginta militibus praeest. Պետ եւ գլուխ յիսուն արանց, կամ զինուորաց. իտսուն մարդու վրակեցու. ... եբր. սար խամիլիմ.
Հարիւրապետս եւ յիսնապետս. (Ել. ՟Ժ՟Ը. 21։)
Իշխան յիսնապետ, եւ զյիսունս նորա։ Այլ յիսնապետ եւ այլն. (՟Դ. Թագ. ՟Ա. 9. 11։)
Զծեր, եւ զյիսնապետ. (Ես. ՟Գ. 2։)
fifty, containing the number fifty.
գրի եւ ՅԸՍՆԱՒՈՐ. Պարունակօղ կամ ունօղ յիսուն թուոյ.
Աչք մեր յիսնաւորք (կամ յըսնաւորք) Երգ. (վջ։)
Յիսունն կէս թիւ որպէս զհինգ. արդ զկէս աչս ունի մարդ, եւ ոչ զկատարեալ. այսինքն (է) յըսնաւորք. (Նար. երգ. յռջբ։)
fifty.
Յիսուն. յիսնակ մի թուոյ.
Երեք տօնքս այս՝ երեք յիսնեակ աւուրբք պատուին. պա՛րտ է յերիս յիսնեակս մաքրիլ. (Կանոն.։)
Եւ զգիր պահոց յիսնեակ խորհրդոյ (այսինքն յիսնակաց). (Գանձ.։)
Բաղկացեալ է ի յիսնեկէ. եւ այլն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 39։)
Յիսնեակ աւուրքս եցոյց մեզ զարքայութիւն. (Տօնակ.։)
cf. Յիսնամեան.
Ի քսանամենից մինչեւ ցյիսնեմեանս. (Նախ. թուոց.։)
fiftieth;
period of fifty days;
Pentecost;
jubilee.
πεντηκοστός, -στη, -στον quinquagesimus, -ma, -mum, pentecoste. Յիսնեակ. յիսնակ. յինունք. միջոց յիսուն աւուրց, եւ թիւն յիսուն. ըստ յն. ասի, պետեկոստէ, կամ բենդիգօսդի՛, -դօ՛ս, -դօ՛ն . այսինքն յիսներորդ. եւ ըստ եբր. յոբելեան, կամ եօպէլ, այսինքն թողութիւն, կամ արձակումն, ազատութիւն՝ ի յիսներորդ ամի ըստ օրինաց. զի եօթնիցս եօթն է քառասուն եւ ինն, որ եւ ասի եօթն եօթներորդ մինչեւ ցամն թողութեան.
Ըննսուն եւ ինն ամացն թիւ բաղկացեալ է ի յիսնեկէ եւ յեօթն յեօթնեկաց. քանզի յիսներեակն թողութիւն անուանի յօրինադրին՝ ամենեցուն ազատեցելոց, անշնչից եւ որ շունչն ունին. (Փիլ. լին. ՟Գ. 39։)
Պատուեն եբրայեցիքն զյիսներեակ օր. եւ մեք խորհրդաբար զյիսներեակն պատուեմք, եւ զհոգւոյն գալուստ. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Յիսներեկին երեւեցաւ հրեղէն լեզուօք առաքելոցն. (Եփր. աւետար.։)
Յիսներեակ աւուրբք եւ ամօք զաշխատութիւնն ի բնութենէս լուծանէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Բազում շնորհել զյիսներեկին (ասելով, կա՛ զգիր քո, եւ գրեա՛ յիսուն), տըկար բնութեանն պատճառին։ Որ յիսներեակ յոբելինին, ի կատարման պենտեկոստին. (Յիսուս որդի.։)
Ունել զաւանդութիւն պահոց յիսներեկին. յարութիւնն է կատարումն պահոցն յիսներեկի աւուրց. եւ անտի սկսանին զատկի պենդէկոստէք յիսներեակ աւուրսն։ Առաքինիք եւ պարկեշտք (միանձունք) զերիս յիսներեակսն եւ զերիս երեսներեակսն ի տարւոջ, եւ զերիս աւուրս ի շաբաթու անսխալ պահեն. Խոսրովիկ. այսինքն միայնակեացք պահեն ի տարւոջն զաւուրս 291. եւ միայն ուտիք է նոցա 74 օր։
fiftieth;
the Advent;
ամն —, the fiftieth year, jubilee.
πεντηκοστός, -στή, -στόν quinquagesimus, -a, -um;
pentecoste. եբր. խամիզիմ. Վերջինն յիսուն թուոց. յիսնակ. յիսներեակ. պենտեկոստէ. յոբէլեան.
Սրբեսջի՛ք զամն յիսներորդ՝ տարւոյն, եւ քարոզեսջի՛ք թողութիւն ի վերայ երկրին. զի տարի թողութեան եղիցի։ Ամն յիսներորդ եղիցի ձեզ տարեկան. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 10։)
Յամի յիսներորդի, կամ յամի յիսներորդի եւ երկրորդի Ազարիայ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 23. 27։)
Էջ ի մասն ինչ յիսներորդաց բանակին. (Դտ. ՟Է. 11։)
Յիսներորդք. (Եղիշ. դտ.։)
Մտին ի պահս յիսներորդացն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. (որ էր մին յերից պահոց ճգնաւորաց)։)
to take the fiftieth part.
cf. Յիսնեքին.
every fifty.
fifty times.
of fifty days;
fifty days old.
Որ տեւէ զաւուրս յիսուն, կամ քառասուն եւ ինն.
Ի կատարման պահոցն յիսնօրեայ յաւէտ ուրախութիւն. (Տօնակ.։)
fifty.
