spoiled by mice or rats.
Ի մկանց պղծեալ ապականեալ. մկնանկ.
Նոցա մկնապիղծ կերակուրն. (Շ. ընդհանր.։)
squill, sea-onion, scilla;
գինի — ի, wine of squills, vinum scilliticum.
Ա՛րկ զմզմկնասոխն ի քացախն։ Օշինդրի շարապն, կամ մկնասոխին։ Մկներն գան եւ սատակին (ի սեաւ խարբաբէ). այլ եւ մկնասոխն այնպէս արա՛, եւ օգտէ։ Յաղագս մկնասոխին գինի շինելոյ. ա՛ռ մկնասոխ ի լեռնէն. եւ թէ չգտնուի, ի պաղճաներէն ա՛ռ. քանզի մկնասոխ փռասային ասեն. (Վստկ. ՟Ը. ՟Ճ՟Ժ. ՟Հ՟Ճ՟Թ։)
Մկնասոխ կամ մկնսոխ. եունսէլ. օնսուլ։
mus-ursinus.
ἁρκτομύς mus ursinus. Գազան մկնակերպ, որ կարէ գնալ եւ ի վերայ երկուց ոտից որպէս զարջ.
Գտանի անդ եւ մկնարջ գազան. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
mus-araneus, shrew-mouse.
Աքիս, եւ մուկն, եւ մկնաքիս. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 30։ յն. միղալի՛.)
Միւգաղէ, մկնաքիս։
cf. Մթանամ.
Մթնանալ. մթագնիլ. մշուշ կապել, մշուշնալ.
Մղտացաւ օդս ընդ ամենայն աշխարհ. (Ժող. հռոմկլ.։)
to remain, to stay;
to stop, to wait, to expect;
to hope;
to rest, to be at rest;
to last, to consist, to hold out;
cf. Բարեաւ, cf. Խաղաղութիւն, cf. Կամ.
Խորհուրդ տեառնմնայ յաւիտեան։ Ինքն մնաց անդէն ի գալիլեա։ Ի խաւարի մի՛ մնասցէ։ Կալ մնալ ի շնորհսն աստուծոյ։ Առ ձեզ մնացից, եւ կամ ձմերեցից։ Հանին զնոսա եգիպտացիքն, եւ ոչ կարէին մնալ.եւ այլն։
Ետես զնա՝ թէ ոչ մնայ ի խնդրուածոց իւրոց. (Եփր. ել. այսինքն ոչ զետնի, ոչ յետս կայ։)
Ոչ առին նոքա յանձն մնալ ի պատերազմէ անտի. (Եփր. օրին.։)
Մնացի, զի բերցէ խաղող, եւ եբեր փուշ։ Կացից մնացից աստուծոյ, եւ եղէց յուսացեալ ի նա։ Մնալ փրկութեան տեառն։ Մնա՛ ինձ տակաւին սակաւիկ մի, զի ուսուցից քեզ.եւ այլն։
Ոչ եկաց մնաց ամենայն եպիսկոպոսացն։ Որում ոչ եւս մնայաք, եկն երեւեցաւ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Ամենայն ուրեք աղաչանաց, մնայ, եւ ապա բժշկէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
ՄՆԱԼ. λείπομαι, καταλείπομαι եւ այլն. linguor, relinquor եւ այլն. Պահիլ, ապրիլ. տեւել, կամ թողեալ լինել որպէս մնացորդ. յաւելեալ լինել. ուստի ՄՆԱՑԵԱԼ ՝ է նոյն ընդ մնացորդ, յաւելուած որպէս նշխար.
Ջնջեցան յերկրէ, եւ մնաց միայն նոյ, եւ որ ընդ նմա էին ի տապանի անդ։ Ոչ մնաց ի նոցանէ եւ ոչ մի։ Ոչ մնաց կանաչ. որ ինչ իւրեանց մնացեալ էր՝ վաճառէին։ Ուստերքն ձեր եւ դստերք ձեր, որ ի ձէնջ մնացեալ են։ Զնեղեալ եւ զմնացեալն յիսրայէլէ։ Որդիք մնացելոց ժողովրդեան քոյ։ Զմնացելոց տանջանաց լցցեն զպատիժս, եւ այլն։
Ամենեւին խայծ ոչ մնաց ի մարմինս երանելեացն։ Ոչ մնացինզարդք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մնացին ի մրրկեալ բարկութենէն ճարտարապետք. (Մագ.։)
Գիտէ ի միտս իւր՝ թէ մնացելոց է ի կործանումն (այսինքն պահեալ կայ). (Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 23։)
Մնացայ ես յառաջին ուղեցոյց անտի. այսինքն լքպալ թողայ. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)
Զի՞ այնչափ ծնգիցիմք ընդ չկայսս եւ ընդ չմնալիս. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
remained, remainder, rest, residue.
cf. Մնացական.
mina (weight and money);
pound;
mark.
• , ի, ու հլ. «մի տեսակ կշիռ և դը-րամ» ՍԳր. Պղատ. օրին. Շիր. 28. գրուած նաև մնէ Փիլ. ել. 524, մէն Վստկ. 14։
• = Յն. μνα, μνας հոմանիշից, սր իբր կշիռ արժէր 100 դրախմի = կէս կիլօգրամ, իսկ իբր դրամ 60 արծաթ մնասը արժէր մէկ տաղանդ, ոսկին վեց անգամ աւելի։ Յոյն բառը ծագած է եբր. [hebrew word] māne բառից, -այս էլ փոխառեալ է բաբել. manū ձևից, որից են նաև եգիպտ. mano, հարամ. ma-nah, արաբ. [arabic word] manā, [arabic word] mann, ասոր. [syriac word] maniā, ինչպէս նաև սանս. mana «կշիռ ոսկւոյ»։ Բուն արմատն է սեմ. manā «հաշուել, թուել»։ Յոյնից են փոխառեալ նաև վրաց. 96ა մնա, მნახი մնասի, լատ. mina, ֆրանս. mine, գերմ. Mine ևն (Gesenius17 436, Boisacq 641). տե՛ս նաև ման, որ պահ-լաւականից է. իսկ մէն՝ յետին արաբական իոխառութիւն։-Հիւբշ. 365։
• Հներից Շիր. 28 ասում է թէ «ըստ եբրայեցւոց մնասն արծաթի թարգմա-նի»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բցտր. չափ. և կշռ. էջ 132, յետոյ ՆՀԲ։
μνᾶ, -ας, μνέω, -ας mina. (վր. մանաս, մնա . որ եւ մնէ, ման, մանէ. ըստ եբր. եւ պ. մէնն, մէնա. յն. մնա՛, սեռ. մնա՛ս, կամ մնէ՛ա, մնէ՛աս. լտ. մինա ). Չափ՝ մեծ կամ փոքր. աման, եւ կշիռ. գումար դրամոյ. քանքար. քսակ. Տե՛ս (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 45։ Նեեմ. ՟Է. 71։ Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 12։ Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 13. եւ այլն։)
Որ մեծագոյն գին ունիցի, չորից իցէ մնասից, երկրորդն՝ երից, երրորդն՝ երու մնասից, եւ մնասի միոյ չորրորդն. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
rest, halt, stop;
stable, durable;
cf. Կաց՞՞՞մնաց.
μονή statio, status. Մնալն. կայք. դադարումն.
Շարժութեանց եւ մնացից եւ կայից եւ սերտութեանց պատճառ. (Դիոն. ածայ.։) cf. ԿԱՑ ԵՒ ՄՆԱՑ։
Կամ ա. μένων manens. Որպէս մնացական.
Մինչեւ յե՞րբ ոչ հարկանիցեմք բուռն զկայիցն եւ զմնացիցն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
եւ գ. ԿԱՑ ՄՆԱՑ. կամ ԿԱՑ ԵՒ ՄՆԱՑ. ա. եւ գ. Յետս կոյս կացեալ մնացեալն. յետնեալն ի գունդս զօրաց. յետամնաց. ետեւ մնացօղը.
Եւ անդ յանձանձէր զկաց մնաց ժողովրդեանն. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 53։)
Անդ յանձանձէր ածէր զօրաւարն զկաց եւ զմնաց զօրականին. (Եղիշ. ՟Գ։)
permanent, stable, lasting, durable, solid.
μένων, ἑπιμένων, -ον, μόνιμος, παράμονος manens, permanens, stabilis, constans. Մնացօղ. կայուն. որ կայ եւ մնայ. հաստատուն. տեւողական. մշտնջենաւոր. անանց. անապական.
