very luminous, brilliant, resplendent.
Զերրորդութեանն հրաշապայծառ ճառագայթ. (Խոր. վրդվռ.։)
magnificence, august grandeur;
wonders, marvels.
Նոր ի քրիստոս հրաշափառութիւն։ Զո՞ր կալցի տեղի որդւոյ հրաշափառութիւն, միայն նուաստութեանն երեւեցելոյ յեղանակի. (Կիւրղ. պրպմ. եւ Կիւրղ. գանձ.։)
public orator, haranguer, preacher;
tax-collector, tax-gatherer.
Տասանորդիչք, եւ հրապարակաբանք զքաղաքս ունին. (Ոսկ. սղ.։)
charms, attractions, allurements;
lure, bait, wheedling, cajolery, flattery, enticement, solicitation, seduction;
instigation, suggestion, impulse, incitement;
— գեղոյ, charms of beauty;
— հաճոյից, հեշտութեան, the allurements of pleasure, of voluptuousness;
պատիր —, deceitful baits;
ի —րս ուրուք ըմբռնիլ, ելանել, հարկանիլ, to be seduced, misled, tempted, led astray, allured, enticed, decoyed;
ի —րս ցոփութեան դարձուցանել զոք, to entice to gluttony;
to allure one to debauchery;
արբուցանել ումեք —րս պղտորս, դժնեայս, to administer poison, to poison;
to seduce, to mislead, to pervert, to corrupt, to debauch, to lead astray, to bring into an error.
πεισμονή persuasio ἁνατροπή eversio. որ եւ ՀՐԱՊՈՒՐԱՆՔ, նաց, նօք. Պատիր հրաւէր կամ հրաւիրումն. չար խրատ. յորդոր. համոզակերութիւն. թելադրութիւն, շողոքորթութիւն. եւ Խեղաթիւրութիւն.
cf. Հրապուրեցուցանեմ.
ἁναπείθω persuadeo, seduco ὐποβάλλω suggero κολακεύω adolationibus decipio. Հրաւիրել ի չարն. յորդորել. հաւանեցուցանել. թելադրել. խելքը առնել, գլխէ հանել, դրդել.
fire;
pyre;
funeral pile;
fire, ardour;
Mars;
—ս արկանել, հարկանել, to kindle, to light, to set on fire.
Մնացորդք մարմնոյ նորա յայնմ հրատի մաշեալ լինէին. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 6։)
Զսրտին հրատս։ Հրատ տենդին։ Եւ ի հրատից բնութեանց ախտին. (Նիւս. կազմ.։ Վրք. հց. ՟Ը։ Յիսուս որդի.։)
to invite, to desire, to invite to a feast or assembly;
to convoke, to convene;
յառաջագոյն —, to predestine;
— ի ճաշ, to ask or invite to dinner.
Հրաւիրեալք ի սկզբանէ։ Որ ընտրեցեր յորովայնէ զհրաւիրեալսն ի սկզբանէ։ Որ հրաւիրեցեր զյառաջագոյն ընտրեալսն, կամ զորդիս մարդկան յորդեգրութիւն։ Ի մայրութիւն քո հրաւիրեալ. (եւ այլն. Շար. եւ յայլ գիրս։)
proof by fire.
Առնես հրափորձութեամբ զքննութիւն. (որդւոց մարդկան. Շար.։)
of fire, fiery, igneous;
empyreal, celestial, spiritual, angelic;
—ք, the angels;
— երկինք, the Empyrean.
Հրեղէն սուր, կամ նետ։ Հրեղէն աղբիւր, գետք, տանջանք, որդունք։ Հրեղէն անիւք, կենդանիք, նետք. (Յճխ.։ Ժմ.։ Մանդ.։ Կոչ.։ Խոսր.։ Շ. հրեշտ.։)
archangel, chief or prince of the angels.
Հրեշտակապետք երկնաւորք, եւ հրեշտակաց զինուորութիւնք։ Երրորդ զպետութեանցն, զհրեշտակապետացն, եւ հրեշտակացն դնէ քահանայապետութիւնս. (Շար.։ Շ. հրեշտ.։)
angelic nature;
embassy, message, deputation, delegation;
—ս առաքել, առնել, to send ambassadors, deputies, to depute, to send a commission.
