ethics, moral philosophy.
Զհանդարտողական իմաստասիրութիւն առաջի արկանելով։ Ըստ հանդարտողականն իմաստասիրութեան առաքինաբար պայծառացուցանելով. (Մաքս. եկեղ.։)
business, occupation, calling;
work.
πράγμα opus, negotium. Գործաւորութիւն. իրագործութիւն. ծառայութիւն. բան գործ.
pompous, solemn;
public;
combatant, athlete, champion.
Եղիցի պայծառ հանդիսաւորն՝ ոչ յորժամ մարտնչին, այլ յորժամ մարտուցեալ՝ ոչ լինի ըմբռնեալ։ Ոչ այնպէս զհանդիսաւորն՝ ձիթենւոյն պտուղ առնէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։)
account, reckoning, calculation, computation;
— ընտրութեան, exact, correct account;
comparison, likening;
ճիշդ, մանրամասն, վերջին —, accurate, detailed, final account;
բոլորակ, *կլոր —, in round numbers;
խառն —, confused account;
սովորական —, running account, account current;
ի —, on account;
ի — իւր, on one's own account;
ի — or հաշուով տալ, to pay on account;
— առնել, to make out an account;
to calculate;
— տալ, to give an account;
to conform, to agree;
ի — ածել, արկանել, to count, to calculate, to compute, to reckon, to number, to enumerate;
— ցուցանել, ընդունել, քննել, ճշդել, մաքրել or սրբել զ—, to present, to receive, to examine, to verify, to audit an account;
փակել, աւարտել զ—, to close, end or conclude, to settle or balance an account;
մտանել ի — ընտրութեան ընդ ումեք, to be compared, confronted with;
առանց հաշուի, incomparable, matchless;
cf. Կշիռ.
Թէպէտեւ մեծ էր ծառայն, սակայն ընդ ծառայակիցս իւր է հաշիւ ընտրութեանն. իսկ որդւոյ ընդ ծառայս՝ առանց հաշուի եւ առանց ընտրութեան են շնորհք։ Եւ ո՛չ ամենեւին մտանէ ի հաշիւ ընտրութեան ընդ արարածս. (Կոչ. ՟Գ։)
to count, to calculate, to compute, to number;
to repute, to esteem, to think, to deem, to judge, to believe;
to pass for, to counterfeit;
յառասպելս —, to treat as fables.
Այնպէս խրատեցաք զծառայակիցսն սիրել, մինչեւ ցնոցա բարութիւնսն մեզ հաշուել։ Քեզ զամենայն իշխանութիւն հաշուիս (իբրեւ արժանւոյ). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25. եւ 7։)
reconciled;
propitious, favourable, friendly, kind, kindly, benevolent;
— առնել, to conciliate, to reconcile;
to render propitious, to propitiate;
— լինել, to be reconciled;
to be propitious, favourable.
Աղաչէին հաշտ լինել ընդ ծառայս իւր. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 29։)
cf. Հասակագեղ.
Ամենայն ծառք մրգաբերք, եւ ծաղկաբերք, եւ տերեւաբերք, եւ հասակաբերք. (Ագաթ.։)
adult, of age, pubescent, marriageable.
Շրջէին պատկերագործք նմանահանք պայծառակշիռ հասակաչափ զգեղ երեսաց. (Ագաթ.։)
common, ordinary, usual, trivial, vulgar, low;
common, public;
equal, alike;
half, semi, demi;
in common, together, equally, generally;
appellative;
— անուն, common gender;
— բայ, deponent verb;
—, —օր, noon, noon-tide, midday;
ի — աւուրն, զ— աւուրբ, at noon;
ց— օր, till noon;
— գիշեր, midnight;
— տարի, one year with another;
— տեղիք, the common places, general topics;
—աց կեանք, common life;
թշնամի —աց, the common enemy;
միտք, կարծիք, —աց, common sense;
—աց հաւանութեամբ, with one accord;
օգուտ —աց, the public interests;
իրք —աց, public affairs;
ծախիւք —աց, at the public expense;
—աց վարել կեանս, to live in common;
—աց ունէին զինչս, they had every thing in common.
