cf. Շէն.
• «շէն, շէն տեղ» Եղիշ. գ. էջ 46. Յհ. կթ. ուրիշ տեղ չկայ. գտնում ենք նաև զանազան տեղական յատուկ անուանց ծայ-րը. ինչ. Վաղարշապատ, Ներսեհապատ, Պե-րոզապատ, նորերից Խանապատ, Ղազարա-պատ, Կորիւնապատ. գրուած է պատ Մագ. խէ և ծ։
to become like a statue, to be firm, fixed;
to stop;
to stand, to stand upright.
Արձանացեալ դադարէին յարքունական ապարանսն։ Չուեալ ի վաղարշապատ քաղաք՝ առկայացեալ արձանանայր ի նմա։ Զիւր արձանանալն եւ կալ նստիլ. (Յհ. կթ.։)
blood, kin;
— խաղողոյ, unpressed wine, must, wine;
արեամբ ներկել՝ շաղախել, to imbrue with blood, to spot with blood;
— հեղուլ, to shed blood, to kill, to wound;
— հանել, to bleed;
հոսումն արեան, hemorrhage;
կցորդ արեան, who sheds blood with another, consanguineous, of the same blood, related;
cf. Ապաժոյժ.
Արիւն եւ հարազատութիւն արտաշիսի։ Արիւն վաղարշակայ են, այսինքն զարմ արշակայ մեծի։ Որպէս մտերմաց եւ արեանց կցորդաց. (Խոր. ՟Բ 26. 27. 35. 39։)
cf. Բարեխորհ.
that gives good advice, good instruction;
well instructed.
ten thousand or ten millenaries;
thousand, many, immense, numberless.
grandson;
granddaughter, grandchild;
թոռունք or թոռանց թոռունք, descendants, children's children, progeny, race, lineage, family.
coronation.
office of a master of the choir;
hierarchy.
dome, cupola, vault, arched roof.
Գմբէթ սրբոյ կաթողիկէին՝ որ ի վաղարշապատ. (Յհ. կթ.։)
equivocal;
cf. Համանուն;
cf. Երկդիմի.
Թագաւորէ վաղարշ ի ՟Լ՟Բ ամի հոմանուանն (կամ համանուանն) իւրոյ վաղաշայ պարսից արքայի. (Խոր. ՟Բ. 65։)
cf. Կաթողիկեայ;
cathedral, basilic.
Յեկեղեցւոջն կաթողիկէ, որ ի վաղարշապատ քաղաքի. (Խոր. ՟Գ. 66։ եւ 9։ Յհ. կթ.։)
possession, domain, land, estate, landed property, fief;
farm, arable land;
possession, occupancy, holding;
dominion, empire, power;
— որովայնի, costiveness, constipation of bowels.
Զբնիկ սեպհական կալուածի ազգին արշակունեաց զքաղաքն վաղարշապատ. (Փարպ.։)
to agree, to cause to agree, to conciliate, to reconcile, to reunite, to match;
to compose, to unite, to join;
ի մի —, to reunite;
cf. Միաբանիմ.
Միաբանէ եւ վաղարշակ զօր բազում յատրպատականէ եւ ի հայոց. (Խոր. ՟Բ. 4։)
Grand Master of the slaughterers, (title of an Armenian satrap, who superintended immolations).
Անուն նախարարութեան տոհմին, յորմէ կարգեաց վաղարշակ պաշտօնեայս ի վերայ սպանդից կամ զենլեաց.
cf. Սանական.
Զարշակ եւ զվաղարշակ առեալ մանուէլ սպարապետն իբրեւ զսան սնուցանէր.
kettle, boiler, caldron, saucepan, stewpanchem. still, cucurbite;
— պապենի, Papin's digestor, athanor, digesting-furnace.
Զարշակ եւ զվաղարշակ առեալ մանուէլ սպարապետն իբրեւ զսան սնուցանէր.
the thirtieth letter of the alphabet, and the twenty fourth of the consonants;
three thousand, three thousandth.
spontaneous, ready, willing;
prompt;
the first to volunteer;
— լինել ի կռիւ, to commence the attack, to begin the fight;
— լինել, cf. Նախաձեռնել.
Այս բաագրատ նախաձեռն ընծայ ըստ կամաց մատոյց զինքն վաղարշակայ. (Խոր. ՟Բ. 3։)
ancient history.
