acropolis, citadel.
Ի ծայրաքաղաքին վայրին (գաւառին՝) բնակելով պահապանք. (անդ. ՟Ժ՟Բ։)
heavy, weighty;
massive, voluminous, great;
difficult, bard, onerous, laborious;
disagreeable, troublesome, importunate;
grievous, serious, preponderating;
sluggish, tardy, dull;
hard (of hearing);
strong, rank;
grave;
— քուն, deep sleep;
— կերակուր, indigestible food;
— շունչ, bad breath;
— հարուած, violent blow;
— կին, woman with child;
ծանունս սխալել, to be greatly mistaken;
ծանունս լսել, to give no ear, to pretend not to hear;
— թուիլ, to take ill, to be displeased, angry, enraged;
մի ինչ — թուեսցի քեզ, do not take it ill, do not be displeased;
— է քեզ բանգ այդ, the thing is above your ability;
— է ինձ, that is a heavy sacrifice for me;
թողէք զ— օրինացն, yon have omitted the weightier matters of the law;
heavily;
grievously;
deeply;
vigorously;
seriously;
painfully.
βαρύς gravis. Առաւելեալն կշռութեամբ. վասն որոյ դժուարաբառնալի, եւ վայրաբեր. դժուարաշարժ. հանդարտ. դանդաղ. անտանելի. անհնարին. դժուարին, դժկամակելի. անհաճոյ. խիստ. դժնդակ. եւ Սաստիկ. շատ. բազում, եւ այլն. ծանտր. աղըր. չեթին, կիւճ, եւ այլն.
heavily laden with fruit.
Որոյ պտուղն է ծանր, եւ վայրաբերիչ ոստոց.
to increase in weight, to enhance, to weigh down, to load, to render heavy, onerous or grievous, to overload, to oppress, to aggrieve, to aggravate;
— զունկն, զականջս, to blunt the hearing, to stop the ears;
— զանձն կերակրովք, to stuff, to cram, to gorge oneself.
βαρύνω gravo, aggravo. Ծանր կամ ծանրագոյն առնել. սաստկացուցանել. խստացուցանել. պնդել. ի վայր հակել. ճնշել.
place or streets planted with trees, boulevard;
cf. Ծառաստան.
Բազմութիւն ծառոց եւ տնկոց ի մի վայր տնկեալ. ծառք. անտառ. ծառնոց. cf. ԴՐԱԽՏ, եւ cf. ԴԱՐԱՍՏԱՆ.
dry, droughty, arid, scorched.
Ծարաւուտ վայրք, ապառաժ. (Նար. ՟Ի՟Դ։ Ղեւոնդ.։)
hole, cavity;
excavation, cavern.
ὁπή, σχίσμα foramen, scissura. Ծակ բացեալ. պատառուած կամ ճեղքուած մթին վայրաց.
vegetable pitch;
bulb, bulbous root.
ԾԻԹՐԱՅ կամ ԾԻԹՐԱՍԻՆ. որ եւ ԿՂՄՈՒԽ. ի բառս Գաղիանոսի դնի որպէս յն. պիւթիս, կամ բիթի՛օն որ է ազդ վայրի սոխի, կամ ծաղկի. πυθίων.
half dead, faint;
swooned, fainted.
Անկեալ դնի կիսամահ։ Յերկիր խոնարհեալ կիսամահ ի վերայ դիմաց։ Գտանին ի մէջ կիսամահ տագնապի։ Զոմանս կիսամահս կացուցանէր վայրավատինս. (Պիտ.։)
united, joined, conjoined, connected, annexed;
contiguous, adherent, adhesive, sticking;
adjoining, abutting, lying close to;
conjointly, together, at the same time;
— ընթանալ, to run together;
to concur with, to cooperate;
to compete;
— լինել, to be annexed;
Հեռեգոյն վայրօ՞ք ինչ յերկնից, թէ կից իցեն. (Կիւրղ. ծն.։)
to swallow;
to devour;
to ingulf, to absorbe;
զօդ՝ զշունչ or ոգի to breathe, to take breath;
— զբանս, to listen eagerly.
ԿԼԱՆԵՄ կամ ԿԼՆՈՒՄ. καταπίνω absorbeo, devoro, glutio, deglutio . Արմատն կայ ի ռմկ. կուլ տալ. cf. ԸՆԿԸԼՆՈՒԼ. Լծ. լտ. կլու՛ցիօ. Զեդեալն ի բերան առանց ծասքելոյ վայրաբերել ընդ կոկորդն որպէս զումպ ջրոյ. ծծել. լափել. եւ Ընկըղմել. խորասոյզ առնել. անհատ առնել. կլլել.
cuckoo.
