plaster, stucco;
cement, mortar;
lute.
Արարին կաւ վասն ծեփելոյ զխրճիթն. եւ ապա սկսան լալ, եւ թողին ի բաց զծեփ խրճթին. (Վրք. հց. ձ։)
funny, laughable;
ridiculous, risible.
Ծիծաղելի է ի սնոտի իսկ զի՞նչ եւ իցէ աշխատիլն՝ առ ոչինչ հասանելով հաստատուն. (Պղատ. օրին. ՟ժբ։)
birth, delivery;
after-birth;
origin, source, rise, birth;
ovarium;
ի ծնէ, by birth;
from one's birth;
կոյր ի ծնէ, born-blind, blind from his birth;
զծնէ կաղն դնացուցանել, to cause the bornlame to walk;
*mole;
*patch.
(լծ. սանս. ճան. յն. ղէ՛նէսիս, ղէնէդի՛). γένεσις genitura, generatio, origo γενετή nativitas, ortus. Ծնունդ. ծագումն. բուն.
chimney;
chimney-flue, funnel, shaft;
մաքրիչ —ի, chimney-sweeper;
յարդարիչ —ի, chimney builder or repairer;
պահպանակ —ի, fire-screen;
մաքրեք զ—, to sweep, to clean a chimney.
Աղուեսուց ի յորջսն զծխահանսն եւ զլուսանցսն. (Մագ. ՟Խ՟Ը.) (որպէս շնչահանք գազանաց։)
silk-weaver, silk-manufacturer.
Եւ կազմէին կերպասագործք, ոսկեթել յօրինէին, զարդ հարսանեաց պատրաստէին. (Շ. տաղ հռիփս.։)
form, figure, visage, countenance, face, aspect, look;
presence, appearance, mien, bearing, deportment;
attitude, posture;
image, effigy;
semblance, representation;
state, condition;
character, temper, comportment;
rudiment, first element, idea;
idle fancy, whim, crotchet;
feint, pretext;
coat, dress;
cf. Կենդանագիր;
—ք բանից, sense, meaning or interpretation of a word;
անպաճոյճ —ք, a simple exterior;
անյողդողդ, աղաչաւոր —, firm countenance;
supplicating posture;
մեղկ —, an effeminate manner;
— լուրջ անժպիտ, cold, frigid, reserved, constrained air;
լուրջ եւ խիստ —, serious air, severe manner;
— սէգ եւ սպառնական, haughty, disdainful, proud, threatening air or manner;
ի —ս ծառայի, in the form of a servant;
առնուլ զ—ս ուրուք, to counterfeit the character of;
ունել զ—, զ—ս իրիք բերել յանձին, to appear like, to seem, to resemble;
ածել ի —ս, to shape, to form;
to figure;
զկերպարանս ճշմարտութեան ի ներքս բերել, to be probable, to have some truth in it;
կերպարանս տալ մտացածինս, to give false a idea of, to create an erroneous or exaggerated impression;
ընդունել զ—ս վանականութեան, to take the crowl.
Զբարբառն լսէին, եւ զկերպարանսն ոչ տեսանէին։ Կերպարանք իւրոց։ Տեսի, եւ ոչ էին կերպարանք առաջի աչաց իմոց, բայց միայն օդ եւ սօսափիւն լսէի։ Ոչ զկերպարանսդ ձեր զիւրաքանչիւր ես նկարեցի։ Այր բարկացօղ տգեղ է կերպարանօք։ Երեւեցաւ այրով կերպարանաւ։ Որ ի կերպարանս աստուծոյ է։ Զկերպարանս ծառայի առեալ։ կերպարանօք տտեալ իբրեւ զմարդ։ Նմանութիւն կերպարանաց մարդոյ։ Կերպարանք չորից կենդանեաց։ Կերպարանք երեսաց նոցա. կերպարանք մարդոյ, եւ կերպարանք առիւծու, եւ այլն։
Զառաքելոցն ունել զկերպարանս։ Խորդք ի թռչելն ձեւացուցանեն զկերպարանս գրելոյ։ Ընդունել զկերպարանս հանդերձիս։ Եփուտ, կերպարանք ինչ հանձնի է։ Զկերպարանս ձեւոյ սրբութեան։ Ըստ կերպարանաց խաչի կախեալ կային։ Կերպարան անձանց խոնարհից։ Կերպարանք ոգւոյս։ Կերպարանք ճշգրտագոյնք կամ ծիծաղելիք։ Ի կերպարանաց պատկերի բանին ծանուցեալ, եւ այլն։ Ու աստուած տեսանիցէ, անդ չեն ինչ պէտք կերպարանաց, եւ ոչ պէսպէս պատմուճանաց. (Սեբեր. ՟Գ։)
Հաւաստեաւ եւ ոչ կերպարանօք ի վերայ հասանել քննութեան եղելոցն. (Կանոն.։)
giving life;
saviour, deliverer.