• , ի հլ. (յետնաբար կայ նաև յի-սունց, յիսանց) «յիսուն» ՍԳր. Եփր. թգ. 442 (գրծ. յսնիւք). որից յիսնամեան ՍԳր. Եփր. ծն. յիսնապետ ՍԳր. յիսներորդ ՍԳր. յիսնակ նանայ. Տոմար. յիսնեակ Փիլ. Կանոն. յիս-ներեակ Փիլ. Յհ. իմ. ատ. յիսնաւոր Երգ. վջ, 5. (տպ. Պոլիս 1895 յսնաւորք. իմաստը ան-յայտ է. բնագրում և միւս թարգմանութեանց մէջ ամբողջ այս կտորը չկայ. տե՛ս ՀԱ 1924, 231 և 418. թերևս ա՛յս է վերի յիսկաւոլ բառը). նոր բառեր են յիսնամեայ, յիսն-ամեակ.-գրուած կայ նաև յսուն Եփր. թգ. 447, Եղիշ. ե, էջ 84, որից յսնապետ Եփր, թգ. 447 ևն, որոնց վրայ տե՛ս Meillet JAs. 19032, 498։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. penk2ek'omt-ձե-ւից. հմմտ. սանս. pančāsát-, զնդ. pančā-sat-, պրս. panǰāh, պհլ. pancāh, թոխար. pçāka, յն. πεντήϰοντα, լտ. quinquāginta, հիռլ. cōica ևն հոմանիշները (Boisacq 768. Walde 635, Pokorny 2, 25)։ Ըստ Meillet (անդ) հնխ. penk2ēk'omt-տուած է նախ հյ. *հինգիսուն կամ *յինգիսուն, որից սղմամ։ *յինգսուն>*յինսուն. առաջին վանկի ի ձայ-նաւռոր կրճատուած չէ՝ կոկորդական ռնգա-ւինի պատճառաւ։ Բայց կրճատումը տեղի է ունեցած գւռ. յսուն ձևի մէջ, որ գործածուած է մի խումբ հին աւետարաններում։-Հիւբշ. 477։
• ՆՀԲ *հինգտասուն ձևից։ Ուղիղ են մեկնում Peterm. 157, Windisch. 32, Böttich. Arica 62, 15, Müller. SWAW 38, 584, Տէրվ. Մասիս 1882 յունիս 7, Նախալ. 94, 132 ևն։ Հիւնք. հիւսիս բա-ռից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. τիսուն, Մկ. հիսուն, Հճ. Սչ. Սլմ. Վն. Տփ. իսուն, Ննխ. հիսուն, իսուն, սուն, սիւն, Ագլ. Հմշ. Ռ. հիսսուն, Տիգ։ իս-սուն, Մրղ. իսսուն, իցցուն, Ասլ. իռիւն, Զթ. իսսօն, իսսոն, Սվեդ. իսսօն, Ոզմ. հէ՛սօն, Ալշ. Ջղ. τիթսուն, Երև. իտցուն, Ախց. Կր. իցծուն, Սեբ. «իձձուն, Ոլ. իձձուն, Խրբ. իձ.-ձ'ուն. Գոր. Ղրբ. Սլմ. իցցուն, Յղ. իզուն.-վերջինները ձևացած են վաթսուն, ութսուն բառերի ազդեցութեամբ, որոնց մէջ թս ձայ-նախումբը ըստ օրինի վերածուած է áձ, ցa (տե՛ս Աճառ. Բազմ. 1897, 261).-Համշէնի մահմետական հայոց բարբառով իսըն «5Ո» (Մառ, Зan. Kоллeriи Boстok. I. էջ 73-80)։
πεντήκοντα quinquaginta. Կէսն հարիւրի. հնգիցս տասն. (որպէս թէ հինգտասուն) իսուն, իտսուն.
Ի յիսուն կանգնոյ զլայնութիւնն։ Յիսուն արդար ... վասն յիսուն արդարոյն։ Առաքեաց առ նա իշխան յիսնապետ, զյիսունս նորա.եւ այլն։
Ի յիսնէ սկսաւ, եւ ի տասն կատարէ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 27։)
Եռակի յիսունց, եւ երից յարաբարդեալ (այսինքն ՟Ճ՟Ծ՟Գ. ձկանց). (Մագ. ՟Ժ։)
fifty-headed.
of fifty hours.
Ունօղ զժամս յիսուն.
Ձանձրութեան դեւն զարեգակն իսկ երեւեցուցանէ դժուարաշարժ, կամ բնաւ իսկ անշարժ, իբրեւ (թէ) յիսունժամեան իցէ օրն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
of fifty cubits.
like Jesus.
Holy Virgin, Mother of our Lord.
Աստուածածին Սուրբ Կոյս. ծնօղ Յիսուսի Քրիստոսի Տեառն մերոյ. ծնօղ փրկութեան.
Ուրա՛խ լեր Յիսուսածին Մարիամ. (Տէր Իսրայէլ. ապր. ՟Զ.։)
jesuitical.
jesuitism.
taught, commanded or established by Jesus.
Աւանդեալ ի Յիսուսէ Փրկչէն մերմէ.
Մատուցին զողջոյնն Յիսուսաւանդ. (Հ. օգոստ. ՟Ժ՟Ե.։)
Jesuit.
to try, to strive, to tax one's ingenuity.
ՅԻՐԱՐԿԵԼ. ՅԻՐԱՐԿԵԼ կամ ՅԻՐ ԱՐԿԱՆԵԼ. Ի վար արկանել. գուն գործել. հնարիլ.
Կախարդս յիրարկեալ՝ ջանացաւ վնասել զիս. (Վրք. հց. ձ։)
justly, deservedly;
in truth, truly, surely, certainly, and indeed, in fact, yes.
Ասէի ամենեցուն՝ որոց պատմէին զնորա չարախօսութիւնն վասն իմ, եթէ յիրա՛ւ է։ Բարւոք եւ յիրաւ (կամ իրաւ) ասես. (Վրք. հց. ՟Բ։)
δικαίως, κρίσει, ἁληθῶς, ἁλήθειᾳ , εὑλόγως jure, juridice, merito, vere, certe, rite, utique, equidem. (ի ձայնէս՝ Իր, իրի, իրաւ. իրօք) Իրաւամբք. արժան եւ իրաւ. արդարութեամբ. ճշմարտութեամբ. ստուգապէս. արդարեւ. ի դէպ. կարի յիրաւունս. իրա՛ւ. ... (լծ. լտ. եու՛րէ ).