Իսկ զարմենոյ (հայոց) զազատատոհմ, եւ զնոցա նախապատմութիւն ոչ կարացաք գիտել (ասէր վաղարշակ). (Կաղանկտ.։)
satrap, proconsul, lord, governor of a province, prefect, mayor;
—ք, magnates, grandees, noblemen.
Հայկ, անուանի եւ քաջ նախարար (յաբեթեանց, իբր նահապետ). (Խոր. ՟Ա. 8։ Տե՛ս անդ, ՟Բ. 7. վասն կարգի նախարարաց կարգելոց ի վաղարշակայ։)
satrapy, proconsulship, lordship, prefecture, mayoralty.
to cause to renounce or abdicate;
to dismiss, to discharge;
to forbid, to prohibit, to interdict;
to renounce, to abstain, to deprive oneself of, to forego, to forbear, to refrain, to desist, to resign;
to deny, to disown, to refuse;
to take leave of, to bid farewell to;
to die, to decease;
— յաղանդոյ, to abjure, to recant, to renounce;
— յաշխարհէ, to renounce the world;
to enter a convent;
— յիշխնանութենէ, to abdicate, to resign, to tender, to lay down or throw up one's commission;
— ի թագաւորութէնէ, to abdicate the crown;
աղաչեմ զքեզ կալ զիս հրաժարեալ, I pray thee have me excused, I beg you excuse me, I pray you to be kindly indulgent towards me.
Հրաժարեալ զնոսա նիխորոյ՝ արձակէր սիրով։ Հրաժարեալ թագաւորին վաղարշու զվահան եւ զամենայն նախարարս, արձակէր խաղաղութեամբ. (Փարպ.։)
barracks.
Ամարանոցս եւ ձմերանոցս։ Գնայր ի ձմերայնոցս ի վաղարշապատ։ Ի համբարանոցս ձմեռանոցաց. (Արծր. ՟Գ. 7։ Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
sitting posture;
position, situation;
seat, residence, abode;
property, possession;
sitting, session, meeting;
— արքունական, seat of Government, capital city;
— բանակի, encampment;
ի — լինել, to sit up, to sit down, to be seated;
ի — ննջել, to sleep in a sitting posture;
— առնուլ, to be tranquillized, allayed, lulled into security;
ի — գումարիլ, to hold a sitting;
ի նստի անդ, during the sitting, forthwith, before separating;
երեք նստիւ նկարել զկենդանագիր, to paint a portrait in three sittings.
Հասանէին ի վաղարշապատ քաղաք, ի նիստս թագաւորացն հթայոց. (Ագաթ.։)
new-city.
free city;
chief-town, capital, seat of Government;
royal guard;
royal, kingly;
terrestrial.
Ապա Ոստանն է Քաղաք ազատ եւ բարձրապատիւ, արքունական կամ իշխանական յայլեւ այլ գաւառս հայոց. զքաղաք Դուին (որ թարգմանի բլուր), վաղարշապատ, երուանդաշատ, հադամակերտ, նախճաւան, դարոյնք. եւ այլն. որպէս եւ արքունիք պարսից. եւ շահաստանն նիւշապուհ։ Տե՛ս յաշխարհագր. ըստ (Փարպ.։ Խոր.։ Արծր.։ Ղեւոնդ. եւ այլն։)
bulwark, rampart, bastion, barrier, epaulment, beam, rafter;
ceiling;
— լինել հայրենեաց, to be a bulwark of one's country.
Պատեաց պարսպաւ, եւ հզօր պատուարաւ, եւ անուասեաց վաղարշապատ։ Զբաբեղոն պարսպէր պարսպով, եւ երեքկին պատուարաւ. (Խոր. ՟Բ. 63։ Եւս. քր. ՟Ա։)
to descend or arrive in order;
to be classified, arranged methodically.
Ո՞ւր մերն տրդատ ... արշակ, եւ վերջին վաղարշակ. թէպէտեւ ղկնի կցորդաբար ի մեզ տողանի սեր եւ նահապետութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
turnkey, doorkeeper;
key-board, keys;
cf. Փակաղակ.
desert, hermitage, solitude;
solitary, uninhabited lonely, unfrequented.
• = Պհլ. anāpāt, պազենդ. anāwādān, պրս. [arabic word] nā ābād «անշէն, անբնակ», որոնք բացասական ձևերն են պհլ. apātān, աա-զենդ. awādān, պրս. [arabic word] ābād, [arabic word] ābā-dān «շէն, բնակեալ» բառերի. արմատը ապատ ունինք նաև առանձին, և մի խումբ ւատուկ անունների ծայրը. ինչ. Վաղարշա-պատ, Պերոզապատ ևն։-Հիւբշ. 97։
building, construction.