Զհասարակուց (մի ձ. զհասարակաց, այսինքն զկէս հասից) այգւոյն եւ զծառոյն՝ որ գայր ինչ, թողում ձեզ յայսմ օրէ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 30։)
meridian;
equinoctial.
Որպէս խոր խաւար եւ տխրալից գիշեր առ հասարակօրէին պայծառութիւն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)
of which the ears are ripe.
Զդաշտային հասկահասուն եւ ծառափթիթ անդաստանս. (Պիտ.։)
ripeness of ear.
Հասկահասութիւնս սերմանց, եւ պտղածնութիւնս ծառոց. (Պիտ.։)
ripe, mature, grown up;
wise, prudent, judicious;
— հասակ, ripe or advanced age;
— այր, man of mature age, a discreet sober-minded man;
— օրիորդ, marriageable young lady;
— խորհուրդ, միտք, mature judgment;
— խաղաւարտ, ripe imposthume;
— գործել, to ripen, to make ripe, to mature, to bring to maturity.
Յորժամ ծառն զպտուղն ատոք եւ հասուն ի ծայրսն ունիցի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
firm, solid, stable, fixed;
certain, sure, positive;
immovable, constant;
permanent, persevering;
determined;
solid;
cf. Հաստատ;
— կերակուր, solid food.
Մի՛ գւցէ որում օրինացն են հաստատուն, նոցին եւ ծառայութիւն առնել ցանկան. (Փարպ.։)
creation;
production;
strengthening, consolidation, confirmation, reestablishment, restoration.
Իմանալւոյ հաստման մարդոյ բնութիւն։ Կերպարան ծառայի իմանալի իմն հաստումն իմացեալ։ Որպէս կենդանեաց ստեղծմունք եւ հաստմունք ճանաչին. (Աթ.։)
cut, shape, fashion;
section, division;
part, portion;
bit, piece, fragment;
retrenchment, separation;
emigration, transmigration, colony;
article, head, point;
segment;
—ք կոնի, conics;
առաջանիւթ — օրագիր, leading article;
— գնալ ուրեք, to emigrate;
գրել —, to write an article;
— տալ բանին, to interrupt, to break in upon.
Ի կենաց ծառոյն հատուած գեղեցիկ մեզ շնորհեցար (սուրբ խաչ). (Տաղ.։)
cut, incision;
division, separation;
— անդամոց, amputation.
Հատմամբ ասպարին։ Տապարաւ հատումն անպտղաբեր ծառոյ։ Հատումն անդամոց. (Շար.։ Շ. մտթ.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
to render, to restore, to give back;
to pay, to discharge, to acquit;
to disburse, to lay out;
to recompense, to satisfy, to make amends, to compensate, to indemnify;
to cut;
— ի ստենէ, to wean, to take from the breast;
— զփոխարէնն, to render like for like, to requite;
— զվնասն, to make up for, to indemnify for;
— չար փոխանակ բարւոյ, չար — երախտեաց, to render evil for good;
— զմեղս հարանց՝ որդւոյ, to revenge the sins of the fathers upon the children;
—ցեր ինձ բարիս, եւ ես —ցի քեզ չարիս, I have rendered you evil for good;
աստուած հատուսցէ քեզ ի բարիս, may God reward you;
cf. Հատուցումն.
Հատուցանել զծառայութիւն, զշնորհակալութիւն, գոհութիւնս, զփառս. (Խոր.։ Խոսր.։ Անյաղթ բարձր.։ Յճխ. ՟Ժ)
legitimate, authentic, genuine;
true, frank, sincere;
intimate, cordial;
related, near, familiar;
brother;
հարազատ որդի, legitimate son.
Հարազատ ծառային, զորոյ զունկն եհատ պետրոս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)
legitimately;
brotherly;
sincerely, intimately.