Ճշմարտութեամբ եւ յիրաւի ածեր զայս ամենայն ի վերայ մեր վասն մեղաց մերոց։ Յիրաւի է տալ նմա։ Որոց դատաստանքն յիրաւի են։ Յիրաւի խոնարհեցուցեր զիս։ Յիրաւի կոչեցաւ անուն նորա Յակոբ, զի այս երկիցս խաբեաց զիս։ Յիրաւի չարչարեցան ըստ իւրեանց չարութեանն։ Եւ մեք յիրաւի, զի արժանի որոց գործեցաքն՝ առնումք զհատուցումն.եւ այլն։
Եւ զայս ոչ յանիրաւ սահմանեաց Աստուած, այլ յոյժ յիրաւի. (Իսիւք.։)
Գովութիւնն զոր ետուր նախ եպիսկոպոսիդ, եւ ապա ինձ, յիրաւի արարեր. (Եղիշ. ՟Գ։)
Վերջին կարգաւորութեան հանդիպելով, եւ յիրաւի՛. (Սհմ. ՟Զ։)
Ի յիրաւի (կամ, եւ յիրաւի) ասացի ամուր եւ անել. (Եղիշ. ՟Բ։)
to attach, to connect, to unite;
to stretch or hold out;
to fix.
ՅԻՐԵՄ ՅԻՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. գրի եւ ՅԻՒՐԵԼ. (յորմէ ռմկ. իրար կցել, եւ յըրել, հըրել ). Իր ընդ իր յարել. ընդ իրեարս կցել. յեռուլ, եւ մխել. մղել, յարել. կարկառել. երկայնել.
Յիրեա՛ զանճառ միաւորութիւն բանին եւ մարմնոյն. (Քեր. քերթ.։)
Հպեալ եւ յիրեալ յերկաքանչիւր ոք ինչ (է միջինն). (Փիլ. լին. ՟Դ. 47։)
Եղբօրորդի իմ յիրեաց (յն. առաքեաց) զձեռն իւր ընդ ծակն։ Ընդ վանդակապատսն՝ որ ընդ պատուհանսն է, ակամբն ի ներքս յիրեալ. (յն. յառեալ) (Նիւս. երգ. յորմէ եւ Վրդն. երգ.։)
Երկայնեա՛ զտոռունս քո. Ակիւղաս ասէ, յիւրեա՛ զապաւանդակս քո. (Ոսկ. ես.։)
Աճեցունս գործելով՝ ընդարձակս եւս եւ անոլորտս զիւրեանցն յիրեցուցանել սահմանս. (Պիտ.։)
cf. Յղութիւն.
ՅՂԱՑՈՒԹԻՒՆ ՅՂԱՑՈՒՄՆ Յղանալն, եւ յղացեալ գոլն. յղութիւն (ծնողին, եւ զաւակին).
Իննամսեայ ժամանակաց յղացութեամբ՝ երեւեցաւ տղայ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Անսերմ եւ անարիւն յղացմամբ երկնեաց աւազանն։ Առածք մարգարէիցն հոգեկիր յղացմամբ՝ իսրայէլի ծնօղք ասացան։ Ոչ կենցաղոյս յերկրէ յղացմունս, այլ արքայութեանն երկնից ժառանգս կրթէ. (Նար. յովէդ. եւ Նար. կուս. եւ Նար. ՟Հ՟Է։)
Աստուածն ահաւոր եւ անչարչարելի՝ ի յղացումն եւ ի ծնանիլ եկն. (Ճ. ՟Գ.։)
Խորհուրդ՝ յղացումն բանի, եւ բանն՝ ծնունդ խորհրդոյ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
chair for lying in women;
couch of misery.
κυοφόρος ferens parturientem, vel praegnantem. Մակդիր անկողնոյ, որ կրէ զյղի կին մերձ յերկունս.
Ոլոմպիադա անցեալնստէր ի վերայ յղեկիր գահաւորակին՝ երկնել. (Պտմ. աղեքս.։)
big, pregnant, in the family way;
— լինել, to be with a child or young.
(որպէս թէ՝ ի լի. լի եղեալ). ἑν γαστρί ἕχουσα, συλλάβουσα, ἕγκυος, κυοφορούσα in utero habens, praegnans, gravida. Սաղմն առեալ. կին յղացեալ. ծոցւոր, երկու հոգւով.
Յղի եմ ես։ Եւ էր յղի։ Եւ նա յղի է ի ծերութեան իւրում։ Երկն յղւոյ։ Յարգանդի յղւոյ։ Մխիթար լիցի յղեաց։ Յղեաց եւ ստնտուաց։ Յղին եւ ծնեալն.եւ այլն։
Զո՛ր կիրս եւ կրէ որովայնն յղեաց. (Իսիւք.։)
Յղիքն յերկուս ոգիս են. (Զքր. կթ.։)
Ի (Հին բռ.) նիւթական հելլենաբանութեամբ գրի,
Յղի, ներառ, փաղառ։
polisher, burnisher.
cf. Յղկումն.
conception, pregnancy, the being with young;
breeding;
տօն Յղութեան, Feast of the Conception;
անարատ —, Immaculate Conception.
σύλληψις, κύησις conceptio, conceptus, praegnatio. Յղանալն. յղի գոլն, եւ յղացեալ լինելն. տե՛ս եւ ՅՂԱՑՈՒԹԻՒՆ, ՅՂԱՑՈՒՄՆ. ծոցւորութիւն.
Լինէր ինձ մայրն իմ գերեզման, եւ արգանդ յղութեան յաւիտենից։ Յերկանց եւ յղութեանց։ Ետ նմա Տէր յղութիւն, եւ ծնաւ որդի. (Երեմ. ՟Ի. 17։ Ովս. ՟Թ. 13։ Հռութ. ՟Դ. 13։)
Ոչ ի մեռեալ մարմնոյ առ ի յղութիւն զօրութիւն հատանի, այլ ի շնչաւորէ եւ ի կենդանւոյ. (Նիւս. կազմ.։)
plenty, abundance, satiety, surfeit;
կեալ ի Յղփութեան, to live in clover.
πλησμονή satietas, redundantia, repletio εὑθηνία abundantia, ubertas. Անչափ լիութիւն. առատութիւն. զեղումն. զեղխութիւն. յագուրդ. պարպատումն. պարարումն.