• «զործ, գործուածք, շինութիւն», նչ. եզեկ. Մաշկ. Անյ. հց. իմ. որից կերտել «շինել, գործել» Շար. կերտութիւն Մագ. կերտանալ, կերտացուցանել Մագ. ձեո-նակերտիկ Եղիշ. այլակ. 238 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ), այլուր ձեռակերտիկ Եղիշ. խաչել. 280. այս բոլորը յետին ժամանակի ձևեր են. Ոսկեդարում երևան է գալիս մի-այն բարդութեանց ծայրին. ինչ. աստուա-ծակերտ Ագաթ. ձեռակերտ ՍԳր. Ոսկ. Փի-լիպ. դաստակերտ Առակ. իդ. 5, 27. Կոչ Ագաթ. նկարակերտ Ել. լը. 35. Ոսկ. մ. բ. 24. նկարակերտութիւն Ել. լը. 23. Յոբ. լը. 36. փայտակերտ ՍԳր. փայտակերտիկ Ա-գաթ. քարակերտ Բուզ. դ. 55. ըղձակերտ Հո 4և 16. հնարակերտ Եւագր. մոմակերտ Վե ցօր. խոնաւակերտ Վեցօր. զարմանակերտ Վեցօր. ևն։ Բազմաթիւ են նաև սրանով բարդւած տեղական յատուկ անունները. ինչ-պէս՝ Խոսրովակերտ, Վաղարշակերտ, Հնա-րակերտ, Բակուրակերտ, Տիգրանակերտ, Դռասխանակերտ, Դագկակերտ, Երուանդա-կերտ, Մանակերտ, Ձիւնկերտ, Շամիրամա-կերտ, Վարազկերտ ևն։ Այս բոլորի մէջ էլ կերտ բառի հին և նախնական նշանակու-թիւնն է «շինեալ», իբր՝
man;
mortal;
the human race;
կին —, woman;
որդի —ոյ, the Son of Man;
— եւ աստուած, Man-God;
բարի —, worthy or honest man, man of worth;
գեղեցիկ —, handsome man;
բարեսիրտ —, man of feeling, generous-hearted man;
—ն անօրէնութեան, antichrist;
յարգէ —, man of straw;
a scare-crow;
— ի —ոյ, from one man to another;
ամենայն —, every man;
արժանի —ոյ, manly;
անարժան —ոյ, unmanly;
ի բաց մերկանալ զ—ն հին, to put off the old man;
— առ — կուտակիլ, to crowd or rush together, to press, to throng;
արար աստուած զ—ն ի պատկեր իւր, God made man after his image;
ի բարեբաստութիւն —ոյս, for the happiness of mankind;
cf. Այր, cf. Մարդիկ.
• Հներից Ն. Շնորհալի (Թուղթ ընդհան-րական, տպ. Երուսաղէմ 1871, էջ 287, Վաղարշապատ 1865, էջ 398) մեկնում է «մարդն անուն, որ է մարթուն, այսին-քըն իմաստուն»։-Յայտնի է նաև հնե-րի մարդ և շրջմամբ՝ դրամ բառախաղը. «Դրամն օրինակ բնութեանս մեր. զի մարդ տառիւքն է անդրադարձութեամբ։ Անդրագարձելով մարդ՝ դրամ վերըն-դարձակի վերծանութեամբ». Մխ. դտ. Կամրջ. «Նարդն դրամ և դրամն մարդ». Տօնակ։--Նորերից առաջին անգամ Klaproth, Asia polygl. 103 համեմա-տեց պրս. mard. զնդ. mereti, սիրյ. պերմ. վօտյ. mort, murt, քրդ. mer. բենգալ. múrd, սանս. murti «անձ» բա-ռերի հետ։ ԳԴ պրս. mard ձևի հետ։ ՆՀԲ լիշում է պրս. mard, marduīt, սանս. martva. լտ. maritus «ամուսին»։ λանօթ ձևերի հետ են համեմատում Pe-term. 30, Windisch. I1, 23, Böttich ZDMG 1850, 359, Muller SWAW 38, 577, Եւրոպա 1849, 200, Bopp. Gram. comn. I. 400 ևն։ Lag. Urgesch. 21։ հյ. մարդիկ ձևը համեմատում է պրս. mardak «մարդուկ» բառի հետ։ Իբրև բնիկ հայ են մեկնում Հիւբշ. Arm. Stud էջ 41, Meillet MSL 9, 151։