κόκκυξ coccyx, cuculus, avis clamans κόκκυ cuccu. Թռչուն՝ որպէս ազգ ինչ կաքաւու, նման հաւփալի, այսինքն վայրի աղաւնոյ. ռմկ. կուկու. պրս. քիւքիւ, կիւկիւ. թ. էօկյիք. կամ գուգու գուչի, էօյկէ. զի ստէպ ձայնէ կու՛ կու. կամ գու՛ գու՛ գու՛, այլ եթէ ոք տացէ զայս ձայն, ինքն փոխէ զձայնն, եւ ասէ, բի՛ բի՛ բի՛, կամ պի՛ պի՛ պի. ուստի կոչի թուրքերէն նաեւ իպիպիկ.
defecation, purification.
Կղկղելն, եւ իլն. մղումն. διΰλισις defecatio. Մանաւանդ Կլումն, եւ ընկալումն՝ իբր ծծելով, կամ անցանելով ընդ քամոցն ի վայր. κατάποσις deglutitio, absorptio.
til, pantile;
— քառանկիւն, brick.
Հրացեալ կղմիդրն ի կորուստ ի վայր հոսեալ. (Յհ. կթ.։)
cf. Կնամարդ;
fainthearted, poor-spirited, cowardly, base.
Ի կնատ եւ ի մեղմեխ եւ ի մեղմեխ եւ ի վայրաքարշ դստերս մարդկան. (Յհ. կթ.։)
sedge, flag, rush.
σχοῖνος, βούτομος juncus, pratum, carectum. Ազգ պրտուոյ, որպէս խոշորատերեւ սէզ, կամ նրբատերեւ եղէգն. բոյս գիճին վայրաց, յորմէ լինի հիւսել անօթս պէսպէս.
հեղեղավայրս կնիւնոյ. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
producing jonc.
σχοινοφόρος juncifer. Ճախին վայր որ բերէ զկնիւն.
elm;
—ք, — plantation, grove of elms.
πτελέα (լծ. պտեղ, պտղի). ulmus. Ծառ վայրի, է որ բարձր, եւ է որ ցած, բազմաճղի, խժաբեր, բոյն մժղկանց. Գարա աղաճ.
to become as a wildboar;
to grow haughty, proud, fierce, insolent.
ԿՆՃԱՆԱԼ. Որպէս զկինճ վայրենանալ հպարտութեամբ. գոռոզանալ. ամբարտաւանիլ. յողն կալ. յն. բարձրավզիլ.
sesame, sesamum.
Բազր (պեզիր) լալ մարոյ. կնջիթ վայրի. (Հին բռ.։)
to grunt.
Իբրեւ զխոզ վայրենի կնչէր կռնչէր. (Արծր. ՟Գ. 8։)
balance;
steel-yard, weighing machine;
weight, heaviness, ponder-ousness;
equilibrium, poise;
equivalent, equal value, counterpoise;
proportion;
parallel, comparison, likening;
trial examination, ponderation, judgment;
equal, just, tantamount, equivalent, proportional;
equally, justly, exactly, proportionately;
perpendicularly, directly over, vertically;
ծանրոցք կշռոյ, counterpoise, the weights of a steel-yard or beam;
— դահեկանաց, money-scales;
— անօթոց, tare, tare & tret;
— հաւասարութեան, equilibrium, counterpoise;
— տեսակարար, յարաբերական, բացարձակ, specific, relative, absolute weight;
— քաղաքական, balance of power;
— տաղաչափական, the scan or measure of verses, prosody;
— գտակաւ, exactly, precisely;
— վերուստ ի վայր, in equilibrium;
perpendicularly, vertically;
կշռով, by weight;
զնոյն կշռով, as much, equally, of like measure or weight;
պաշտօնեայ կարգեալ յուղղութիւն կշռոց, officer appointed to mark weights & measures;
սահմանել զ—ս, to stamp with the public mark;
— արդար, correct balance, scales;
just weight;
— նենգութեան, false weight;
— ստութեան առնել, to falsify weights or scales;
զմէտ կշռոյն անայլայլակ ունել, to hold the balance evenly;
to counter-balance, to counter-poise, to counter-vail, to equipoise, to equilibrate;
դնել ինչ ի — ոսկւոյ, to pay exceedingly dear for, or at an extravagant rate;
դնել զգլուխ իւր ի կշիռս, to risk oneself, to incur danger, to run into jeopardy, to expose oneself to death, to carry one's life in ones hand, to encounter danger or death;
ի — մտանել, to be weighed, carefully pondered or considered;
ի — դնել զոք ընդ ումեք, ի — ընդ միմեանս արկանել, to compare with;
ի — բերեալ համեմատել, ի — համեմատութեան բերել ընդ ումե, to be compared with, to compare oneself with;
զ—ն ընդունել, առնուլ անդրէն զ—ն, to receive the equivalent, or in exchange;
կորուսանել զ— կայից, to lose the balance or equilibrium;
— հաշուի, balance, balance-sheet;
առնել զ— հաշիւ, to strike the balance;
— առնել զհաշիւ, to balance or settle an account;
Libra, the Balance.