Ի լիութեան հացի, եւ յղփութեան գինւոյ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 49։)
Ընդ յղփութեան որովայնին՝ պահօք ճնշել զստուար մարմին. (Յիսուս որդի.։)
Բազում են պատերազմունք, որ լինին ի յղփութենէ մարմնոյ. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Յղփութիւն ընչից։ Բարեփառութեանցն առատ յղփութիւնք. (Պիտ.։)
Մեծութիւն լինել զյղփութիւնն սահմանէր, աղքատութիւն՝ զամենեւիմբ զչափաւորութիւնն. (Բրս. հց.։)
Հարկ առնեն մարմնոյն զոչ ախորժելին չարեացն յղփութիւնս. (Նիւս. կուս.։)
obelisk.
• = Յն. ὄβελίσϰος «կոթող» (բուն նշանակում է «փոքր շամփուր»), որից փոխառեալ են նաև լտ. obeliscus, ֆրանս. obélisque, գերմ. Ghelisk են։-Հիւբշ. 366։
• Ուռիղ մեկնեց ՆՀԲ։
ՅՈԲԵԼԻԿ ՅՈԲԵԼԻՔ. որ գրի եւ ՅՈԲԵԼԵԱՆ. Բառ յն. օվէլիսգօս, օվէլօ՛ս , ὁβελίσκος, ὁβελός obeliscus, obelus. Բուրգն. բրգաձեւ ինչ. կոթող. շամփուր. եւ նմանութեամբ՝ Նշանագիծ ի ձեւ շամփրոյ՝ ի նշանակ տարբերութեան կամ մթութեան առաջիկայ ընթերցուածոյն, ըստ վեցիջեան օրինակին Որոգինեայ ի Սուրբ Գիրս.
Յորում եւ զյոբելիկսն ետես, որք մինչեւ ցայժմ կան ի սարապեան տաճարին։ Հարցանէր, թէ զի՞նչ են յոբելիքս (կամ յոբելիքն). (Պտմ. աղեքս.։)
Յոբէլեանն է կէս գրոյ առ ի շեղ՝ ունելով ի ներքոյ ստիքս. (Վրդն. սղ. յռջբ։)
Բան՝ որ կրկին էր յօրինակին, եւ եօթանասունքն թողին, զայն Ովրիգէնէս աստեղբ նշանակեաց. եւ ուր պակասէրն եւ յաւելոյրն, յոբելիս արար. (Շիր. քրոն.։)
very lucky, fortunate.
full of stains or spots, very much stained or soiled.
Բազմաբիծ. խայտաբղէտ. կամ պիղծ բազմօրինակ.
Յոգնաբիծ եւ մարդախանձ գազանացն. (Յհ. կթ.։)
practicable.
Յոքունց գնալի. ունօղ զբազում գնացս. յն. բազմայեղանակ. παντοδαπός varius, multiplex.
Եւ այլ ճանապարհք են (յառաքինութիւնս անդր՝) բազումք, եւ յոգնագնալիք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)
very sorrowful, much afflicted.
Ուր իցէ թախիծ կամ թախծութիւն բազում, եւ ցաւագին թախանձանք. տե՛ս եւ ՅՈԳՆԱԹԱԽԱՆՁ.
Իցէ՞ արդեօք տեսանել զյոքնաթախիծ սիրտ վշտացելոյս բերկրեցեալ։ Սրտաբեկ եւ յոքնաթախիծ արգահատութիւնք. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Կ՟Զ։)
Բորբոքելով զծարաւ լուծման յոքնաթախիծ կենցաղոյս. (Վրդն. պտմ.։)
in great numbers or quantities, very numerous, much, many.
Յոքնաթիւ շառաւեղաց, կամ աշակերտաց՝ բազմութիւն. (Աթ. ՟Ը։ եւս եւ Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
voracious, gluttonous
Որոյ որովայնն է իբրեւ դժոխք անյագ եւ շատակուլ.
Լափլիզօղ դժոխորովայն գազանի. (Նար. ՟Ժ։)
hell;
limbo;
sepulchre, tomb.
վր. ճոճոխէլի. պ. տիւզէխ. ἄδης infernus Խորք երկրի. ծոց հողոյ հեռագոյն ի ծագաց երկնից. որպէս գեհեն. տարտարոս. սանդարամետք. բանտ դիւաց եւ դատապարտելոց. ... Տե՛ս (Ղկ. ՟Ժ՟Զ. 23։ Յայտ. ՟Ա. 18։ Սաղ. ՟Թ. 18. եւ այլն։) որպէս եւ Դրունք դժոխոց ասին բռնութիւնք դիւաց եւ հալածչաց. (Մտթ. ՟Ժ՟Զ. 18։)
Յանշէջ հրոյն զերծցուք, եւ զդժոխօքն արհամարհեսցուք. (Եղիշ. ՟Բ։)
Սմա արդ պարտ է պատուհաս ինչ վերջին. մահ արդ ոչ է վերջին, բայց այն՝ որ ի դժոխսն ցաւք. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Եւ որպէս Լիմպոս. գոգն աբրահամու, միանգամայն եւ Գերեզման. զի յերկուսին անխտիր հային այս բանք գրոց.
Իջից ես սովին սգով առ որդի իմ ի դժոխս. (Ծն. ՟Լ՟Ե. 34։ տե՛ս եւ ՟Խ՟Բ. 38։ ՟Խ՟Դ. 29. 31։)
Իջուցանէ ի դժոխս, եւ հանէ. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 6։)
Դժոխս ասէ զգերեզմաննն ապականիչ. (Յճխ. ՟Ժ։)
Յո՞ չոգաւ. միթէ ի գերեզմա՞ն երկրի, զոր գիրք դժոխք կոչեն. (Եզնիկ.։)
obscure, difficult to understand.
Դժուարիմաց բանիւ. խրթին.
Զյայտնաբան դիւրաբան իմաստութիւն իբրեւ զանհնարին դժուարաբան համարի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
whimsical, odd, capricious, humoursome, hard, impracticable.
δύσγνωμος, ἅγνωμος, δύστροπος malignus, contumax, praeposterus Դժնդակաբարոյ. դժմիտ. անհամբոյր.
in rolling, tumbling down.