Չէ՛ աստ մարդկան ազգ մնացական, այլ հաստատուն է առաքինութիւն. (Նախ. ժող.։)
Մնացականացն յանախտական առողջութեան՝ զգուշութեանտայր պատուէր։ Ընտրին շինուածք գործոց այրելեաց եւ մնացականաց. (Սարկ. քհ. եւ Սարկ. աղ.։)
Լինել հանապազ մնացական եւ անփոփոխելի փառօք։ Երեւէին նոքա ոստք խաչին, եւ պտուղ նոցա մնացական. (Ածազգ. ՟Գ. ՟Ե։)
Փոփոխէ ի կայունսն եւ ի մնացականսն։ Ո՞վ զանց արասցէ զանցաւորօքս, ո՞ յարեսցի ի մնացականն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա. եւ Ածաբ. աղք.։)
Զփոփոխականացն իբրեւ զմնացականաց հոգ յանձն առնումք, եւ զմնացականէն իբրեւ զազացաւորէ անփոյթ առնեմք։ Այնոքիկ ժամանակեայք, եւ այս՝ մնացականք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Ե։ Նանայ.։)
Մնացական եւ յաւէժական բարեբանութիւն. (Պիտ.։)
Սէր ոչ պարտի անցանել, զի մնացական է. (Արշ.։)
Լաւագոյն եւ մնացական ընչաւետութիւն. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Չարիքն իմ մնացական, եւ ես կորստական։ Զաստուած տեսանել, եւ զմնացականացն իմաստասիրել. (Նար. ՟Դ. ՟Խ՟Զ։)
stability, permanence.
Առ ի յանշուշտ մնացականութեամբ պահիլ գանձուն. (Յհ. կթ.։)
cf. Մնացուած.
παραλειπόμενος, -ον, -ενα, -νων paralipomenon λοιπός , ἑπίλοιπος, ὐπόλοιπος, κατάλοιπος, -ον reliquus, residuus, -a λεῖμμα, κατάλειμμα եւ այլն. reliquum, riliquiae եւ այլն. περισσός, -ον amplior, -us. Մնացեալք (ոք կամ ինչ). մնացուած. նշխար. յաւելեալն. յաւելուած. հետեւորդ. յաջորդ. եւ այլքն. մնացածը, էւելցուքը.
Մնացորդք ժողովրդեանն, կամ իսրայէլի, կամ յակոբայ։ Ի մնացորդացդ յուդայ։ Նա մնաց ի մնացորդաց հսկայից։ Ի վերայ մնացորդացս այսոցիկ։ Մնացորդք ոչ եղիցի նոցա։ Կերակրել զձեր մնացորդս մեծամեծս.եւ այլն։
Զմնացորդս թրթրոյ եկեր մարախ, եւ զմնացորդս մարախոյ եկեր ջորեակ։ Մնացորդք բանիցն սողոմոնի կամ յերոբովայ։ Թողի զմնացորդս կենաց իմոց։ Մնացորդաց առաջին կամ երկրորդ (գիրք). եւ այլն։
Իսկ զի կոչի գիրք մնացորդք՝ յիէն առեալ զանունն. զի բազում ինչ զմնացեալսն ի մէջ ածէ. (Նախ. ՟ա. մնաց.։)
Ժառանգել նոցին մնացորդաց։ Կատարեցից առ մնացորդս աշխարհին. (Խոր. ՟Գ. 51։ Եղիշ. ՟Բ։)
Մնացորդով (իբր մնացորդաւ). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Սողոմոն առաւել արտասուս հեղոյր, որպէս եւ գրեալ է ի գիրս մնացորդացն. իմա՛ ի յաւելուածս գրոցն մնացորդաց, ըստ օրինակի իւիք. ուստի առնու եւ Նար. եւ այլն։
rest, remnant, remainder;
residue, relics;
remains, fragments;
—որդք or գիրք —որդաց, Paralipomena.
cf. ՄՆԱՑՈՐԴՈՒԹԻՒՆ, cf. ՄՆԱՑՈՐԴ. Որպէս մնացեալ ինչ. յաւելուած. եւ Պակասորդ. իբր յն. κατάλοιπον, ἑγκατάλειμμα, ὐπομονή.
Յագեցան կերակրովք, եւ թողին զմնացուածս տղայոց իւրեանց։ Զի գոն մնացուածք առն խաղաղարարի։ Իբրեւ զստուեր են աւուրք մեր ի վերայ երկրի, եւ ոչ գոն մեր մնացուածք ինչ. (Սղ. ՟Ժ՟Զ. 14։ ՟Լ՟Զ. 37։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 15։)
Զմնացուած գիշերիս. (Ժմ.։)
Մնացուածք բարի գործոց առաջնոյն՝ առնու լրումն ի վերջնոցս աստի։ Զմնացուածս մարգարէիցն լցին առաքեալք. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
Ուր անսպառ պահի մնացուած մթերիցն։ Քամեսցին չարեացն մնացուածք։ Ի ձեռն սակաւ հասողութեանն ճանաչէ զանբաւ մնացուածսն. (Նար. ՟Հ՟Թ. ՟Ձ՟Ը. եւ Նար. երգ.։)
to cause to remain, to stop, to put a stop to;
կաց մնաց, կաց եւ մնաց, remnants of troops, wreck of an army;
cf. Ժողովեմ.
καταλείπω relinquo. Տալ մնալ. թողուլ. պահել. դադարեցուցանել.
Մի՛ ոք ընչասէր լինիցի ի սակս մանկանց, զի փարթամագոյն մնացուսցէ զսոսա. քանզի մանկանց պարտ է բազում պատկառանս, եւ ո՛չ ոսկի մնացուցանել. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Տասնապատիկ զգինսն զշարժել իրին հատուսցէ մնացուցողին սորա. (անդ. ՟Ժ՟Ա։)
Բայց եւս մնացոյց անտի դահեկանս տասն. (Վրք. հց. ՟Է։)
Այլ դեռ մանուկ էր իբրեւ ամաց հնգից, մնացուցանէր կատարման ամացն. (Ճ. ՟Ա.։)
Մի՛ զփտութիւն նեխութեան ցաւոցս ինձ տնկակից մահու մնացուսցես. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Աւարտեալ աստանօր զբան պատմութեան իւրոյ՝ մնացուցեալ հանգոյց։ Այսքան միայն ասացեալ՝ մնացուսցուք զբանս. (Փարպ.։)
weevil.
• (սեռ. -ի) «մի տեսակ փոքրիկ միջատ է՝ մլակի կամ մնիկի պէս» Շնորհ. եդես. էջ 68, որ և մինինայ Գիր. 241.-սր-խալմամբ 1757 թուի մի Յիշատ. (Դիւան ժ. էջ 196) համարում է թռչուն և գրում է մնի-նոս. «Փոքրիկ թռչունն այն, որ կոչի մնինոս., և ըստ այլազգեաց բարբառոյն ղըմըլ... ծած. կեաց զամենայն արտօրայսն, որ ի միում հասկի գրեթէ ճ և բճ գտանիւր և ծծեցին զամենայն հիւթ հատիցն». (սրանից իմաց-ւում է որ թռչուն չէ, այլ թռչող միջատ, քա-նի որ մի հասկի վրայ 200 են հաւաքուած. ծանօթութեան մէջ դրուած է լտ. calandra)։
• ԳՒՌ.-Չմշ. մինինա «մի տեսակ միջատ է, որ ցորենը հեղի ժամանակ ծծում չորացը-նում է»։
Միջատ որպէս մանր մուն. կամ մանրամաղ մժղուկ. մնջեխ. որ ռմկ. ասի մնակ, մլակ.
Կամ անձրեւաց գալ անչափին, կամ դալընկին եւ մնինայ (կամ մինինային). (Շ. եդես.։)
going or flowing continually.
Ակունք մեծամեծք, որք բղխեն յերկրէ՝ անդադար եւ մշտագնաց վտակովք. (Վեցօր. ՟Գ։)
Սահմանեաց զաղբիւրս, եւ զգետս մշտագնացս. (Մխ. այրիվ.։)
perpetually, eternally, to eternity, for ever, without end.
Ի ձայն աղիողորմ զայնպիսին մշտնջենաբար ողբային. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Անմեկնելիք մշտնջենաբար ընդ աստուածն բանում միացեալ մարդկայինքն. (Խոսրովիկ.։)
cf. Մշտաբուխ.
cf. Մշտնջենաւոր.
ἁείναος, ἁένναος sempternus, perpetuus. Մշտնջենաւոր. յաւիտենական. յաւերժական. անմահ. հանապազորդեան.