Որում զհրեշտակութիւն միջնորդութեանն հաւատաց. (Խոսր.։)
collecting the scattered flock.
pastor, chief of a flock;
bishop.
Պետ հօտի. հովիւ. հովուապետ. առաջնորդ եկեղեցւոյ.
episcopacy;
bishopric.
Հովուապետութիւն. առաջնորդութիւն.
cf. Հայրաբարոյ.
Օգնականութեամբ հօրաբարոյին գըտայ որդւոյ շաբիթայ. (Խոր. ՟Գ. 60։)
Հօրաբարոյ բարերարութեամբքն լիցին արժանի ճշմարիտ որդւոյն աստուծոյ եղբարք անուանիլ. (Ագաթ.։)
the seventeenth letter of the alphabet, and the twelfth of the consonants;
eighty, eightieth.
Ձ. Լծորդ գտանի ընդ ծ. մանաւանդ յորժամ կայցէ ձ զկնի ն տառի, զի յայնժամ մեղմ հնչի. վասն որոյ եւ անխտիր գրի, Ինձ, ընձու, ինձ. ընծու. խնձոր, խնծոր. ընձայ, ընծայ. տանձ, տանծ. պանծալ, պանձալ. ծանծաղ, ծանձաղ. գծուծ, գձուձ. եւ այլն։
Ձ. Հեռապէս երբեմն լծորդ գտանի ընդ խ. զի ձաղ, ծաղր, եւ խաղ, միաբանին ի նշանակութեան. որպէս եւ ձիւն, ձեռն, ձմեռն, ձիր. ըստ յն. է խիօն, խիռ, խիմօն. լտ. հիէմս. եւ ձիր. յն. խարիս. լտ. կրացիա եւ այլն։
Ձ. ձ իբրեւ նշանակ թուոյ՝ է Ութսուն, կամ ութսներորդ։
great-great-grandnephew or niece.
ՁԱԳԹՈՌԱՅ կամ ՁԱԳԹՈՌՆԻԱՅ, կամ ՁԱԳԹՈՌԱՅԻՆ ՁԱԳԹՈՌՆԵԱՅ. Թոռին թոռն, որ եւ Զաւակ թոռայնոյ, կամ թոռնեայի որդին. (Կանոն.։)
left, that is on the left.
Ըդ դասակս այծեաց ձախակողմեան հաղորդեալք. (Փարպ.։)
cf. Ձախողակ.
Որպէս ի ձախն խոտորեալ. անյաջող. դժպատեհ. թիւր. հակառակ. ներհակ. վատթար. չար. գէշ, ձախորդ.
of the same opinion, unanimous, agreeing, of one mind;
singing with, in chorus;
unisonous, in unison;
consonant.
ՁԱՅՆԱԿԻՑ. որպէս Նմանաձայն, կամ լծորդ.
Ոմանք ոչ երբէք զձայնակիցս կամ զլծորդս փոխանակել դիտեն։ Լծորդութիւն կոչի ձայնակցաց տառից ելանել ... տեղի տալով ընկերին մտանել ի լուծ. (Երզն. քեր.։)
giving or emitting a voice or sound;
echoing, sonorous;
crier;
awaker, rouser;
— եղջիւր, acoustic or ear-trumpet;
— լինել, to cause a voice or sound to be heard, to resound, to re-echo, to cry against, to defy.
tiresome, tedious, fastidious, troublesome;
disgusting, cloying.
Քանզի բնութիւն մեր է յայտնի, արագայագ եւ ձանձրալի. (Յս. որդի.։)
to grow tired, to become wearied, annoyed, cloyed, disgusted;
ձանձրացեալ ի կենաց, weary of life.
Ձանձրացեալ է անձն իմ ի դստերաց որդւոց քետայ։ Ի չարէ նա ոչ ձանձրացաւ։ Ձանձրացաւ յիս անձն իմ։ Բայց ես ոչ ձանձրացայց գալ զկնի քո։ Կալ յաղօթս եւ մի՛ ձանձրանալ։ Զբարիս գործել եւ մի՛ ձանձրասցուք։ Մի՛ ձանձրանայք զբարիս գործել.եւ այլն։
to tire, to fatigue, to trouble, to importune, to plague;
— զլսելիս, to tease, to vex.