Իբրեւ զգիլս թաւալեալ. որպէս զքարինս հոլովեալ.
Որոց դիակունքն գլաթաւալ ի վերայ միմեանց շեղջեալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
cylinder.
(լծ. յն. գի՛լինտրօս) κύλινδρος cylindrus Մարմին ողորկ սիւնաձեւ՝ որպէս քար գլելի եւ գլորելի. (լող քարն ողորկիչ տանեաց, եւ օխլավու ի բանալ զխմոր եւ այլն).
Գունդ եւ քուէն եւ երկայն գունդ, եւ գլան. (Արիստ.։)
to become blunted, to get dull.
Ոսոխ էր ըռնգացն ձայն խորդման, յորժամ խորագոյն գլացելոցն լինի. (Փիլ. յովն.։)
to break, to bruise with a stone.
ԳԼԱՋԱՐԴ ԱՌՆԵԼ. Գլաւ՝ այսինքն քարամբ ջարդել.
Գլաջարդս առնէին զճակատս երիվարացն. (Մամիկ.)
Մեծամեծ վիմօք գլաջարդ առնէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
gurgling;
murmur;
noise.
Բառ ռմկ. որպէս Ձայն իրաց գլելոց սաստկութեամբ. կուռկուռ.
Աղուէս մի քաղցեաւ, եւ եգիտ զսառն եւ զպաղ. սկսաւ ուտել, եւ ասէ, վա՛յ ինձ, զի ահագին է գլգլունս եւ աղաղակս ի գլուխս եւ յատամունս իմ. (Վրդն. առակ.։)
whose head is shaven;
barefaced.
Ազգ առնէ ազգաց՝ գլխագերծաց, եւ գիսաւորաց. (Կաղանկտ.։)
Լցեալ զտունն մոմոսօք, եւ գուսանօք, եւ խնճոյիւք գլխագերծաց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
cf. Գլխատեմ.
Եթէ լուծանել յանդգնեսցի, գլխահատեսցի. (Մարթին.։)
Եթէ հրամայող զինուոր զիւր զինուորակիցն սրով հարկանէ, գլխահատեսցի (ա՛յլ ձ. գլխատեսցի). (Մխ. դտ. յօրէնս թգ.։)
oppressor;
tomahawk.
Հարկանօղ գլխոյ. նեղիչ. բռնաւոր. պատիժ.
Զայնպիսի տէր գլխահար ի վերայ անձին իւրոյ կացուցանիցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
poll-tax, capi-tation, head-money.
Յիւրաքանչիւր անձէ գլխահարկ պահանջէր. (Մարթին.։)
Առաքեցաւ կիւրինոս՝ գրել զազգն հրէից, եւ դնել գլխահարկս. (Միխ. ասոր.։)
Զհարկն ի կայսր տայիք, եւ զգլխահարկն յոչ կամաց. (Պիտառ.։)
cap;
helmet.
Գլխանոց ագուցեալ երկաթի. (Խոր. ՟Ա. 10։)
life-guard.
Պահապան կարգեալ գլխոյ. թիկնապահ. անձնապահապետ.
Գլխապահ լինի թագաւորին. (Վրդն. սղ.։)
turban, head-hand.
Ծածկոյթ՝ որ պատէ զգլուխն. փակեղ. ապարօշ. խոյր. գիշերնոց. գուցէ նաեւ Բարձ. փաթթոց.
capital, that de serves capital punishment.
Առնիցէք (զիս) գլխապարտ թագաւորին. յն. պարտաւոր առնիցէք զգլուխ իմ թագաւորին. (Դան. ՟Ա. 10։)
Գլխապարտ գտանի. (Եզնիկ.։)
Որ յընկերին կին մտաբերեսցէ, գլխապարտ է. (Ոսկ. ես.։)
to decapitate, to behead.
Առաքեաց գլխատեաց զյովհաննէս ի բանտի։ Զյովհաննէս ես գլխատեցի. (Մտթ. ՟Ժ՟Դ։ 10։ Ղկ. ՟Թ. 9։)
Ի հռոմ քաղաքի գլխատեցաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Գլխատեալ այսօր ի հորովդիայ. (Շար.։)
hat;
cap, bonnet.
Որ ինչ արկանի զգլխով ի ծածկոյթ, խոյր. եւ այլն. եւ գլխադիր.
Օրհնութիւն գլխարկի ... ի խոյրս յայս քահանայական զշնորհս քո ցօղեա՛. (Մաշտ.։)
Իջցէ օրհնութիւն ի վերայ այսմիկ գլխարկիս, զոր աղախին քո կամի արկանել զգլխով իւրով. (Մաշտ. ջահկ.։)
that has a headache.
Որ գլխացաւ է, ասէ բժշկին զպատճառս գլխացաւութեան. (Մաշկ.։)
Եղեւ գլխացաւ, եւ ի բժշկեաց ոչ եղեւ նմա օգուտ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Բ.։)
prince, master, superior, deacon;
capital, principal, fundamental, essential, first.
ἁρχηγός, ἠγούμενος, πρῶτος, κορυφαῖος princeps, dux, capitalis, supremus Երեւելի եւ առաջին ոք յիմիք կարգի որպէս գլուխ. պարագլուխ. իշխան. աւագ. առաջնորդ. նախարար. ազնուական.
Արք գլխաւորք։ Զամենայն գլխաւորս ի նոցանէ։ Գլխաւորք ժողովրդեանն, կամ գնդիցն. (Թուոց. ՟Ժ՟Գ. 3. եւ 4։ ՟Ժ՟Զ. 2։ ՟Բ. Թագ. ՟Դ. 2։ Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 47։)
Պետրոս գլխաւորն եւ երիցագոյն աստուածաբանիցն ծայրութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Այն սուրբ չորից շղթայիցն՝ որ անկաւ ի պետրոսէ գլխաւորէ. (Կլիմաք.։)
Պատիւ արարեալ գլխաւորի առաքելոցն. (Սկեւռ. յար.։)
Առեալ զամենայն գլխաւորսն։ Երկուս ի գլխաւորաց իւրոց։ Հանդերձ գլխաւորաւ նոցին ղեւոնդիւ. (Խոր.։)
Բազումք ի գլխաւորացն պարսից։ Միջոյ գնդին կարգէր գլխաւոր զտէրն Արծրունեաց. (Փարպ.։)
Յորժամ տեսանիցես զգլխաւորս քաղաքաց մարմնագեղս, անդամայաղթս. (Ոսկ. ես.։)
ԳԼԽԱՒՈՐ. ἅκρον, κεφάλαιον excelsus, praecipuus Երեւելի եւ նշանաւոր ինչ.