Կենդանին եւ մշտնջենականն աստուած։ Նորա մեծութեանն եւ աստուածութեանն մշտնջենականի արքայութեան ։ Մշտնջենականի փառացն իմոց մեծութիւն. (Ճ. ՟Բ.։ Ագաթ.։ Յհ. իմ. երեւ.։)
Որ եմս մշտնջենական, տեսանեմ զձեզ՝ զի փոփոխէք աստուածս. (Ոսկ. ես.։)
Մշտնջենական եւ աստուածամերձ կենացն վայելչութեամբ. (Ագաթ.։)
Կորուսին զանուն եւ զկեանս մշտնջենական. (Յհ. կթ.։)
Միեւ լիցի ինձ փրկիլ յայսց տանջանաց, այլ ի մշտնջենականացն փրկեսցէ զիս. (Ճ. ՟Բ.։)
Զգեցցի մարմին մշտնջենական՝ անքակ եւ անփակ յաւիտեան. (Ճ. ՟Գ.։)
Մշտնջենական եւ ոչ առժամայն զենումն զ՝ի սմա զենեալն հաւատայ եկեղեցի. (Անյաղթ բարձր.։)
fixed, permanently established, perpetual, inalterable.
Ունօղ զկարգ մշտնջենաւոր. յաւէժաբար կարգեալ. միշտ պահելի որպէս սահման անյեղլի.
Թուղթս հոգեպատումս աստուածախօսս ծաղկեցուցեալ, զի կանոնք մշտնջենակարգք աշակերտելոցն լինիցին. (Ագաթ.։)
stable, immovable, lasting perpetually, immutable.
Կէսքն կալ մնալ մշտնջենակաց։ Տուիչ այնմ կենաց՝ որ հանդերձեալ է յաշխարհն մշտնջենակաց. (Վեցօր. ՟Ա. եւ ՟Զ։)
living for ever or eternally.
Անդէն եւ անդ կամէր, զի ի մշտնջենակեաց անմահութիւնն փոխեսցին. (Ագաթ.։)
co-eternal.
Եթէ մշտնջենակից է, որպէս ասենն։ Մշտնջենակիցք նորա իցեն. (Եզնիկ.։)
Հօր մշտնջենակից եւ անսկզբնակից եւ աթոռակից։ Իմաստութիւնն աստուծոյ՝ մշտնջենակից բանն հօր. (Ժմ. յն.։)
Որ զորդի եւ զհոգի մշտնջենակից հօր ասէ։ Անսկզբնակից եւ մշտնջենակից հօր եւ հոգւոյն սրբոյ գոլով։ Արտափայլմանդ ի քէն՝ մշտնջենակցի հոգւոյդ. (Սոկր. ՟Է. 6։ Դամասկ.։ Բենիկ.։)
always loaded or adorned with grapes.
Ուրա՛խ լեր բերկրեալ՝ մշտնջենաճի՛ռ այգի (կամ որթ), որ ուրախ առնես զանձինս քոյոց փառաւորչաց. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Մշտամռունչ.
Աղօթս մշտնջենամռունչս. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Յհ. կթ.։)
Մշտնջենամռունչ աղօթս։ Ի մշտնջենամռունչ սաղմոսս. (Յհ. կթ.։)
cf. Մշտնջենաւորիմ.
ՄՇՏՆՋԵՆԱՆԱՄ καθεστήκω consto, persto, constanter permaneo ἑφεδρεύω insideo, subsideo. որ եւ ՄՇՏՆՋԵՆԱՒՈՐԱՆԱԼ. Հանապազորդել. յաւերժանալ. կալ մնալ.
Առաջնոցն թողոյր մշտնջենանալ առ նոսա։ Մշտնջենացաւ իսկ երկնչել. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 14։)
Մնացականացն յանախտական առողջութեան՝ զգուշութեան տայր պատուէր, եւ ըմպելի՝ մշտնջենանալոյ ի նմին. (Սարկ. քհ.։)
cf. Մշտնջենաւորաբար.
Ամենայն արարածք մշտնջենապէս փութանակի առնեն զկամս նորա. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Մշտավառ.
Զնա նզովիւք որպէս փուշ տայր յայրումն մշտնջենավառ հրոյն. (Խոր. հռիփս.։)
eternally visible.
Վայրկենի նմանութեամբք ի մշտնջենատես կերպարանսն փութային հասանել. (Ագաթ.։)
cf. Մշտնջենաւորական.
ἁείναος, ἁέναος, ἁένναος , ἁείδιος, αἱώνιος sempiternus, perpetuus, perennis, aeternus μόνιμος permanens, stabilis διηνεκής, συνεχῶς continuus եւ իբր մ. εἱς το διηνεκές, διηνεκῶς in perpetuum jugiter. որ եւ ՄՇՏՆՋԵՆԱԿԱՆ. Որ կայ եւ մնայ միշտ. յաւիտենական. եւ Մնացական. տեւողական. հաստատուն. անդադար, եւ շարունակ. անընդհատ. յաւէժաբար.
Նշոյլ է մշտնջենաւոր լուսոյն։ Մշտնջենաւոր է՝ որ լուծանելոցն է զիս։ Լերանց կամ բլրոց կամ բազկաց մշտնջենաւորաց։ Կայ մնայ քահանայ մշտնջենաւոր։ Մշտնջենաւոր նստաւ ընդ աջմէ աստուծոյ։ Միով պատարագաւ կատարեաց զսրբեալսն՝ ի մշտնջենաւորս։ Մշտնջենաւոր կապանօք պահեաց ի խաւարի։ Եղիցին հիմունք քո մշտնջենաւորք ազգաց յազգս.եւ այլն։
Աստուած մշտնջենաւոր, աստուած յաւիտենական. (Ժմ.։)
Բան է մշտնջենաւոր՝ մշտնջենաւորին աստուծոյ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 118։ եւ Աթ. ՟Ա. ՟Զ. ՟Ը. ստէպ։)
Լի լուսով մշտնջենաւորաւ. (Դիոն. երկն.։)
Յայտնեցին զխորհուրդ հարսանեաց մշտնջենաւորաց աստուածորդւոյն. (Ագաթ.։)
Մշտնջենաւոր զօրութիւն։ Ամենեցունց պատճառն մշտնջենաւոր։ Նոյն էական եւ մշտնջենաւոր։ Յայտ է թէ այլքն ո՛չ էականք են, եւ մշտնջենաւորք. (Եզնիկ.։)
Աղբերք մշտաբուղխք՝ ի նմին յորդութեան կան մշտնջենաւոր. (Եզնիկ.։)
Մշտնջենաւոր սովովք եւ պէսպէս մահուք. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 2։)
Թեւատարած եւ մշտնջենաւոր աղօթիւք եւ պահովք. (Նար. յովէդ.։)
Յա՛յտ ի վկայութեանցս է, զի յաւիտենականն ասի եւ մշտնջենաւոր՝ որպէս անսկիզբն եւ անկատարած. իսկ մշտնջենաւոր ասի նաեւ այն՝ որ սկսեալն իցէ, այլ չունի սահման տեւողութեան։
perpetual, continual, eternal, everlasting, endless;
— շարժումն, perpetual motion.
Որ էրն եւ միշտ է՝ ի մշտնջենաւորակէն ի հօրէ. (Զքր. կթ.։)
Մի էութիւն մշտնջենաւորական է, եւ պատճառ ամենեցուն լինելոյ. (Եզնիկ.։)
Վաստակքն առ ժամանակ մի են, եւ պսակքն մշտնջենաւորականք։ Մշտնջենաւորական օրհնութիւնք (այսնիքն անդադար). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 29. եւ Ոսկ. հերոդ.։)
Զյաւիտենականն եւ զմշտնջենաւորականն ունի նշանակ. (Լծ. ածաբ.։)
cf. Մշտնջենաբար.
διηνεκῶς perpetuo, jugiter. որ եւ ՄՇՏՆՋԵՆԱՒՈՐԱՊԷՍ. Մշտնջենաբար. մշտնջենապէս. յաւէժաբար. յաւիտեան. միշտ եւ հանապազ. անընդհատ. միշտ միօրինակ.
Թագաւորելով մշտնջենաւորաբար ամենայն տիեզերաց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Երրորդութիւնն սուրբ, մի գոլով կամք մշտնջենաւորաբար. (Շ. թղթ.։)
Զի՞նչ է, իսպառ սիրեաց զնոսա. (կայր ի սէրն սիրելով մշտնջենաւորաբար. Ոսկ. յհ. ՟Բ. 24։)
Մշտնջենաւորաբար կենդանի պահելոյ. (Պիտ.։)
Մշտնջենաւորաբար ունին, զոր ի լինելութեանն ընկալան յարարչէն. (Շ. ատեն.։)
cf. Մշտնջենակից.