Ի խնամակալութենէ կամաց կեցուցչիդ։ Կենդանի եւ կեցուցիչ կամաց։ Զաջդ կեցուցիչ. Ի մասանցդ քո կեցուցչաց. (Նար.։)
cinnamon.
Կիամոմոն արմատ է բանջարոյ, որ լինի ի տմորիս հայոց։ Ի խնկենեաց ոստսն տեսանեն ... Կինամոնս ելեալ. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. յանթառամն.։)
hemicycle, semicircle, half-circle.
Բոլորն քսան, կիսաբոլորն՝ տասն. (Ոսկիփոր.։)
sharp, diesis;
cf. Կիսակատար.
ԿԻՍԱԿ. Ըստ տոմարագիտաց, Կէս օրն ակելի յամիսս արեգական քան զլուսնի. մինչեւ ի ՟ժբ ամիսս կազմել աւուրս վեց. որ ընդ հինգ աւուրս Աւելեաց լինին մետասան՝ ամի ամի. քանզի ամիսն արեգական հաշուի միշտ որպէս զամիսս հայոց լ աւուրբք. Իսկ ամիսն լուսնի ՟իթ օր, եւ կէս.
Զի՞նչ են կիսակք. Յաւելուածք ի լուսանէ. (անդ։)
monster, half-human;
eunuch.
cf. Կիսամարդ.
cf. Կիսանկար.
subdeacon.
Տեսանէր զոմն ի կիսասարկաւագացն, յորոց զքշոցն ունէին. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Կիսադիք.
cf. Կիսանդրի.
cf. Կետոս.
Առեալ կիտոսին զյովնան։ Մարգարէն ընդ աչս կիտին տեսանէր եւ այլն. (Անան. ի յովնան.։)
sunday eve, saturday night.
ԿԻՐԱԿԱՄՈՒՏ կամ ԿԻՐԱԿԷՄՈՒՏ եւ ԿԻՐԱԿՄՈՒՏ. որ եւ ԿԻՐԱԿԷԻ ՄՈՒՏ. Մուտք կիրակէի. երեկոյն եւ գիշերն շաբաթու՝ որում լուսանայ միաշաբաթին.
passions;
movement of the soul, emotion, sentiment, feeling;
animal passions, sensuality, vice;
suffering, pain, torment;
accident;
attributes, properties;
— լուսնի, phases of the moon;
յոյզ կրից, transports, fits of passion;
զաչացու՝ խօլական՝ նորածին՝ մոլեգին —, blind, extravagant, furious, outrageous passion;
յուզել զկիրս, to stir up, to provoke or excite the passions;
գգուել զկիրս, to flatter, to soothe one's passions;
անձնամատն լինել ի կիրս իւր, to give oneself up, to abandon oneself to one's passions, to indulge, to let loose, to gratify one's passions;
ի դժուարին կիրս գտանել, to find oneself in a painful, embarrassing or awkward position;
նուաճել զկիրս, to rule, to subjugate or control one's passions, to bring one's passions under subjection.
sharp to the taste, sour, acid, tart;
pungent, biting, piquant, slandering, rude, satirical.
δριμύς acidus, acer, acutus πικρός, τάγγος, διάπυρος rancidus, acerbus. Կծանօղ եւ կիզօղ ըստ համոյն. բարկ. թթու. եւ Կսկծեցուցիչ. դառն. դաժան. դժնդակ. կծու, կճօղ, խիստ թթու եւ լեղի. սանս. քաթու.
cf. Կղկաթեմ.
ամենեքեան կաթոգինք եւ կղկղաթք հոգւով ծանեան զիւրեանց թագաւորն ովսաննայ ասելով. (իրեն. առ Լեհ.։)
effeminate, timid, weak.