Որք քրիստոսի հարազատապէս ծառայել խորհեցան. (Կլիմաք.։)
Զարիւնն որով ազատեցաք ի ծառայութենէ, որդին քո ի քէն ստացաւ հարազատապէս. (Հ. կիլիկ.։)
tribute;
tax, impost, duty, excise;
necessity, want, exigency;
constraint, obligation;
homage, duty, service;
հարկ վերադիր, additional tax;
— տարապայման, over-assessment;
— դժնդակ, shocking necessity;
առանց —ի, without necessity;
—աւ, ի —է, առ —ի, necessarily, of necessity, essentially;
inevitably, indispensably;
by force, by compulsion, forcibly;
ընդ —աւ արկանել, ի —ի կացուցանել, to place or lay under contribution, to tax, to load or burden with imposts, to levy contributions, to render tributary, to subdue, to subject, to enslave, to subjugate;
— հանել, to gather in, to exact tribute, to raise money, to put a tax on;
—ս հարկանել, to pay a tribute;
to be tribute to;
ի —ի կալ, մտանել ի —, to serve, to subject oneself to, to submit, to be tributary to;
— առնել, to force, to constrain, to use violence;
հատուցանել զ— շնորհապարտ մեծարանացն, to pay the tribute of gratitude;
—է, one must, it is necessary;
չէ —, չէ ինչ —, it is not necessary, there is no need, no matter;
— ի վերայ կայ ինձ, necessity obliges me to;
— եղեւ նմա բողոքել ի կայսրն, he was obliged to appeal to Caesar;
ըստ —ի ժամանակին, according to the wants of the age;
— էր, it was necessary;
— եղեւ մեզ առնել, we were obliged, compelled or constrained to do;
— է ինձ երթալ, I must go;
մերցուք եթէ — լիցի, let us die if it must be!.
φόρος, φορολογία tributum եւ ζημία mulcta. (որպէս լծ. ընդ թ. խարաճ, հարէճ եւ վր. խա՛րկի ). Տուրք դրամոյ կամ ծառայութեան, զոր հպատակք կամ ստուկք տան իշխանաց. հաս. բաժ. եւ Տուգանք.
Արկ զնոսա սողոմոն ընդ հարկօք ծառայութեան. (՟Գ. Թագ. ՟Թ. 21։)
λειτουργία, πράξις ministerium, officium, actio, exactio. (որպէս լծ. ընդ Երկ. արգասիք. որ եւ յն. էրղօն ). Սպասահարկութիւն. պաշտօն. սպաս. ծառայութիւն. եւ գործ.
Փոխանակ հարկին՝ յորում ծառայեաց ինձ ի տիւրոս. (Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 20։)
to force, to constrain, to oblige.
Հարկեցուցանել. ծառայեցուցանել.
tax-collector, tax-gatherer.
tributary;
thrall, bondsman, serf, slave, servant.
λάτρης, λάτρις servus, serva, famulus, -la եւ այլն. Որ հարկանէ սպասաւորութիւն (ըստ ՟Բ նշ. բառիս Հարկ) ծառայ. աղախին.
cf. Հարկատրութիւն.
Հարկս տալն. հարկատու լինելն. ստրկութիւն. ծառայութիւն.
Ազատք եւս ի զազրալի եւ ի ծառայական գարշելեացն հարկատուութենէ. (Պիտ.։)
act of paying tribute;
thraldom, servitude.
necessity, want;
ministry, office, service;
servitude.
Լծեալ են ի գործ հարկաւորութեան։ ի ծառայս հարկաւորութեան. (Եղիշ. Իսիւք.։)
cf. Հարկեցուցանեմ.
ՀԱՐԿԻՄ կ.հ. յն. պէսպէս. φόρον πράττω, φέρω tributum exigo, pendo ἑργάζομαι opus facio, laboro. Հարկս հանել, եւ տալ. հարկատու առնել, եւ լինել. եւ Սպասահարկել. ծառայել, աշխատիլ.
necessity;
yoke;
yoke of oxen.
blow, knock, beating, striking, percussion;
bastinado;
slash, cut, wound;
bruise, contusion;
sore;
scourge, blow, chastening, tribulation, misfortune;
repulse, rout, defeat, overthrow, considerable loss;
—ք, — paean;
—ք եգիպտոսի, the plagues of Egypt;
օրհասաբար —, mortal blow;
—ս ածել, to give many blows, to cudgel, to chastise;
հարկանել ի —ս մեծամեծս, to make great slaughter, havoc, carnage, butchery.