Զգլխաւորն յիրաց։ Զսիրտն այժմ փոխանակ գլխաւորին էառ ի մէջ։ Յաղագս գլխաւորացն (յօրրէնս աստուծոյ՝ տասն պատգամաց). (Փիլ.։)
Հինգ եւս գլխաւորօք ( ի պատուիրանս). (Արշ.։)
Գլխաւոր թիւք անդամոց։ Զմեղանացն գլխաւորաց. եւ այլն. (Նար.։)
cf. Գլխաւորաբար.
Ըստ գլխաւոր բանի.
Որք գլխաւորապէս ողջքս եմք, եւ յաղագս նոցունց եւ առ նոսին ամբոխիմք. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Յիւրաքանչիւր ինչ առ ի նոցանէ խնդիր եղելոց գլխաւորապէս ասել. (Կիւրղ. գանձ.։)
to finish, to end, to terminate;
to abridge, to reduce.
κεφαλαιόω, ἑπικεφαλαιόω summatim attingo, in summam redigo, perficio Ի գլուխ հանել. բովանդակել. կատարել. եւ Ի կարճոյ քաղելով աւարտել. վերածել ի մի. յանգել. գլխել.
Գլխաւորեա՛ զբան սակաւուք. (Սիր. ՟Լ՟Ե. 11։)
Գլխաւորելով ըստ իւրաքանչիւր հասակացն զամենայն առաքինութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ողջախոհութեամբ գլխաւորէր զկեանս իւր. (Ճ. ՟Ա.։)
Զգուշութեամբ գլխաւորել զսուրբ պահս, կամ զհրաման արքունի, եւ այլն. (ՃՃ.։)
Զամենայն շնորհս, օրէնս ... յինքն գլխաւորեսցէ. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Գլխաւորեալ ի քեզ զիմանալեացն փարթամութիւն։ Հիմն արկանեմ, եւ ոչ գլխաւորեմ։ Ճշմարտապէս գլխաւորեցաւ. եւ այլն. (Նար.։)
Իբրեւ գլխաւորի, դարձեալ սկիզբն առնու ի չորից կանոնացն մնացելոց. (Խոսր.։)
Ո՛չ զամենայն ասել, զի անհնար է, այլ գլխաւորել համառօտ զամենայն. (Բրս. հց.։)
Մեք եւ զայսոսիկ գլխաւորեսցուք՝ ի թիւս բաժանեալ յաղագս դիւրայիշատակութեան. (Առ որս. ՟Ե։)
Որ գումարեն ինն թիւ ամաց ի միասին գլխաւորելով։ Գլխաւորեալս ի վաթսուն եւ չորս. (Փիլ. լին.։)
to decapitate the idols, to destroy;
to turn about;
cf. Գլխաւորեմ.
Յորժամ ոչ գլխեմք զթիւն։ Զթիւս սաղմոսացն գլխել. (Լմբ. պտրգ.։)
Ի նոյն առ բանն գլխի վերստին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 28։)
in rolling, tumbling down.
Թաւալ անկեալ գլոր խաղային. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
to roll.
Կապեաց զանիւս կառաց նոցա, գլորեաց զնոսա, եւ զարկոյց զնոսա. (Ագաթ.։)
Մի՛ գլորեր զանկեալս. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Մի՛ կամօք ձերովք ի բարձր վիմաց գլորէք զանձինս ձեր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
Երկանն երագէ քան զընթացս մրջեանն, եւ գլորէ զնա (յիւրմէ). (Շիր.։)
իբր ձ. կր. իբր ձ. Անկանիլ. πίπτω cado եւ այլն.
Դրդուեցայ, եւ եղեւ մերձ ի գլորիլ. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Է. 13։)
Զի եթէ գլորիցի մին, կանգնեսցէ զնա ընկեր իւր. եւ վա՛յ միումն՝ յորժամ գլորիցի. (Ժղ. ՟Դ. 10։)
Զանկանգնելին գլորեցան գլորումն. (Խոսրովիկ.։)
Մարդն գլորեալ։ Մայրն գլորեալ։ Կանգնեցեր ի գլորելոյ. (Շար.։)
Գլորեցելումն հօր ցուպ եղեր յարուցիչ. (Անյաղթ բարձր.։)
Զի մի՛ դարձեալ ուրախականօքն գլորիցին։ Վասն ի կուռսն գլորելոյ. իբր գայթագղիլ. (Մխ. երեմ.։)
cf. Գլորեմ.
Զահագին աշտարակն գլորեցուցանել. (Իսիւք.։)
Կէսք սուսերօք իբրեւ զմենամարտիկս զսասկանդամ երամս վարազացն գլորեցուցեալ սպանանեն. (Փարպ.։)
Գթեալ նորայն երիվար՝ գլորեցոյց զնա, սակայն ոչ կործանեցաւ. (Կաղանկտ.։)
roll, downfall.
ԳԼՈՐՈՒԹԻՒՆ ԳԼՈՐՈՒՄՆ. πτῶσις casus, ruina Գլորիլն. կործանումն. անկումն.
Զբնութիւնս կանգնեցեր ի գլորութենէ։ Այլ կանգնեցայ ի գլորութենէ. (Գանձ.։)
Ահա սա կայ ի գլորումն եւ ի կանգնումն բազմաց ի մէջ իսրայէլի. (Ղկ. ՟Բ. 34։)
Յարուցին ի գլորմանէ. (Ագաթ.։)
Նա ինչ եղեւ պատճառք գլորումն ընկերին. (Եզնիկ.։)
Զի մահ գլորմանն ցուցից կերպարան. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
Եւ πρόσκομμα obstaculum in via, offendiculum, offensio Խոչ ընդ ոտն. գայթագղութիւն. գայթումն.