Ի կրել արտաքս զաւելորդ թրքածս մոխրոցացն ձանձրացուցանէզդազախադէմ զկրողսն. (Փարպ.։)
to stretch, to spread, to extend;
to throw, to hurl, to fling;
to shoot, to dart;
to draw;
to attract, to entice, to allure, to decoy, to lure;
to carry off, to bring, to drag, to drag along;
to take or suck in, to suck;
to inhale, to aspire, to breathe;
to lengthen out, to prolong, to protract;
*to leave;
— զօդ, to respire, to breathe;
— զաղեղն, to draw a bow;
— զնետ, to let fly an arrow, to shoot;
— զսուրն, to brandish;
to make a sword-thrust or pass;
cf. Սուր;
— զթի, to row, to impel by oars;
— զվարմ, to lay snares, to spread nets;
— զլուծ, to bear the yoke;
— զառագաստս, to sail, to unfurl or set the sails;
— զձեռն, to stretch or hold out one's hand;
յինքն —, to attract, to allure, to entice;
յինքն — զանարգանս ամենեցին, to incur the public contempt or hatred;
յանձնզցասումն ուրուք, to bring indignation or wrath upon one's head, to draw it upon oneself, to expose oneself to anger of;
— ի կորուստ, to lead to ruin or destruction;
— զկեանս, to pass one's life or days;
— զբանս, to provoke, to rouse, to excite to anger;
— առ ոք զհայհոյութեան բան, to load with insult or execration, to insult, to revile, to abuse.
Ձգել զոստայնս իւրեանց զգլխովք նորա. (Ագաթ. (որ հայի եւ յաջորդ նշ)։)
cf. Ձգիչ.
Քաղցր եւ ձգողական յորդորմամբ առանց խրտուցանելոյ. (Սարկ. հանգ.։)
woven by hand.
Երկրորդ գրեցաւ այս ի ձեռահիւսէն տեառն յոհաննու. (Յիշատ.։)
cf. Ձեռարուեստակ.
Հայեա՛ց ի ճանապարհորդս, ի պղնձագործս եւ ի դարբինս, եւ յայլ ձեռարուեստսս. (Ոսկ. գծ.։)
artisan;
manual.
Հայեա՛ց ի ճանապարհորդս, ի պղնձագործս եւ ի դարբինս, եւ յայլ ձեռարուեստսս. (Ոսկ. գծ.։)
hand;
fist;
arm;
strength, might, power, force, main strength;
aid, succour, protection;
ի —, ընդ —, by, by means of, through the medium or channel of;
զձեռամբ, as much as one can, according to one's power;
ի ձեռանէ, coadjutor, assistant;
պաշտօնեայ ի ձեռանէ, subaltern functionary;
առ —, ready at hand, under one's hand, near, at hand;
առ — բառարան, portative dictionary;
— ի ձեռանէ, ընդ —, — ի —, from hand to hand, from one to another, from me to you, from you to him;
որ ընդ ձեռամբ է, subordinate;
հզօր ձեռամբ, with main strength, with a strong army;
— օտար, a strange hand;
յերկոցունց ձեռաց աջողակ, ambidexter, right-handed and left-handed person;
— հաւանութեան;
consent, assent;
ձեռս ի կապ, with one's hand tied;
with folded arms;
idle;
ձեռս յետս կապեալ, with one's hands tied behind;
—ք փապարեալք յաշխատութէնէ, hands hardened by toil;
մահահամբոյր ձեռամբ, with a deadly hand;
— տեառն, the hand, Spirit or Word of God;
ըստ ձեռին բաւականի, ըստ կարի ձեռաց իւրոց, according to one's strength, power or means;
ամբարձ զ— իւր ի տիրապետել, he formed the project of seizing the chief authority;
ձեռօք իւրեանց հայթայթէին զպէտսն, they lived by their labour;
ի ձեռանէ նորա վարէ իշխանութիւն, he governs under him;
ի ձեռս քո է, it is in your power, it depends on you;
չէր — նորա բաւական, he could not, he had not the means;
ահա — իմ ընդ քեզ, my hand shall be with you;
յամենայն տեղիս ուր միանգամայն հասանէր — իւր, every where he could;