Զմշտնջենաւորակից քո եւ զէակից սուրբ հոգիդ. (Պտրգ.։ եւ Մաշտ.։)
Արդ պիտոյ է ոչ պարզաբար մշտնջենաւորակից աստուծոյ վարկանիլ՝ որ նախ քան զյաւիտեանսն է, զյաւիտենական ասացեալս. (Դիոն. ածայ.։)
որ եւ ՄՇՏՆՋԵՆԱԿԻՑ. συναΐδιος coaeternus. Յաւիտենակից. միասնական՝ համագոյ յաւիտենից ցյաւիտեանս.
Մշտնջենաւորակից զէակից որդին։ Ի հրեշտակաց մշտնջենաւորակից հօր քարոզեցաւ. (Շար.։)
(Հելլենք) դնեն եւ բնաւ իսկ զաշխարտ մշտնջենաւորակից նմա։ Ի բազում աստուածսն անկանել, եւ զաշխարհս նմա մշտնջենաւորակից դնել՝ անհնարին ամբարշտութիւն է. (Եզնիկ.։)
co-eternity.
τὸ συναΐδιον coaeternitas. Ունելն զմի եւ զնոյն մշտնջենաւորութիւն նախայաւիտեան.
Ի սկզբանէ էրն՝ զմշտնջենաւորութիւն ցուցանէ ... սա էր ի սկզբանէ առ աստուած՝ զնոյն մշտնջենաւորակցութիւնն մեզ ցուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
cf. Մշտնջենաւորիմ.
to perpetuate, to eternize;
to last perpetually, to be for ever;
to be perpetuated;
to continue, to exist, to be extant;
to persist, to persevere.
ՄՇՏՆՋԵՆԱՒՈՐԱՆԱՄ ՄՇՏՆՋԵՆԱՒՈՐԵՄ եցի. ն. եւ չ. ՄՇՏՆՋԵՆԱՒՈՐԻՄ. καθεστήκω, παραμένω, προσανακεῖμαι, προσδιατρίβω, σχολάζω consto, permaneo, persevero, commoror, vaco. Մշտնջենանալ. յաւերժացուցանել, եւ յաւերժանալ. հանապազորդել. յերկարել. տեւել. տոկալ, կալ մնալ, դեգերիլ, պարապիլ.
Ի փայտից անփտից տապանակն. այն՝ որ ընդ նմա մշտնջենաւորանալն կարէր. (Փիլ. ել. ՟Բ. 53։)
Ձմեռն այսպէս լինի, յորժամ արեգակն ի հարաւ մշտնջենաւորէ զգնացս իւր. (Վեցօր. ՟Զ։)
Մինչ ի գալուստն իւր երկրորդ զվարդապետսն մշտնջենաւորեաց. (Հ. կիլիկ.։)
Վասն մահու արգել լինելոյ ի մշտնջենաւորել. (Եբր. ՟Է. 23։)
Մշտնջենաւորեալ անհնար է հոգւոյ ի մարմնի (յաստիս). (Փիլ. լին. ՟Դ. 29։)
(Ոմանք ի ձկանց) յառաջին կայանսն՝ յոր սկսանին, ի նմին մշտնջենաւորին։ Կորիւն կոչեն անուանագէտք իրաց բազմաց, որ հանապազ ի նոյնն մշտնջենաւորին (ուսումն). (Վեցօր. ՟Է. եւ ՟Ե։)
perpetuity, perpetuation, continuation, permanence, eternity.
ἁειδιότης, τὸ ἁείδιον aeternitas եւ այլն. μονή perennitas, perseverantia. որպէս Յաւիտենականութիւն աստուծոյ անսկիզբն անվախճան. եւ որպէս անկատարծ տեւողութիւն սկսելոցն. մնացականութիւն. հանապազորդութիւն. եւ ἁποσχόλασις vacatio, studium. անընդհատ պարապումն.
Մշտնջենաւորութիւն, եւ զօրութիւն, եւ աստուածութիւն նորա. (Հռ. ՟Ա. 20։)
Մշտնջենաւորութեամբ. (Աթ. ստէպ. իբր մշտնջենաւորաբար։)
Յարակայ մշտնջենաւորութեամբ։ Ի հանդերձեալ մշտնջենաւորութիւն. (Նար. ՟Բ. ՟Ի՟Ե։)
Ընդ նմին թագաւորեսցեն յաւիտենական մշտնջենաւորութեամբ. (Ագաթ.։)
Ազգի մշտնջենաւորութիւն. (Փիլ. ստէպ։)
Մշտնջենաւորութիւն ի տեսիլ (այսինքն ի տեսութիւն) մեծամեծ եւ զարմանալի իրացն։ (Ախտարաց) մշտնջենաւորութիւնն ի սնոտիս. (Վեցօր. ՟Ա. ՟Զ։)
to remain, to last;
to augment, to increase.
Մեծանալ. առաւելուլ. զօրանալ. (յն. մի՛զօն եւ ագմա՛զօն.)
Եւս քան զեւս ի նոյնս մոզանան, եւ յաճախեն զփոյթն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Եւ այս իրիք (հալածանաց) բազում ժամանակս մոզացեալ էին։ (Եւս.պտմ. ՟Զ. 40. (գրածն, մողացեալ, կամ մոռացեալ։))
furiously, madly, passionately, with fury, violently.
Իբրեւ մոլեգնեալ. մոլեգին օրինակաւ. մոլեգնութեամբ. կատաղաբար.
Լռեցոյց զմոլեգնաբար (կամ զմոլեգնոտաբար) գոչումն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զղջումն ուժգնապէս, եւ մեղանչելն մոլեգնաբար։ Առին մոլեգնաբար, եւ դարձեալ մատուցին անպատկառապէս. (Նար. ՟Ժ. ՟Հ՟Ե։)
cf. Մոլեգին.
Մարդս մոլեգնական։ Մոլեգնականս տալ հրաման. (Նար. ՟Ի՟Բ։ Արծր. ՟Ա. 2։)
erroneous, heretical;
nonsensical, foolish.
Սովաւ խորթաբարոյիցն հերձուածողաց մոլեգնաճառ բերանք կարկին։ Զմոլեգնաճառ բանսարկուին զգլուխ վերակարեցին. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ Նար. առաք.։)
cruelly jealous, eaten up by envy;
fanatic.
Մոլեալ նախանձու. ունօղ զնախանձ մոլեգին.
Մոլենախանձ զրաբանօղք. (Յհ. կթ.։)
candlestick.
λυχνία candelabrum. որ եւ ՄՈՄԱԿԱԼ. գրի եւ Մոմեղընկալ. Աշտանակ՝ որ ի վեր կալեալ ունի զմոմեղինակալն. ճրագարան. բազմակ. բազմակալ.
Սէր՝ մոմեղինակալ ոսկի։ Աւետարան ոսկէգիր, եւ մոմեղինակալս երկուս. (Սիսիան.։ Ճ. ՟Բ.։)
Ջահընկալքն ունիցին ի ձեռս զմոմեղինակալսն, եւ զմոմեղինակալսն լուցեալս, եւ զաշտանակնսն ճրագօք. (Մաշտ. կիլիկ.։)
cf. Միայնակեաց.
ՄՈՆԱԶՆ ՄՈՆՈԶՈՆ. Բառ յն. մոնա՛զօն, մօնօ՛զօն. որ եւ մօնա՛խօս. μονάζων, μονόζος, μοναχός monachus, religiosus. Մենակեաց. միայնակեաց. կրօնաւոր. աբեղայ.
Առն միում մոնազնի։ Առ մոնազն մի՝ որ էր երէց վանիցն։ Հօրն տացեն վանաց, զի մոնազն ի նմանէ ձեռնադրի։ Քահանայ եւ կրօնաւոր եւ մոնոզոն մի՛ մտցեն ի դատաստան, զի մի՛ հարկ լիցի երդմանց. (Արծր. ՟Բ. 40։ ՟Գ. 13։ Մխ. դտ.։)
Մոնազն (կամ մոնոզոն) մի՛ իշխեսցէ ամուսնանալ. (Կանոն.։)
Խաբեալք ի մոնազնէ (կամ ի մոնոզոնէ) միոջէ. (Վրդն. պտմ.։)
Ընդ քահանայս եւ ընդ մոնոզոնս եւ ընդ պաշտօնակիցս նոցին։ Ղեւոնդ.։
Ի կերպարանս եւ ընդ պաշտօնակիցս նոցին. (Ղեւոնդ.։)
Ի կերպարանս կամ ի մէջ մոնոզոնաց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մոնոզոնաց ցուցար ծայրագոյն, անտոնիէ. (Ժմ. յն.։)
Իսկ (Տօնակ.)