Հարին բազում հարուածս ի զօրէն յունաց։ Եհար զծառն հարուածս եօթն։ Հարուած գանին, կամ օձի։ Վիրացն հարուածք։ Հարուածք բեւեռաց, նետից։ Շփել խորգով զհարուածսն։ Հարուած անբժշկական. եւ այլն։
to beat, to strike;
to drive in, to thrust, to push;
to toss, to shake, to agitate;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
ձու —, to beat eggs.
Եղեգնաբոյս ծառոյն ծաղկաւէտ՝ ծափս հարուին զեռունք. (Տաղ.։)
blow, beating.
Հարմամբ ծնօտի քո պատկերին ի ծառայէն՝ եւ յիս գըթա՛. (Շ. այբուբ.։)
powerful, potent;
strong, vigorous;
monied, rich, opulent, fortunate;
much, abundant;
numerous;
long since, remote, old;
— մի, enough, sufficient, much;
— մի ժամ, ժամանակ, log, a long while or time, a great while;
ի — դարուց, many centuries since;
— մի յառաջ, long time before;
յետ — ժամանակաց, long time after;
— միտք, ingenious;
գունդ —, a strong force;
— ձգմամբ, for a long time;
— ինչ ամաց ի վերայ անցելոց, after many years.
examination;
interrogation.
Հարցաքննութիւն առնելով ծառայից եւ ստեղծուածոց իւրոց. (Երզն. մտթ.։)
abounding in ash-trees.
Ուր են Հացի ծառք բազում.
equal, like, same, conformable;
straight, plain, even, level;
equal, companion;
pendant, fellow;
—, առ —, equally, alike, likewise, conformably, in the like manner;
— թղթոյն, copy, duplicate;
— գտանիլ, լինել, to equal, to match, to be on a par or level with;
to rank, to be at par;
— հրամանին առնուլ զկատարումն, to be executed according to orders or command;
զանձն — առնէր աստուծոյ, he made himself equal with God;
զօրութիւն եւ դաւ — են առաջն նորա, force or stratagem are the same to him.
Ոչ որպէս հաւասար ի հաւասարի եղեալ ի մարմնին, այլ տէր առնլով զծառայի զկերպարան. (Աթ. ՟Ը։)
cf. Համապատիւ.
(Հրեշտակք) հաւասարապատիւ գոլով։ (Իշխանք) հաւասարապատիւ ծառայակիցք են. (Լմբ. եկեղ.։)
paste, glue, lip-glue;
— ձկան, isinglass, ichthyocolla, fish-glue.
Ջուր ծառանց զերդ սոսնաձ լինի դարձեալ. (Վստկ. ՟Խ՟Թ։)
accustomed, used to, inured, trained;
customary, usual, habitual, wont;
familiar;
— լինել, to be accustomed or used to;
որպէս — էր, as he was wont to, as he was in the habit of.
Ես յիմոց ծառայից՝ զոր ինչ յինէն առեալ ունին, անդրէն հանել ոչ եմ սովոր. (Իսիւք.։)
entering, hiding in holes and secret places;
lonely, solitary;
— լինել, to enter, to nestle, to creep into, to hide in, to kennel, to live retired, to lead a retired life, to withdraw into solitude.
to cause to flow or fall;
to weaken the sight.
Յերկինս արտավարեալ՝ սորեցուցանէր իբր զցորեան զմանանայն։ ծակեն զունկն. նշանակ՝ թէ սորեցոյց զբան օրինացն՝ զոր լուաւ։ Սորեցոյց զբանս նորա՝ կալ ի ծառայութիւն մինչեւ ցօր մհուան իւրոյ. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. ել.։ Երզն. մտթ.։)
theirs;
of those.