եղեւ — տեառն ի վերայ իմ, the hand of God was on me;
— տալ իրերաց, to help or assist each other;
— տալ ի, to consent to;
— տալ անմեղութեան, to support, sustain or uphold innocence;
— տալ, to lend a hand to, to stretch out a helping hand, to aid, to succour, to assist, to help;
— արկանել, to lay hands on, to seize, to take possession of;
— արկանել, —ի գործ արկանել or առնել, to lay one's hand on, to put one's hand to, to set about, to undertake, to take in hand, to begin, to attempt, to try;
ի — տալ, to hand over, to deliver over, to give up;
ձեռս բառնալ, to lift up the hands;
ձեռս ամբարնալ, to raise one's hand against;
դնել զանձն ի ձեռին իւրում, to jeopard, to risk one's life;
— անձին հարկանել, to boast, to brag, to vaunt, to plume or pique oneself, to be proud of, to take to oneself the credit of, to avail oneself of, to deem it an honour;
ձեռն յանձին հարկանել, to oblige oneself to;
ձեռն դնել, to lay hands on, to ordain, to consecrate;
to put one's signature to, to sign;
— տալ աղջկան, to give one's hand, to consent to marry;
ընդ or զձեռամբ լինել, to be in the hands of, under the power, in subjection to;
ունել ընդ ձեռամբ, to have ready at hand;
ընդ ձեռամբ առնել, նուաճել, արկանել ընդ ձեռամբ, to bring under one's power, to subdue, to subjugate;
կալ ընդ ձեռամբ ուրուք, to put oneself under the protection of;
to submit, to yield;
to be submissive;
ընդ ձեռամբ անկանիլ, գալ ի ձեռս, ի ձեռս անկանել, to fall into the hands of, to be taken or seized, to get caught;
ի ձեռս բերել, to obtain, to procure, to entrap, to catch;
անկանել ի ձեռս ուրուք, to fall into the power of;
— օգնականութեան գտանել, to find a helping hand, to be sustained by, favoured with;
զձեռանէ առնուլ, ունել, ձգել, to take or lead by the hand;
ձեռամբ առնել, to indicate, to point to with the band;
զձեռամբ լինել, to be able, sufficient, capable;
զձեռօք ածել, to seize, to grasp;
to arrest;
ի — առնուլ, to obtain, to acquire;
to re-acquire;
to undertake, to begin;
տարածել զձեռս իւր առ ոք, to open one's arms to;
ճողոպրիլ ի ներքուստ ձեռին ուրուք, to escape from the hands or power of;
— մխել, to meddle, to interfere;
to set a hand to, to undertake;
— մխել յոք, to raise the hand against, to lay violent hands on, to ill-treat;
to put to death;
ի բաց կալ, ապստամբել ի ձեռանէ ուրուք, to rebel, to throw off the yoke, to save or rescue from the hands of;
— or ձեռս ի գլուխ ելանել, դառնալ, to be confounded by shame or grief, to be greatly abashed, or cast down;
— զձեռամբ փոփոխելով քարշել զչուանն, to draw a cord, to tighten a rope hand over hand;
— արկանել զգանձիւն, to try to rob the treasure;
լուանալ զձեռս, to wash one's hands of, to clear oneself from;
— ունել, to be fortunate, to have a lucky hand;
ձեռին կատակ՝ գռեհկաց կատակ, rough play is bear's play, joking with hands are jokes of blackguards.
χείρ manus. Եզր բազկի ի դաստակէ ցծայրս մատանց. թաթ ձեռաց. ափ. բուռն. գործարան շօշափելոյ՝ ըմբռնելոյ, եւ գործելոյ։ Նմանութեամբ, Գործի, միջնորդ. գործ. կար. զօրութիւն. իշխանութիւն. բաւականութիւն. անձն, եւ այլն. ձեռք, ձառք. (լծ. յն. խիր, սանս. քառա ).