Զգեցեալ էր մոնազն. որ եւ այս ձեւ աղօթողի. իմա՛ գեստ որպէս մոնոզոնի։
to forget, to be forgetful or unmindful of, to neglect;
— զասելին, to be at a stand, to stop short, not to know what to say, to be put to a stand or to an ou-plus;
մի՛ մո ռանար զիս, don't forget me;
to be forgotten, to fall into oblivion.
եւ հ. ՄՈՌԱՆԱՄ լինի կր. նաեւ ՄՈՌԱՆԻՄ. (որպէս թէ մեռանիլ իրաց ի յուշն) λανθάνω, λήθομαι, ἑπιλανθάνω, -ομαι obliviscor, oblitus sum, latet me. Հանել յուշոյ. չյիշել. անյիշատակ թողուլ եւ մնալ. զանխուլ լինել. (լտ. մէ՛մօռ է յիշօղ, եւ իմմէ՛մօռ, մոռացօղ) մոռնալ.
Ընդէ՞ր զտէր մոռացան ամբարհաւաճք։ Մոռա՛ զժողովուրդ քո եւ զտուն հօր քոյ։ Ոչ մոռացաւ տէր զաղօթս տնանկաց։ Մի՛ մոռանայցես զամենայն բանս զայսոսիկ։ Զօտարսիրութիւն մի՛ մոռանայք.եւ այլն։
Թէ մեք յիշիցեմք զմեղսն, աստուած մոռանայ. ապա եթէ մեք չյիշեմք, եւ ո՛չ աստուած մոռանայ. (Ոսկ. եբր.։)
Մոռանայցի բանն յաչաց ժողովրդեանն։ Անունս մեր մոռասցի ժամանակաւ. (Ղեւտ. ՟Դ. 13։ ՟Ե. 14։ Իմ. ՟Բ. 4։)
Մօրն նեղութիւնքն եւ տրտմութիւնքն մերժեալ մոռանին նմա վասն ծնանելոյն մարդ յաշխարհ. (Նանայ.։)
Լիութիւնք աշխարհիս յակնարկելն մոռանին. (Վանակ. յոբ.։)
to madden, to run or go mad.
μωραίνω, -ομαι stulte ago, infatuor. Յիմարիլ. անմտանալ. խենդենալ, խենդութիւն ընել.
Ընդէ՞ր մորոսանաս։ Պէսպէս մեղօք մորոսացան. (Ճ. ՟Գ.։ Տօնակ.։)
Լա՛ւ է մորոսանալ քան հպարտանալ։ Մորոսանաս, եւ չիմանաս. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ե։ եւ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ա։)
Յիմարեսցին իշխանք տայանու, եւ խորհրդականք նոցա մորոսասցին. զի՞նչ իցէ մորոսանալ. զի ոչինչ գտանիցեն հնարս իրացն դիւրութեան. (Ոսկ. ես.։)
having fine carnation colour and beauty.
to beg, to mendicate, to ask alms, to solicit charity, to be a vagrant.
Գործել ոչ կարեմ, մուրանալ ամաչեմ։ Որ նստէրն եւ մուրանայր։ Մուրանայ հաց։ Հաց մուրանայցէ.եւ այլն։
Հաց մուրանային, եւ բերէին նմա ծառայքն իւր. (Եղիշ. ՟Է։)
Միթէ զվայրօք ինչ գալ, եւ մուրանա՞լ պարտ էր վարդապետին. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
adenology.
to hide, to veil, to dissimulate.
Յունաց մատենագիրք կամ քաղդէացիք զախտն բարեքեն, (այսինքն զնաբուգոդոնոսորոյ պատժիլն) ... եւ Աստուած անուանեն զմոլորութիւնն՝ որ եմուտ ի նա. (Եւս. քր. ՟Ա։)
personable, genteel, agreeable.
Եթէ որդիք ուրուք իցեն յոռի, եւ նա ցանկասցի այլոց որդւոց բարեքւոց հայր անուանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12. ըստ հին ձեռ. իսկ ի նորն բարե ոց. եւ ի տպ. բարէոց։)
cf. Բարեքի.
Եթէ ոք ի քահանայից հանդերձիկ ինչ բարեքիկ ագանիցի. (Ոսկ. փիլիպ.։)
at least, at the least.
ԲԱՐԷ. Այսպէս գրեն ոմանք ի գրչաց զնախակարգեալ բառսբարդեալս սովորաբար ըստ ուղիղ կանոնի ԲԱՐԵ. (ի բարի, բարեաւ, բարեաց) օրինակի վասն աստ դնեմք զքանի մի բառս, որովք լիցի զուղիղն դատել գրագիտաց։
Եթէ ոչ ունիս աղօթս հոգեւորս եւ խոնարհութիւնս, ապա բա՛րէ աշխահութիւնս մարմնաւորս արասցես. (անդ. (տպ. գո՛նէ։))
cf. Բաժանեմ.
Ասի սուրբ երրորդութիւնն բարժանիլ անբարժանաբար, եւ միաւորիլ որոշմամբ. արդ բարժանի ըստ դիմաց, եւ միաւորի ըստ բնութեան. (Խոսրովիկ.։)
good, nice, kind, indulgent;
fit;
fine, handsome;
well, right;
good, benefit, favour, goods;
— է, it is good;
— առնել, to do well;
— or բարեաւ եկիք, be welcome ! համբաւ բարեաց, good reputation;
գիտել զ— կամ զչար, to ignore the difference between good and evil;
զինչ — գործեցից, what shall I do well ? հատուցեր ինձ —ս, you have done me good;
ընկալար անդէն զ—ս քո, you have received good in your life;
յորժամ — լինիցի քեզ, when will you be happy;
բարեօք, cf. Բարւոք;
բարով իմն, cf. Սիրելապէս, cf. Մարդասիրապէս;
cf. Բարեաւ.
Չիք ոք բարի, բայց մի աստուած։ Այր բարի եւ անձնեայ։ Մարդ բարի ի բարի գանձուց սրտի իւրոյ հանէ զբարիս։ Ազնիւ ծառայ բարի եւ հաւատարիմ։ Ծառ կամ պտուղ կամ երկիր կամ մասն բարի։ Պարգեւս բարիս։ Տուրք բարիք։ Լի գործովք բարեօք։ Զգործս բարեաց. կամ Զյիշատակ մեր բարեաց. (յն. բարի)։ Գիտել զբարի կամ զչար։ Բանս բարիս։ Չէ բարի բանդ։ Չէ ինձ բարի։ Ուղիղ եւ բարի ես դու յաչս իմ։ Ինձ մերձենալ առ աստուած բարի է։ Արա որ ինչ բարի թուի առաջի աչաց քոց։ Տէր որ ինչ բարի է առաջի իւր, ինքն արասցէ։ Ծագէ ի վերայ չարաց եւ բարեաց։ Զչարս եւ զբարիս։ Ժողովեցին զբարի բարին (այսինքն զլաւսն) յամանս, զխոտանն ի բաց ընկեցին. եւ այլն։
Բարիքն՝ որպէս թուի ինչ, բարիք են թուեցեալ յամենայն տեղ, եւ գարշելիքն՝ գարշելիք. (Պղատ. մինովս։)
Երկեաւ նա ի բարի շքոյ անտի փառաց հրեշտակին. (Եփր. համաբ։)
Տուր ինձ ընդ բարի գինս զտեղի կալոյս այսորիկ. (Եփր. մնաց։)
Ոչ տեղեաց զանազանութիւնք զբարին եւ զվատթարն գործեն. (Փիլ. այլաբ).
Զի՞նչ բարի գործեցից։ Բարւոյ իմիք լիել։ Որ գործէ զբարի։ Մի հայհոյեսցի բարին ձեր։ Բարի արարէք ատելեաց ձերոց։ Ընդ ամենայնի ամենայն բարեաւ եղէ։ Տացէ բարիս այնոցիկ՝ որ խնդրեն զնա։ Բարիս գործել։ Ընկալար անդէն զբարիս քո։ Զբարեաց զհետ երթայք։ Հանդերձելոցն բարեաց։ Դու հատուցեր ինձ բարիս։ Արարեր ինձ բարիս։ Որոց բարիս արարեալ՝ յուղարկես արժանիս աստուածոյ։ Տէր հատուսցէ նմա բարիս. եւ այլն.
Փովանակեսցուք զբարին մեր առ նոցա կարիսն. (Յճխ. ԺԱ։)
ԲԱՐԵԱՑՔՆ. Իբր բարի արանց (հելլենաբանութիւն). τὰ, τυῶ, ἀγαυὠυ.