Գեղեցկութիւն երեսաց քոց գլորումն է անհաստատից. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
defeat, ruin.
Կործանումն, խորտակումն ի մարտի. յաղթութիւն, կամ պարտութիւն.
Հզօր գլման եղելոյ՝ ի փախուստ դիմեցին զօրքն պարսից. (Պտմ. աղեքս.։)
gall, gallnut, oak-leaf apple.
Դեղ գրոց է արջասպ, եւ գխտոր, եւ կռիզ. (Վրթ. քերթ.։)
that tastes like gall.
Որոյ համն է տտիպ իբրեւ զգխտորի.
Յերեւել խաղողոյ յորթոյ ջուր թթու եւ աղտաղտ ունի, եւ յազոխն թթու եւ գխտորահամս. (Վեցօր. ՟Ե։)
to trace, to draw, to delineate, to design;
to project, to describe, to paint;
to sketch;
to write, to form.
Գծագրէ այսոքիւք որպէս պատկերօք. (Դիոն. եկեղ.։)
Պատերազմաց քաջութիւնս ոմանք բանիւ զարդարեն, եւ ոմանք ի տախտակս գծագրեն. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Ի փոքր բոլորակի զերկինս գծագրեն շուրջանակի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Գծագրեալ է ի սուտակին յուդա. (Փիլ. այլաբ.։)
Յինքն գծագրէ։ Մարմնոյ արդարութեամբք զճշմարտութիւնս գծագրել։ Անկենդան յարացուցին գծագրօղն. (Լմբ.։)
Զպատկեր նախ կապարով գծագրէ արուեստաւորն ի տախտակի. (Տօնակ.։)
Գծագրեա՛ քո արեմբդ զմուտ սեմոց սենեկիս։ Գծագրել զաւետիս, կամ յաւետարանի։ Զամօթն մշտնջենաւոր աստէն գծագրել։ Որ ի սկզբանդ գծագրեցար. եւ այլն. (Նար.։)
Մեծ ճոխութեամբ ի հայս առաքեաց, եւ առ ստահակ նամակ գծագրեաց. (Գանձ.։)
ruled.
χαρακτήρ character Գծագիր. նշան. կնիք. տիպ. օրինակ.
Գի՛ր զմատանին զգծած խաչի քո ի մատին աջոյ. (Փարպ.։)
Բանականին գծածք՝ ձայնից են նշանակք, եւ ձայնք՝ իմացմանց, իսկ իմացուածն՝ իրին. (Տօնակ.։)
Եւ են ոմանք գծածք եղականք, եւ ի վերայ բազմաց ասացեալք, հի՛բար, տոհմ, պար, ամբոխ. (Թր. քեր.։)
to strike out;
to erase, to mark with a flourish;
to write;
to cut, to scratch.
χαράσσω, -ττω, ἑγγράφω, ἁναγράφω imprimo, inscribo Գիծ ինչ առնել, նիշ թողուլ. գծգծել.
Ո՛չ կարաց զհետս իւր գծել ի վերայ վիմին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Ուր ոչ գծէին նետք. (Խոր. ՟Բ. 82։)
Ոչ գծեաց ի քար տաճարին մուրճ ինչ գործողի. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
Տասն բանից հինգ զառաջին գծեալսն յառաջնում պնակտին։ Միշտ ի նա հայելով՝ յայտնի կերպարանս եւ տիպս ի մերում միտս գծեալ կերպարանեսցուք։ Տէրունեան ի գիրսն գծելոց։ Երգս եւ օրհնութիւնս գծեն. (Փիլ.։)
as a line.
γραμματοειδῶς lineari specie Ըստ օրինի գծի. որպէս զգիծ. բարակ եւ երկայն. գծի պէս.
Ոմանք ի շանթից գծօրէն բերեալ լինին. (Արիստ.։)
Զյօշուածս կիտին ... զոմանս գծօրէն կտապս (առնել). (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
to abject, to humble.
ԳՁՁԵՄ ԳՁՁԻՄ. εὑτελίζω, -ομαι floccifacio, vilipendo, contemno, -or Անշքացուցանել. անշքանալ. նուաստացուցանել. նուաստանալ. վատթարիլ.
Յորժամ զնորա մեծարոյ կարիսն (զպղատոնի պատիւն) գձձեսցուք. (Եզնիկ.։)
Անկեալ ի փառացն հանդերձէ հրամանաւ տեանռ գձձեալ, ընդ մուրօղս անկեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 35։)
Գձձեցաւ թագաւորութիւն մեծապէս. (Բուզ. ՟Դ. 50։)
Խստութեամբ (ձմերայնոյ) հարեալք՝ գձձին արմատք ծաղկանցն. Ագաթ.։ Պահք են եւ գձձել առանց լուանալոյ եւ օծանելոյ. (Եփր. պհ.։)
clergyman, ecclesiastic.
որ եւ ԿՂԵՐՔ. Բառ յն. գլի՛րօս, κλῆρος clerus Վիճակ. ժառանգութիւն. եւ գլի՛րի. κλῆροι Վիճակք, վիճակաւորք, ժառանգաւորք եկեղեցւոյ. ըստ հյ. Ուխտ, եւ Ուխտի մանկունք.
Գղերք եկեղեցւոյն իւրոյ։ Գղերց ... Գղերիւք եկեղեցւոյ. (Յհ. կթ.։)
cf. Գխտորահամ.
Կաղնեաց եւ գավարսից պտուղ՝ ճաշակս գղտորահամս ունին. (Վեցօր. ՟Ե։)
in the shape of a dome, vaulted, convex.
Ի ձեւ գմբեթի. կամարաձեւ. վրանաձեւ. խորանայարկ.
Ձգեաց զերկինս գմբեթաձեւ հաստատութեամբ. (Ճշ.։)
Երկին գոգեալ գմբեթաձեւ. (Գէ. ես.։)
Գմբեթաձեւ խորանարդ բարձրացեալ (շինուած եկեղեցւոյ). (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Գումբեթաձեւ շինուած։ Եկեղեցիս գումպեթաձեւ. (Ճ. ՟Ա.։ Ուռպ.։)
Սուրբ գեղարդն ... գմբեթաձեւ ի վեր քարշեալ գլուխ նորա, որպէս նիզակի սուր առնեն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Գմբեթաձեւ.