ԶՁԵՌԱՆԷ ՈՒՆԵԼ, ԱՌՆՈՒԼ, ՁԳԵԼ. որպէս Ըմբռնել, օգնել, տանել, առաջնորդել։ (Ծն. ՟Ժ՟Թ. 16։ Գծ. ՟Բ. 8. ՟Ի՟Բ. 1. եւ այլն։)
Ի ՁԵՌՆ. διά, δι’ per. Որպէս թէ Ձեռամբ, այսինքն միջնորդութեամբ, կամ գործականութեամբ. եւ պարզապէս ի նշանակ գործիական հոլովոյ՝ որ պակասի ի յն. եւ լտ. մէկին ձեռքովը, տնով.
Ի ՁԵՌԱՆԷ. Եղեալն ընդ ձեռամբ ուրուք. երկրորդն. եւ Յետ նորա ի կարգի.
Կանգնեցին ի ձեռն որդւոց արանց երիքովի ... եւ ի ձեռանէ նոցա ունէին մոսողամ ... եւ ի ձեռանէ ունէին սադովկ։ Զհետ նորա կալան ղեւտացիքն. եւ ի ձեռանէ նոցա կալաւ ասաբիա. (Նեեմ. ՟Գ. 4=17։)
ԸՆԴ ՁԵՌՆ. նխ. Ի ձեռն. ձեռամբ, միջնորդութեամբ.
cf. Ձեռագէտ;
chiromancer, palmister.
Եւ եւս՝ Գէտ, այսինքն գիտօղ ձեռի ի հմայել եւ ի գուշակել։ Ուստի յաջորդ բառն։
to lay hands on the head of;
to ordain, to confer the orders of the church;
to consecrate;
to anoint, to crown.
Ձեռնադրել յզեսու առաջնորդ իսրայէլի. (Նախ. թուոց.։)
Ձեռնադրէր կարապետն։ Սա արժանապէս ձեռնադրեաց զքեզ ի յորձանսն յորդանանու։ Համագոյակցիդ քո ձեռնադրողի. (Շար.։ Նար. գանձ հոգ.։)
Զսորին որդիս կնքեալ ձեռնադրէ։ Զահեակն հեթանոսաց աջ ձեռնադրեցին. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ Նար. առաք.։)
to stretch out the hand;
to make an attempt on, to encroach.
Ձեռնաձիգ եղեն մեզ որդիք օտարաց. (Ճ. ՟Ը.։)
to put one's hand to, to undertake;
to meddle with, to prepare or dispose oneself;
— անձամբ յանձն, to lay violent hands on oneself, to commit suicide.
Ձեռնամուխ լինել ի բարեգործութիւնս, կամ յիր ինչ, ի պատմել. ի գործ պատերազմի. յարիւն որդւոյն աստուծոյ. ի քրիստոս, ի միմեանս, ի ձեզ, ի մարդ ոք։ Ձեռնամուխ լինել եւ չարչարել։ Ձեռնամուխ լինել մտանել յեկեղեցին։ Ձեռնամուխ լեալ բռնութեամբ. (Խոր. ՟Բ. 14։ Խոսր.։ Արծր.։ Երզն. մտթ.։ Եւս. պտմ. եւ Եւս. քր.։ Սարգ.։ ՃՃ.։ Ոսկ. մտթ. եւ այլն։)
lending a hand, assisting, succouring;
— լինել, cf. Ձեռնկալեմ.
Բարիոք հաղորդեցուցիչք եւ ձեռնկալուք. (Պրպմ. ձ։)
succour, aid, assistance;
cooperation;
means.
ՁԵՌՆՏՈՒՈՒԹԵԱՄԲ իբր Միջնորդութեամբ. ի ձեռն.
your;
ոչ խնդրեմ ինչ զ—, I do not require anything of yours;
—ն, yours.
cf. Կերպարանիմ.
Հարք որդեսէրք՝ երկիր եւս պագանել առաջի իւրեանց տան (զաւակաց), եւ ի ծառայութիւն ձեւանալ. (Խոսր.։)
of or belonging to horses;
horseman, rider;
sand-piper.