Զսոցայցն առեալ տարացոյց։ Ի սոցայցն առեալ տարացոյց։ Ի սոցայցն զնոսա ստացուածոց զարդարեալ պայծառացոյց։ Խոցոտեն զիս յաղագս սոցայցն հոդք ոչ սակաւք։ Սապէս եւ ըստ սոսայքն որակք ասիցեալք. (Անյաղթ բարձր.։ Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։ Արիստ. որակ.։)
submersion;
waning.
Ըստ լուսնական լրութեան եւ սուզականութեան։ Զարմանալի ծառոյն դէպք ի միում աւուր ունել աճմունս փոյթ ընդ փոյթ, եւ դարձեալ սուզականութիւնս յանկարծ օրէնս լինել. (Արծր. ՟Ա. 1. եւ 3։)
cf. Սունկն.
ՍՈՒՆԿ ՍՈՒՆԿՆ. որ եւ ՍՈՒՆԳ, ՍՈՒՆԳՆ. μύκη fungus βωλίτης bolatus, fungi genus. Բոյս վայրի կամ առ արմին ծառող՝ վրանաձեւ սպնգանման. ուտելի, եւ անուտելի. ... (Գաղիան.։ Բժշկարան.)
Կաղնոյ սունկն։ Ընկուզի ծառի սունգն։ Վասն սունգ բուսցնելոյ. (Վստկ. ՟Զ՟Է. ՟Մ՟Ե՟Զ. ՟Մ՟Կ՟Զ։)
false, untrue, lying, deceitful, fallacious;
falsehood, untruth, story, lie, fib;
falsely;
թեթեւ —, white lie;
innocent falsehood;
— երդումն, perjury, false oath;
— վկայ, false witness;
— քրիստոսք, false christs, antichrists;
ամենեւին —, absolutely false;
— խօսել, ասել, to tell untruths, to lie;
— առնել or ի — հանել, to contradict most flatly, to give the lie to, to shew the falsehood of, to deny, to gainsay, cf. Ստացուցանեմ;
ի — հանել զկայսրն, to deny the accusation made before the emperor;
եդաք — զյոյսն մեր, we trusted in lies.
Ի պատճառս ագահութեանն իւրոյ սուտ արարեալ զարարիչն իւր։ Յուտել իւրում ի ծառոյ անտի՝ զաստուած սուտ առնէր. (Եփր. ծն.։)
false, flattering, adulating, wheedling.
Մի առ ականէ եւ սուտակասպասու ծառայութիւն լինել. (Ոսկ. եփես.։)
threat, threatening tone.
total, entire, complete, extreme;
extremely, to the last extremity, utterly, entirely, totally.
Զբարձումն սպառսպուռ եհաս այնպիսի վախճան եւ կործանումն։ Յայնմհետէ եղեն իսպառիսպուռ անկեալք ընդ լծով ծառայութեան։ Տեսանէր այրն աստուծոյ ի սպառ ի սպուռ զկործանումն աշխարհիս հայոց. (Փարպ.։)
service, office, function;
administration;
վարժել ի —, to inure or accustom to service.
Հարկիլն ի սպաս. հարկ պաշտաման. արբանեկութիւն. սպաս. սպասաւորութիւն. ծառայութիւն. պաշտօն.
Մտերմական ծառայութեամբ կատարէր զբոլոր սպասահարկութիւն նորա։ Յոլով ժամանակս կատարեցին ի սպասահարկութիւնս (առաքեալք)։ Առ սուրբս սպասահարկութեան։ (Զհրեշտակս) քումդ հրամանատրեաց կալ յանդադար սպասահարկութեան։ Սպասահարկութեան ուղղութիւն. (Յհ. կթ.։ Կանոն.։ Նար. խչ.։ Անան. եկեղ.։ Լմբ. պտրգ.։)
attendant, servant, valet, domestic, waiter;
lictor, usher;
cf. Գործակալ.
διάκονος, -ών minister ὐπηρέτης, ὐπουργός , λειτουργός, προσκαρτέρων minister, administer. Որ սպաս տանի կամ կայ ի սպասու. արբանեակ. ծառայ. եւ Գործակալ. մատակարար. պաշտօնեայ արքունի կամ եկեղեցական.