Հասարակ եւ միաբանք՝ ընդ առակեցելումն, սիրելեացքն (իրք բարեկամաց), եւ եւս կարի առաւել՝ բարեացքն, որոց հոգ խնամոյ է հաճոյ լինել աստուածոյ. (Փիլ. Իմաստ.)
Բարի եկիր ճանապարհորդ խաղաղութեան... Բարւոք գտաք զձեզ՝ օթեվանք սրբոյ հոգւոյն. (Զենոբ.)
Բարի եկիք աստուածասէր աղախնայք քրիստոսի։ (Հ. Կիլիկ։)
passionate, apt to be angry, fretful, pettish, peevish, impatient.
Բարկասիրտ է եւ թշնամանող. (Ճ. ՟Ա.։)
angry, vexed, enraged.
Այժմ ծով ի բարկացայտ լեռնակուտակ ալեացն զնստեալ վրդովմանց. (Խոր. վրդվռ.։)
Բարկացայտ (կամ բարկացեալ) ալիքն՝ լեռնաձեւ կուտակին. (Ագաթ.։)
cf. Բարկասիրտ.
Բարկացեալն. եւ որ ստէպ բարկանայ. բարկասիրտ. ὁργίλος, θυμώδης iracundus.
Այր բարկացօղ՝ տգեղ է կերպարանօք։ Մի՛ լինիր ընկեր առն բարկացողի։ Մի՛ բարկացօղ, մի՛ թշնամանօղ։ Լաւ իցէ բնակել յանապատի, քան ընդ կնոջ լեզուանւոյ, անզգամի եւ բարկացողի։ Փրկիչ իմ ի թշնամեաց իմոց բարկացողաց.եւ այլն։
irascibility, ire.
Բարկացողութիւն է չարութիւն ցասմնատեսակին, ըստ որում դիւրաշարժք լինին ի ձեռն բարկութեան. յն. ի բարկութիւն. (Արիստ. առաք. յորմէ եւ Լմբ. սղ.։)
Հարկեցաւ ի բարկացողութիւնն, որ է ի նմա թունաւորութեան կիրք։ Զի՞նչ է բարկացողութիւն. (եւ այլն. Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ի՟Դ։)
to exasperate, to irritate, to anger, to displease, to offend, to enrage.
παροξύνω exacerbo Շարժել ի բարկութիւն. զայրացուցանել. դառնացուցանել. սրդողցնել.
Ո՛րչափ բարկացուցեր զտէր Աստուած քո։ Եւ ի քորէբ բարկացուցէք զտէր։ Մինչեւ յե՞րբ բարկացուցանէ զիս ժողովուրդդ։ Բարկացոյց նա զԱստուած. (եւ այլն. Օրին.։ Թուոց.։)
Բարկացուցեալ եւ դառնացուցեալ զարարիչն. (Ագաթ.։)
Մերթ՝ պարզապէս Բարկ առնել. այսինքն սաստկացուցանել, վառել բորբոքել զկիրս ամենայն, գրգռել զզգայութիւն եւ զյօժարութիւն.
Սէր տեսանելւոյն բարկացուցանէ եւ բորբոքեցուցանէ զքեզ ա՛չք։ Նանրութիւն շատխօսութեանն բարկացուցանէ զքեզ լե՛զու։ Ծանրասիրտք եղէք, բարկացայք ի չար ցանկութիւնս ... այլ զբարկանալն յետ ցանկութեանց մեղաց հատէք ի ձէնջ զղջմամբն. (Լմբ. սղ.։)
that sits on the same mattress, that is partaker of the same banquet or dignity;
colleague.
συνανακείμενος, σύνεδρος, κοινωνός conviva, consessor, particeps Բազմեալն ընդ այլս ի նմին սեղանի բարձիւք. սեղանակից.
Զբարձակիցսն ի բազմականացն ի բաց պուղեաց. (Խոր. ՟Բ. 60։)
cuish
Զինուորական պահպանակ կամ զանկապան բարձից.
Զարդարեալ էր սռնապանօք եւ բարձապանօք մորթեղինօք. (Պտմ. աղեքս.։)
president;
— տեղի or —ք, the first place, honourable place.
Ետ քեզ զաւագութիւն, եւ զբարձերէց տեղի. յն. մի բառ՝ զնախագահութիւն. ()
that seeks the first place, fixed in an honourable place;
— լինել, to seek the first place.
Ընտրեալն յառաջին բարձ. նախագահ. գահագլուխ.
Իսկ երանեալս ... տոհմ Արշակունեաց ... բարձրընտրաց, գահանշանաց. (Նար. մծբ.։)
small cushion, bolster;
compress.
ԲԱՐՁԻ ԹՈՂԻ ԱՌՆԵԼ. որ եւ ԲԱՐՁ ԵՒ ԹՈՂ ԱՌՆԵԼ. Բառնալ թողուլ, թողուլ լքանել յերեսաց. անտես առնել.
Զամենայն կարեւորսն թագաւորութեանն բարձի թողի առնել. (Մարթին.։)
small cushions, pillows.
Կարեն կարկատեն զբարձկնեարդ ի ներքոյ ամենայն արմկան ձեռին, եւ առնեն գլխադիրս գլխոյ ամենայն հասակաց։ Ահաւասիկ ես ի վերայ բարձկներոյդ ձերոյ, յոր դուք ժողովէիք զանձինս. եւ պատառեցից զայդ ի բազկաց ձերոց ... եւ պատառցից զգլխադիրսն ձեր. (Եզնիկ. ՟Ժ՟Գ. 18. 20։)
act of raising;
carriage;
subtraction;
exception;
suppression, repeal, derogation;
degradation, dissolution, extinction;
deduction, defalcation.
Բառնալն կամ բառնիլն՝ ի վեր, կամ ի միջոյ. վերցընելը, եւ վերցըւիլը.
Ճանաչելով զբարձումն քաջ զօրավարաց. այսինքն զկորուստ կամ զմահ. (Փարպ.։)
to load, to burden.
βαστάζω bajulo, tollo Տալ բառնալ. օգնել ի բառնալ. բերցնել կամ վերցնել.
Ի մէջ որայոցն քաղիցէ. եւ մի՛ պատկառեցուցանէք զնա, այլ եւ բառնալով բարձուսջի՛ք. (Հռութ. ՟Բ. 169։)
that has a strong voice;
sounding, that has a loud or shrill sound;
resounding, clamorous, sonorous, clangous;
loudly, aloud.
Բարձր եւ վսեմ օրինակաւ. բարձրագոյնս եւ նրբագոյնս.
Որպէս եւ ասէ բարձրաբարբառն եսայիաս. Տօնակ.։
Զզրկանաց ամբաստանութեան իւրոյ բան՝ բարձրաբարբառ զօրացուցանէր զարքայէ. (Յհ. կթ.։)
very high, much elevated, lofty.
Փոխանակ բարձրաբերձ եւ վաղաւեր աշտարակին՝ խաչն ճշմարտութեան կանգնեցաւ. (Ագաթ.։)
seat, the chair, the highest place;
president, the most honourable;
high, elevated.
Ոյր բարձր է գահ. գահերէց. նախապատիւ.
Բարձրագահ օրհնաբան էիցն խմբակցութեանց. (Նար. մծբ.։)
Բարձրագահ աշտանակ։ Բագին բարձրագահ. (Անան. եկեղ։)
Խորին եւ յաւէտ բարձրագահ խորհուրդ։ Բնակեալ ի փառս բարձրագահս։ (Անան. եկեղ։)
ԲԱՐՁՐԱԳԱՀՔ, ից. գ. որպէս Յառաջագահք, կամ նախաթոռք. այսինքն առաջին նստարան, կամ երեւելի բազմոց յատենի. προτοκαθεδρία prima cathedra, sedes
Զարթուցեալ մարգարէն (Յովնան), եւ ի վերայ նաւին ողին եղեալ ... ի վերուստ իբրու ի բարձրագահից իմն՝ չարեացն շուրջ հայեցեալ ետես զբազմութիւնն. (Փիլ. յովն.։)
high, elevated;
bold, frank, honourable;
holdly, highly.
Բարձրագլուխ (կամ բարձրիգլուխ) պարծի ողորմութիւն առ դատաստանաւն. (Յկ. ՟Բ. 13.) յն. լոկ պանծանալ. κατακαυχάομαι
Յոյժ բարձրիգլուխ պարծի ողորմութիւնն առ դատաստանաւ. (Մանդ. ՟Ը։)
Բարձրագլուխ ի մէջ յոքնախումբ կացեալ հրապարակաց. (Պիտ.։)
higher, sublime;
supreme, grand;
—, —ս, highly, sublimely, boldly.