Ես զսասանեանսդ կոչեմ կնամարդիս. (Խոր. ՟Գ. 55։)
cf. Կնամարդ.
Ես զսասանեանսդ կոչեմ կնամարդիս. (Խոր. ՟Գ. 55։)
effeminate.
(Որք ամօթխած կանայք երեւէին), ի վեր հայելով տեսանեն, եւ երեւեցուցանեն զինքեանս քեզ կնացեալ. (Նեղոս.։)
sesame, sesamum.
baptism.
Ի կնունքն, եւ ի պսակն ո՛չ է պարտ արբենալ, կամ գուսան կոչել. (Ոսկիփոր.։)
godfather, sponsor;
— լինել, to stand godfather.
հայր կնքոյ մկրտութեան. ընդունօղ զոք յաւազանէ, որ կոչի նորա սան. կնքահար. ինքեապապ.
baptism;
spiritual affinity.
Եւ որպէս Առնչակցութիւն սանից կնքելոց ընդ տան կնքահօր, առ ի չխնամենալ մինչեւ ի թոռունս.
to seal, to close with a seal, to affix a seal, to seal up;
to mark, to stamp, to sign;
to hide, to cover, to close, to shut up;
to confirm, to ratify, to verify;
to conclude, to decide;
to prbnounce sentence;
to seal, to complete, to terminate, to finish;
to baptize, to confer baptism;
to sign with sign of the cross, to make the sign of the cross;
դաշն հաշտութեան —, to conclude a treaty of peace.
Կնքեցին զօրէնս, զի մի՛ ոք ուսանիցի. (Ես. ՟Ը. 16։)
to weigh, to measure;
to weigh, to calculate, to examine, to ponder on, to take into, consideration;
to compare, to confront;
to shoot, to dart, to take good aim at, to hit the mark;
քաջ —, to weigh well, to ponder, to reflect with mature consideration, to pause;
— զխօսս իւր, to be cautious in one's words;
— զփոխարէն, to return like for like, to recompense, to reward, to renumerate;
— զհարուածն, to strike, to adjust one's blow;
— զամենայն աշխարհս, to be worth the whole world;
ըստ կշռելոյ ական, judged by eyesight;
եւ ոչ կշռեսցի արծաթ ընդ գնոց նորա, neither shall silver be weighed for the price therof.
Նախարարքն հայոց կշռեցին քաղաքապետին երկոտասան հազար դահեկանս. (Զենոբ.։)
Յորժամ կշռեսցես դու ի գիրս աւետարանի խելամուտ լինիս։ Յամենեցունց ընդ միմեանս կշռեալ համեմատութենէն ճշմարիտ գիւտն հասանիցի։ Կշռիցէ զհռոմայեցւոց ժամանակսն ընդ յունաց։ Առ նինեաւ կշռի եգիպտացւոց ՟Ժ՟Զ հարստութիւնն. (Եւս. պտմ. եւ Եւս. քր.։)
architrave;
lateral construction;
wood-work, frame work, planks, joists;
back of a house.
Փոխանակ կոզակին ոմանք ասացին, թէ չափեաց զթէէ. եւ զայն վերնասեմ թարգմանեցին, եւ այլք զմուտ դրանն։ Իսկ որ հայերէն թարգմանեցին, կոզակ ասացին զթէէ. եւ կոզակս թէպէտեւ ըստ յունաց (էնտեսմօս) բառին պահանգ լսի, բայց սովորութիւն է քարատաշ արուեստադիտաց, որ մերձ առ դրունս խորանին եւ տաճարին յայլ կարգի քարանցն ի դուրս ձգեն իբրեւ սիւնականի, եւ ի գլուխ դնեն զկոզակսն. ի վերայ որոյ սկսանի զկամարն, եւ հաւասար գտանի լայնութիւն կոզակին երկայնութեանն իւրոյ։
obelisk.
Դարձոյց զաչս իւր ի գերեզման առնն աստուծոյ, եւ ասէ. Զի՞նչ է կոթողն այն, զոր ես տեսանեմ. (՟Դ. Թագ. 17։)
to wear mourning;
to deplore, to lament;
to be beaten, tormented;
to be agitated, to upheave, to undulate.