Ձիական թռչուն զծառս փորէ, եւ ջուր անձրեւու փտէ, եւ որդունս ծնանի, եւ այնու կերակրէ. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Խ՟Թ։)
riding;
stadium;
—ք, horse-races, races;
course.
Արուեստ ձիընթացին յայնժամ յայտնի լիցի, յորժամ անփորձ ձիօք յաղթեսցեն. (Կլիմաք.։ (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
cf. Ձիընթացարան.
Յայսպիսի ձիընթացս արշաւել. (Մագ. ՟Ժ՟Գ. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
to grub up, to break up.
Չի՛ք անդ արօր, ո՛չ զկորդ ձլել. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Ձկնորս.
Ոչ հաւորսք անդ, եւ ոչ ձկնահանք։ Ձկնահան, եւ որդի ձկնահանի։ Ձկնահան ի ձկնահանաց էր, այլովք ձկնահանօք հանդերձ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
fisher, fisherman;
նաւակ, կարթ, երեքարձէն — ի, fisherboat, smack;
— hook;
harpoon, fishspear;
քաղաք — աց, fisher-town.
ἀλιεύς, ἀλιευτής piscator, marinator. Որսորդ ձկանց. ձկնահան. ձկնախոյզ. ... տե՛ս (Յոբ. ՟Խ. 26։ Ես. ՟Ժ՟Թ. 8։ Երեմ. ՟Ժ՟Զ. 16։ Մտթ.։ Մրկ. եւ այլն։)
fishing, fishery;
fisher's calling.
Որսորդութիւն կամ որս ձկանց. ձկնորսականն արուեստ.
to become winter, to grow cold, to be as cold as in winter;
to be exposed to the rigors of winter;
to inure oneself to cold;
to be a prey to adversity, to be exposed to life's tempests;
cf. Ձմերեմ.
Ընկենու զբեռն ի նաւէ, որպէս առնեն նաւորդք ձմեռնացեալք. (Նիւս. բն.։)
inundating or overflowing valleys.
Իբրեւ զջուր ձորալիր պարանոցաթաղ յորդեսցի. (Ես. ՟Լ. 28։)
to cast, to smelt, to found;
to freeze, to harden by cold;
to solidify;
—եսցեն զսուսերս իւրեանց ի խոփս, they shall turn their swords into ploughshares.
Զլոյծ ջուրն յորդանանու քարակարկառ ձուղեցեր. (Ճշ.։)
gratuitousness;
gratuitous, voluntary;
for nothing, gratis, free of cost, scot free, gratuitously;
—ք, gifts, presents.
Ի սեռականէ բառիս Ձիր. (լծորդ եւ ընդ Զուր. ռմկ. զուրի. որպէս եւ ընդ յն. լտ) δωρεάν gratis, immerito. Իբր ձիր իմն կամ պարգեւ կամ շնորհս առնելով. առանց փոխարինի. անվարձ. անպարտ.
Ձրի թողութիւն, եւ շնորհիւ որդեգրութիւն. (Շ. մտթ.։)
the eighteenth letter of the alphabet, and the thirteenth of the consonants;
ninety, ninetieth;
It has much affinity with the letters խ and լ, and is sometimes confounded with them, for example : մժեղ — մժեխ, բաղդ — բաղտ;
In foreign words with a comma placed above, it is always pronounced լ.
Ղ. Դնի ի մեզ, ուր ուրեք յայլ լեզուս է լ. որպէս ղեւի, ղեւոնդ, ղամբար, էղի էղի. եւ այլն։ Իսկ γ տառն յունաց դուն ուրեք լինի ի մեզ ղ. այլ հասարակօրէն փոխի ի գ. զոր օրինակ ղաթոն, կամ ագաթոն. գէորդ, գրիգոր եւ այլն։
Ղ. Երբեմն ի հայկական բառս լծորդ է ընդ խ. զի անխտիր գրի յոմանց բախտ, բաղդ. մժեղ, մժեխ. սանդուղք, սանդուխք. վախճան, վաղջան. եւ այլն. որպէս եւ եղբայր՝ ռամկօրէն ասի եխպար, ախպար։
Ղ. ղ. որպէս նշանակ թուոյ՝ է Իննսուն, կամ իննսներորդ։