ὐψηλότερος, ὐψηλότατος altior, excelsus Առաւել բարձր (ըստ ամենայն նշ). վերագոյն. գերապանծ. գերազանց. Մին բարձրագոյն էր քան զմիւսն. (Դան. ՟Ը. 3։)
Զի նա՝ առաւել բարձրագոյն եւ մեծ էր. (՟Գ. Թագ. ՟Գ. 4։)
Որ կատարեալն են սիրով նորա՝ բարձրագոյն են նոքա ի պատճառանաց օրինաց. (Եփր. ել.։)
Բարձրագունից արժանաւոր գովութեանց. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Զիա՛րդ է խոնարհ, որ ի ծոց էր բարձրագունին հօր. (Կիւրղ. գանձ.։)
Եւ այսպէս բարձրագունին ծանուցաւ խոնարհութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Եւ թէ ե՛ւս ի բարձրագունացն. (Մխ. դտ.։)
Պատուով բարձրագունաւ։ Փառօք բարձրագունօք. (ՃՃ.։)
Լի են խոնարհագունիւք եւ բարձրագունիւքն. (Իգն.։)
very high, to wer-ing;
observatory.
Պարանոցս բարձրադիտակ՝ խոնարհեալ. (Բենիկ.։)
Խաչն կանգնեցաւ ի բարձրադիտակն գողգոթայ. (Տօնակ.։)
that flies above.
Բարձրաթռիչ եղեալ՝ եկին առ նա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Անուանեցաւ արծուի՝ վասն բարձրաթռիչ աստուածաբանութեան. (Տօնակ.։)
high, great, supreme, sublime, excellent.
Ի բանական եւ ի հոգեւոր բնութիւնս զատեալ որոշեցան բարձրակայ վայրիւք. (Մամբր.։)
that looks above;
sublime.
Բարձրահայեաց բանական, կամ բանականացս. (Վրդն. յանթառամն.։ եւ Երզն. լս.։)
Լուսափայլ եւ բարձրահայեաց աչաց (Ստեփաննոսիդ). (Տօնակ.։)
Բարձրահայեաց եւ երկնապիշ լինելով երդնուն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
that has a large size, tall.
Յերեւութանալն մարդկան՝ զառն կերպարան եւ բարձրահասակն մարմնակերպութիւնս զգենուն. (Տօնակ.։)
proud, lofty, arrogant, presumptuous.
Պիղծ է առաջի Աստուծոյ ամենայն բարձրամիտ։ Վասն բարձրամիտ անապատականին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զոր եւ ոչ առ ծառայակիցսն բարձրամիտքն երբէք ցուցանեն. (Նանայ.։)
fortified in a very high place.
Բարձր եւ ամուր. հզօր եւ անառիկ.
to be proud of, to be selfcon-ceited.
ԲԱՐՁՐԱՄՏԵՄ ԲԱՐՁՐԱՄՏԻՄ. ὐψηλοφρονέω alta sum mente, animo sum elato, superbio Ամբարտաւանիլ, մեծամտիլ, փքանալ, հպարտանալ.
Ըստ նախայօժար կամացս ոչ բարձրամտեմք. (Լմբ. սղ.։)
Ի մի՛տ առցես ե՛ղբայր, եւ մի՛ բարձրամտեսցիս։ Ընդէ՞ր բարձրամտես ունայն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Բարձրամտեմ.
ԲԱՐՁՐԱՄՏԵՄ ԲԱՐՁՐԱՄՏԻՄ. ὐψηλοφρονέω alta sum mente, animo sum elato, superbio Ամբարտաւանիլ, մեծամտիլ, փքանալ, հպարտանալ.
Ըստ նախայօժար կամացս ոչ բարձրամտեմք. (Լմբ. սղ.։)
Ի մի՛տ առցես ե՛ղբայր, եւ մի՛ բարձրամտեսցիս։ Ընդէ՞ր բարձրամտես ունայն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
lofty, proud, supercilious, haughty.
Բարձր՝ յօնիւք, այսինքն ամբարտաւան՝ աչօք. ամբարհաւաճ, սնապարծ.
Առ ինքնարգոյ բարձրայօնն. (Նար. ՟Գ։)
Ահարկութիւնն՝ առ ապստամսն ի պատուիրանէն է պիտանացու, եւ առ բարձրայօնսն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
Բարձրայօն պարծանօք. այսինքն ամբարտաւանական. (Ճ. ՟Բ.։)
very honourable, much esteemed.
puffed up, arrogant, proud;
— շրջիլ, to be puffed up, to be proud of, to bridle up.
Հպարտանալ ... յողն կալ, բարձրապարանոց երեւել ի վերայ երախտաւորաց իւրեանց. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 12։)
with long legs.
Իբրու արդ բարձրասրուն, եւ կամ այլ ինչ վերագոյն քան զունակութիւն անչափ՝ գարշելի է. (Պղատ. տիմ.։)
that has high branches;
covered with many leaves, leafy.
cf. Բարձրապարանոց.
Մի՛ ախորժեսցես ի վեր ամբառնալ զձեռնդ Աստուծոյ (ընդդէմ քո) ըստ բարձրավզիցն. (Ածաբ. աղք.։)
Զբարձրավիզն խոնարհեցուցեր. (Սկեւռ. լմբ.։)
Նշանակ բարձրավզին եւ փքացելոյ վասն ամբարհաւաճութեանն։ Ինձ մահկանացուիս զի՞նչ արժան է բարձրավիզ լինել, փքանալ, փռնդալով առ նմանիսն. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to elevate, to lift up, to raise, to exalt, to raise higher, to raise again, to ascend, to promote, to advance.
ὐψόω, ἁνυψόω exalto, in altum extollo, αἵρω , ἁναιρέω, ἁναλαμβάνω sursum tollo, affero Բարձր առնել՝ իրօք կամ նմանութեամբ. վերացուցանել. ի վեր առնուլ՝ հանել՝ յարուցանել՝ կանգնել, համբառնալ, տնկել. բարձրցընել, վեր հանել, վեր վերցընել.
Շինեաց պարիսպ, եւ բարձրացոյց յոյժ։ Բարձրացուցանել զտուն Աստուծոյ մերոյ, կանգնել եւ շինել զանապատս զայս։ Խոնարհեցուցանեմ զփայտ բարձրացեալ, եւ բարձրացուցանեմ զփայտ խոնարհեալ։ Մի՛ բարձրացուցանէքզեղջիւրս ձեր։ Բարձրացո՛ տէր Աստուած իմ զերեսս իմ առ քեզ։ Բարձրացուսցէ նշան ի հեթանոսս։ Եթէ բարձրացուսցես իբրեւ զարծուի զբոյն քո, եւ անտի իջուցից զքեզ։ Հոգի տեառն վերացոյց զիս եւ բարձրացոյց.եւ այլն։
Սկիզբն արարից բարձրացուցանել զքեզ առաջի ամենայն որդւոցն Իսրայէլի։ Բարձրացուցի զքեզ ի միջոյ ժողովրդեանդ։ Բարձրացուցի զքեզ յերկրէ։ Որդիս ծնայ եւ բարձրացուցի, եւ նոքա զիս անարգեցին։ Արդարութիւն զազգ բարձրացուցանէ. նուազեցուցանեն զազգս մեղք։ Զորս կամէր ինքն՝ բարձրացուցանէր, եւ զորս կամէր ինքն՝ խոնարհեցուցանէր։ Տէր խոնարհեցուցանէ, եւ բարձրացուցանէ։ Որ բարձրացուցանէ զանձն, խոնարհեսցի. եւ այլն։
Նուագէին առաջի արքայի բանիւքն Աստուծոյ, բարձրացուցանել եղջերեաւն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ե. 5։)
ԲԱՐՁՐԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Չափազանց օրինակաւ վարիլ. մեծացուցանել զբանն. բանը մեծցնել.
height, hill, eminence, summit, top, ridge, hillock;
promontory, cape;
hight, elevated
Խճաքարք՝ որ ի բարձրաւանդի կայցեն, առաջի հողմոց ոչ մնայցեն. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 21.) յն. μετέωρος sublimis, excelsus
very high;
the Most
Սեպհականեալ անուն ճշմարտին Աստուծոյ, ըստ որում է իսկութեամբ բարձր ամենայնիւ, կամ Ամենաբարձր, որպէս ասի յայլ լեզուս. ὔψιστος altissimus եբր. էլիօն. տճկ.