Զիա՞րդ ջուրն կացցէ ի վերայ գմբեթայարդ գլխոյն երկնց։ Տեսանեմք ի բաղանիսս, զի ի ներքս փորուածն գմբեթայարդ է. (Վեցօր. ՟Գ։)
Եկեղեցին չքնաղ կմբէթայարդ. (Ուռպ.։)
cf. Գմբեթաձեւ.
Կամար երկնանման գմբեթայարկ։ Պայծառ եկեղեցի գմբեթայարկ. (Ուռպ.։)
Գմբեթայարկ խորան. (Ոսկիփոր.։)
cf. Գմբեթաձեւ.
Որոյ արդն այսինքն ձեւն է գմբեթանման. գմբեթաձեւ.
Գմբեթարդ խորանաձեւ։ Ձգեաց զերկինս իբրեւ զկոնք գմբեթարդ. (Վեցօր. ՟Գ. եւ ՟Ա։)
Գմբեթարդ խորանայարկ։ Եկեղեցի գմբեթարդ։ Գմբեթարդ տաճար։ Ի գլուխս գմբեթարդ տաճարաց. (Անան. եկեղ.։ Ասող. ՟Գ. 9։ Վրդն. ծն.։)
vaulted, wainscotted, that has a ceiling.
κοιλοστάθμος concavus Գմբեթաւոր. գմբեթայարկ. գուպպէլի.
Բնակել ի տունս գմբեթեայս. (Անգ. ՟Ա. 4։)
to lie down.
ԳՄԵՄ կամ ԳՄԵԼԵՄ. Բայ յն. գիմի՛զօ, կամ գիմա՛օ. κοιμίζω, κοιμάω in lecto colloco, sopio, opprimo ՆՆջեցուցանել, տալ քունել. քնացնել. պառկեցնել. ուստի Ակումիտ, անքուն.
Նախ թմբրեցուցեալ զնա անապակաւ, անդէն եւ ի մէջ ծնգաց իւրոց գմել զնա՝ զքաջ եւ զարի հսկայն. (Եղիշ. դտ.։ այսինքն ննջեցոյց. որպէս դնի Դատ. ՟Ժ՟Զ. 19։)
cf. Գմեմ.
ԳՄԵՄ կամ ԳՄԵԼԵՄ. Բայ յն. գիմի՛զօ, կամ գիմա՛օ. κοιμίζω, κοιμάω in lecto colloco, sopio, opprimo ՆՆջեցուցանել, տալ քունել. քնացնել. պառկեցնել. ուստի Ակումիտ, անքուն.
Նախ թմբրեցուցեալ զնա անապակաւ, անդէն եւ ի մէջ ծնգաց իւրոց գմել զնա՝ զքաջ եւ զարի հսկայն. (Եղիշ. դտ.։ այսինքն ննջեցոյց. որպէս դնի Դատ. ՟Ժ՟Զ. 19։)
bought, purchased.
ὡνητός emtus, emptitius Գնեալ. արծաթագին. գնծու, գնած.
Տեսանէի որպէս գնածոյ ծառայ զնա ի չարչարանս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Առ գնածոյ ումեմն կնոջ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
ambulatory;
moveable.
Որ կարէ գնալ, քայլել, ընթանալ. շարժուն. շարժական. քալուկ. եիւրիւր.
Թռչունքդ օդայածք են, իսկ ջրայինքդ ղուղին, եւ գնայու՛ն են ցամաքայինքդ. (Փիլ. լիւս.։)
Եթէ ամենայն ինչ՝ որ գնայուն է, կենդանի իցէ, ապա եւ ջուրք՝ որ գնան, կենդանի համարեսցին. (Եզնիկ.։)
Ե՞րբ տեսեր դու զկրակ գնայուն. (Եղիշ. ՟Ը։)
(Մարդն ի հոգեւորս է) գնայուն, եւ կապած. (Մաշկ.։)
Սափորովն եւ սրուակաւն՝ զի սերեցան եւ աճեցուցին որ ինչ արկեալ էր ի նոսա. եւ եղեւ խիստ տարրն անխաղաց սափորոյն եւ սրուակին՝ արմատք գնայունք եւ աճունք. (Եփր. ել.։)
ambulatory, that walks;
fuggitive;
dying;
deceased.
Գնացականքն նաեւ զմահիճսն իսկ բազում սաստկութեամբ շարժիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
Կէսք ( ի կենդանեաց) անշարժք, եւ այլք գնացականք. (Առ որս. է։)
Միւսանգամ գալ գնացականաց, զոր աղբանացիքն արձակեցին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Բազմացեալ են այսօր ծառայք գնացականք իւրաքանչիւր յերեսաց տեառն իւրոյ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 10։)
Եւ դու լա՛ց իբրեւ զայնոսիկ, որք ուղարկեն զգնացականսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
gait, carriage;
deportment;
— ջրոց, course.
Գետօրէն գնացողութիւն ջրոյն. (Երզն. քեր.։)
Ոգւոյ նորա առ ոգիս մարդկան գնացումն. (Խոսր.։)
Աղբիւրն զնոյն ունի ասէ զգնացումն ջրոյն, զմիշտ բղխումն. (Լծ. ածաբ.։)
Ազգի գազանացն գնացմունք. (Կոչ. ՟Թ։)
to cause to walk or run.
Յերկիր անջրդի գետս գնացուցից. (յն. արարից)։ Ընդ շաւիղս՝ զոր ոչ ճանաչէին, գնացուցից զնոսա (զկոյրս. յն. արարից կոխել). (Ես. ՟Խ՟Գ. 19։ եւ ՟Խ՟Բ. 16։)
Զկաղս գնացուցանել. (Ագաթ.։ Վրք. սեղբ.։ Լմբ. ստիպ.։)
Հաւատքն զմարդիկ ի ծովու ջուրցն վերայ թեթեւացեալս գնացուցանեն. (Կոչ. ՟Ե։)
Զքեզ օրհնեն հողմք ի գնացուցանելն իւրեանց զջուրս. (Եփր. համաբ.։)