Հեծեալ կոծին ամենայն ջոկք անհաւատիցն։ Եւ րեական ազգըն կոծին, զի տեսանեն զոր խոցեցին. (Շար՜ Յիսուս որդի.։)
five hundred.
Ամս մետասան ընդ հինգհարիւրով. որ է ոճ յն. այսինքն հինգհարիւր եւ մետասան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
thursday;
աւագ, մեծ —, holy -;
գէր —, shrove -.
Հինգշաբաթ էր օր չորեքտասան նիսան ամսոյ. (Զքր. կթ.։)
of five days;
thursday, the fifth day;
— ջերմն, quintan, five-day fever.
Իբրեւ օրն հինգօրեայ շաբաթուց լուսանալ կամէր. յն. լոկ, օր հինգերորդ. (որ լինի հինգշաբաթին հրէից։)
cf. Հրոսակեմ.
Են ոմանք յիմարք, որք յայնժամ սկսանին հինել, յորժամ պարտին զգենուլ. (Ոսկիփոր.։)
visiting the sick;
— գալ, to visit the sick.
ՀԻՒԱՆԴԱՏԵՍ ԳԱԼ. Գալ ի տեսանել զհիւանդշ
material;
material-things, matter;
root.
Ոսկի, եւ որ այլ ինչ հիւթանիւթք իցեն (յն. նիւթ)։ Չարեացն բուսան հիւթանիւթք (յն. արմատք). (Կոչ. ՟Դ. եւ ՟Զ։)
tress;
braid;
plait;
— վարսից, tresses, plait of hair.
Էին հերք գլխոյն յերկոտասան հիւսակս բաժանեալ. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ժ՟Ա.։)
north-side, the north, northward;
ի — կղզւոյն, to the north of the isle.
Եւ ընդ հիւսիսակողմ յերկայնութիւն քսան եւ հինգ հազար. (Եզեկ. ՟Խ՟Ը. 10.) յն. ընդ հիւսիս. πρὸς βορρᾶν ad aquilonem.
of a carpenter.
τεκτονικός fabrilis. Որ ինչ անկ է հիւսանց կամ հիւսնութեան.
to carpenter, to work in carpentry.
Ուսանիցի միայն զհիւսնութիւն, եւ երբէք ոչ հիւսնիցէ. (Բրս. հց.։)
carpenter's shop.
(իբր հիւսանոց) Գործարան հիւսան. տիւրկէրի խանութ.
carpentry.
τεκτονική fabrilis ars τεκτονία, τεκτοσύνη structura. Արհեստ եւ գործ հիւսան. հիւսնականն. հիւսնելն.
Ուսանիցի միայն զհիւսնութիւն. (Բրս. հց.։)
cf. Հիւսեմ.
cf. ՀԻՒՍԵՄ, եցի. (գուցէ լիցի եւ հիւսանեմ, սի)
Փութացայ հիւսուլ իբրեւ զառասան հոգեւոր, եւ այլն. (Արշ.։)
like a guest.
Հիւրաբար մեծարանս առնելով՝ եկի ի տեսանել զքեզ. (Ճ. ՟Ա.։)
hospice;
guest's apartment.
Տեսանէր զվանորայսն, եւ զհագիստ հիւրանոցացն. (Պտմ. վր.։)
quality of a guest or stranger;
pilgrimage.
Որք քրիստոսի եղաք դաշնակիցք հիւրութեան նորա, հարսնազգեստեալ զմիտս մեր պահեսցուք. կա՛մ է մարդասիրութիւն հրաւիրելոյ նորա զմեզ ի հարսանիս, եւ կամ անարատութիւն հրաւիրելոցս իբրեւ օրիորդաց. (զի լծորդ է օրիորդ ընդ հիւրի, իբր յաւերժահարսն։)
divination, augury, prognostication, witchcraft, sorcery, conjuration, enchantment;
— յանուանէ, onomancy, nomancy;
չարագոյժ —, evil presage;
հմայութիւնս առնել, հմայս հմայել, to seek a sign or augury;
to believe in divination;
cf. Հմայեմ;
հմայից անսալ, to have faith in diviners;
լուծան հմայք, the charm is broken.
Հմայք մեղք են։ Հմայից եւ դիւթութեանց անսան։ Լցաւ աշխարհ նոցա հմայիւք։ Հմայս հմայել։ Ըղձութիւնս եւ հմայս.եւ այլն։