Որոտաց տէր յերկնից, եւ բարձրեալն ետ զձայն իւր։ Որդի բարձրելոյ կոչեսցի։ Զօրութիւն բարձրելոյն հովանի լիցի ի վերայ քո։ Մարգարէ բարձրելոյ կոչեսջիր։ Այլ ո՛չ եթէ բարձրեալն ի ձեռագործ տաճարս բնակէ.եւ այլն։
Քահանայ էր Աստուծոյ բարձրելոյ։ Օրհնեալ է աբրամ յԱստուծոյ բարձրելոյ, որ արար զերկինս եւ զերկիր։ Օրհնեալ է Աստուած բարձրեալ։ Սաղմոս ասացից անուան տէրն բարձրելոյ.եւ այլն։
Բաղաամ առակօք բարձրելովք մարգարէանայ. այսինքն բարձր առակօք։
height, eminence, zlevation, act of raising up, summit, sublimity, grandeur, highness.
ԲԱՐՁՐՈՒԹԻՒՆ. ὔψος, ὔψωμα, ὔψωτις, ἁνάστημα exaltatio, erectio, sublimitas Բարձրանալն, բարձրացումն. մեծութիւն. առաւելութիւն. գերազանցութիւն. փառք, փառաւորութիւն.
Նայեաց ի գործս ձեռաց իմոց, եւ ի բարձրութիւն Երուսաղէմի։ Դու բարձրութիւն Երուսաղեմի, դու ցնծութիւն Իսրայէլի։ Աճեաց ի բարձրութիւն թագաւորութիւն նորա։ Ետու զայդ ի տուն Աստուծոյ իմոյ ի բարձրութիւն։ Երթալով յովսափատ մեծանայր ի բարձրութիւն։ Հպարտացաւ յոյժ բարձրութիւն նորա։ Փառք նորա լցան անարգանօք, եւ բարձրութիւն նորա ի սուգ կործանեցաւ։ Զբազումս չարչարեաց բարձրութիւն նորա.եւ այլն։
Որ գերազանց գտաք եւ երկնի՝ ամենազարդ բարձրութեամբ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ոչ է հնար ընդունել զբարձրութիւն զաւետեացն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Գիտացեալ զնախահօրն կործանումն, մանաւանդ թէ զսատանային՝ իսկ ի բարձրութենէ եւ ի հպարտութենէ լեալ. (Նար.։)
leg;
cf. Բարձ.
Արասցես նոցա անդրավարտիս կտաւեայս՝ ծածկել միջովք չափ, եւ բարձիւք չափ։ Մէջք նորա, եւ բարձք՝ պղնձիք։ Ի տալ տեառն զբարձս քո ի քակտումն, եւ զորովայն քո յուռուցումն։ Ոչ խորտակեցին զբարձս նորա։ Բարձք նոցա՝ բարձք ուղղորդք։ Բազուկք, եւ բարձք նորա իբրեւ զտեսիլ փայլուն պղնձոյ։ Եւ ոչ սասանեցան բարձք իմ։ Առնապանք պղնձիք ի վերայ բարձից նորա.եւ այլն։
Տո՛ւր ձեռաց իմոց զզօրութիւն ... եւ բարձանց իմոց զժուժկալութիւն բանաւոր անուացն. (Եփր. ծն. քրիստոսի.։)
to moralize.
ԲԱՐՈՅԱԽՕՍԵԼ. φυσιολογέω de natura dissero Խօսել կամ ճառել զբարուց եւ զբնութեանց, մանաւանդ կենդանեաց.
natural.
moral, belonging to morals;
moralist;
moral;
— իմաստասիրութիւն, ethics;
— գիտութիւն, morality, ethics;
— իմաստ, morality;
առնել — խորհրդածութիւնս, to moralize, to make moral reflections.
Ի ձեռն տեսականին յարդարի, եւ ի ձեռն բանի պաճուճէ զբարուականն, եւ հնազանդեցուցանէ զախտս (կամ զկիրս)։ Արիստոտելականքն յերիս բաժանեն զգործնականն. ի քաղաքականն, ի տնտեսականն, ի բարոյականն. եւ յիրաւի։ Արիստոտէլ գրեաց զբարոյականն, յորում վասն բարուց ճառէ. (Սահմ. ՟Ի. եւ ՟Ի՟Ա։)
Օգուտ արար մարդկային կենացս՝ ի ձեռն բարոյականին՝ առ ի բարուցն ուղղութիւն։ Տեսութիւն ունի իմաստասիրութիւն ի ձեռն երից մասանցն իւրոց, բանականին, բարոյականին եւ բնականին. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Մակացական առաքինութիւնք ասացան վասն բարոյականաց առաքինութեանց. (Սահմ. ՟Ժ։)
Ելանէ յանցաւն եւ յանաշխատ ճանապարհ բարոյական ուղղութեանն. (Լմբ. սղ.։)
Իսկ բարոյական օրինակաւ, հարիւրամեան՝ զկատարեալ առաքինութիւն յայտնէ. (Գէ. ես.։)
Բարոյականն է շարադրութիւն օրինակեալ առ ի վարս առաքինութեան կամ չարութեան. եւ առագրի սողնոցն, գազանաց, թռչնոց եւ լողակաց։ Եւ ասի բարոյականն (կամ բարուականն՝) խօսք բարուց զգայուն կենդանեաց. (Տօնակ.։)
Ըստ բարոյականն կամեցողի արքային Սմբատայ։ Զի նախնական իւրեանց բնականօքն շարժմամբ բարոյականին առ ի յօգտակար վայելսն ճեպիցին. (Յհ. կթ.։)
Բարոյականին նախուստն հօր (Աստուծոյ) համագաղափար գոլ գտանին. (Մագ. ՟Թ։)
morally
cf. Բարք.
cf. ԲԱՐՔ ըստ ամենայն նշ.
Վասն անձնասէր բարոյից. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 21։)
Առ պագշոտ յիմարութեան ցոփութեան բարոյիցն։ Յամբարշտութիւնս բագնասէր բարոյիցն. (Ագաթ.։)
Բնական բարոյիցս ջերմութեամբ (զոր օրինակ հառաչանօք, արտասուօք եւ այլն) զնա թախանձել։ Յետ զբարոյսն սահմանելոյ՝ գրեցի զուղղութիւն նորին. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Բայց ե՛ւս անբանական բարոյից է ասուն կենդանեաց ի յարօտս մահու ճարակել։ Ըստ բազմապատիր նենգութեան բարոյից դաւօղ աղուեսուց։ Ի գազանական բարոյից նոխազք նուիրելիք. (Նար. կ.։ Նար. ՟Կ՟Թ. եւ Նար. մծբ.։)
Բնական բարոյից ընտանի սովորութիւնք (յամենայն արարածս) այլ ընդ այլոյ յեղանակեցան. (Նար. խչ.։)
goodness, probity;
benignity, mildness, clemency;
proceeds, produce.
Քաղցրութիւն, բարութիւն, հաւատք։ Պտուղ լուսոյ ամենայն բարութեամբ է։ Զամենայն հաճութիւն բարութեամբ։ Յամենայն բարութիւնս արդարութեամբ։ Սիրեաց զչարութիւն քան զբարութիւն։ Ըստ ամենայն բարութեանն՝ զոր արար Իսրայէլի։ Զգթութիւնս քո, եւ զբազում բարութիւնս՝ զոր ետուր մեզ.եւ այլն։
Կարգեաց ստանալ զբարութիւն, եւ ոչ զգեղեցկութիւն. զի գեղեցկութեանն տուիչ ինքն է, եւ բարութեամբն զանձնիշխանութիւնն արար բարութեան. (Եզնիկ.։)
Բարութիւն ամենայն երկրիս եգիպտացւոց ձեզ լիցի։ Տաց ձեզ յամենայն բարութեանց եգիպտացւոց։ Ո՞ ցուցցէ մեզ զբարութիւն։ Անձն նորա ի բարութեան անձինք ձեր։ Կեցցեն ի բարութեան անձինք ձեր։ Զքաղցեալս լցոյց բարութեամբ։ Տունս լի ամենայն բարութեամբք։ Զբարութիւնս երկրի կերջիք։ Անձն ունիս բազում բարութիւնս։ Այր զօրութեան ես դու, եւ բարութիւնս աւետարանես.եւ այլն։
Բարութիւնք յուսոյն կենացն յաւիտենից։ Վայելել ի բարութիւնսն անպատում. (Յճխ. ՟Ը։)
ԲԱՐՈՒԹԵԱՆ. (յատկացուցիչ, փոխանակ ածականիս՝ բարի)