steel-yard;
cf. Նժար.
Տե՛ս զկշռորդս աստուածեղէն բանին. որ ետես զիս ասէ, ետես զհայր իմ. եւ ու՞ր իցէ որ ի վայր միտիցէ, կամ որի վեր ձգիցէ. (Սեբեր. ՟է։)
cf. Կոխ.
— առնել, դնել, to tread, to tread upon, to trample or tread under foot;
— լինել, կալ, to be trodden, trampled under foot;
— տալ, cf. Տալ ի կոխ.
Եղեն իբրեւ զխոտ վայրի ... եւ կոխան առաջի հասելոց. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 26։)
to wear mourning;
to deplore, to lament;
to be beaten, tormented;
to be agitated, to upheave, to undulate.
(Ջուրք ծովու) շրջին կոծին ընդ վայրս բազումս, մինչեւ քամին պարզին աղի ճաշակքն. (Վեցօր. ՟Դ։) Յածեալ կոծեալ քաջ հնչեցուցեալ ողբս ողորմելի։
sloe-bush;
bullace-tree.
ռմկ. կոկանի ծառ. Փշուտ տունկ՝ վայրենի մանր եւ բոլորշի սալորոյ. լտ. սբի՛նուս. թ. քիւքէմ աղաճի.
humour;
moisture;
succulency;
— պտղոց, juice;
syrup;
— բուսոց, sap;
— մսոյ, gravy;
— փորոտեաց, intestinal juices;
— ստամոքային, gastric juice;
ապակային —, vitreous humour.
իբր Հիւթեղ. ուստի ՀԻՒԹ ՏԵՂԻ՝ է Հիւթաւոր վայր, այսինքն պարարտ եւ խոնաւուտ։ (Վստկ.։)
texture, tissue;
tress;
braid;
intertwining, interweaving, wreathing;
knit;
դեղձան —ք, golden tresses;
— ձեան, avalanche, snow-slip.
ՀԻՒՍ 2. որ եւ ՀՈՍԻ, սոյ. եւ ՈՒՍԻՆ. զոր տեսցես. Հիւսուած ձեանց դիզացելոց ի լերինս, եւ հոսելոց յանկարծ ի վայր։ Այս բառ գտանի ի յիշատակարանս գրոցն ասողկայ, եւ յայլս գրեալ Ուսին. որպէս ասի եւ ռմկ։
omophagy;
ferocity.
Նմանեցուցին օրէնքն ի ձեռն վայրենի գազանացն զաւազակացն հմակերութիւնս յայտնել. (Մեկն. ղեւտ.։)
to sound, to resound;
to ring, to toll;
to divulge, to publish, to make public.
Զօրէն պիծակաց վայրենեաց հնչեցուցանել. (Պրպմ. ձ։)
cf. Հոգաբարձութիւն.
Հոգածութեամբ յուղղութիւն ածել։ Նուաղեաց վայրապար հոգածութիւնքն ի մտացն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
to roll, to turn;
to move, to change;
to decline.
Գումարեցան ի մի վայր, եւ պնդեցան կարգեցան մածեան հոլովեցան յինքեանս, եւ եղեն իբրեւ զմի այր. (Արծր. ՟Գ. 4։)
cemetery.
Բառ ռմկ. որպէս հողային վայրք գերեզմանաց.
to discourse, to make a discourse;
to treat;
to narrate, to relate;
to recount, to tell, to recite, to speak.
Յայսմ վայրի ճառեցից զվայրենամիտ ազգին զխստասիրտ դառնութիւնն ի գլուխ ելեալ. (Ղեւոնդ.։)
pasture, feed, food, forage, fodder, provender;
pasture ground or land, meadow;
food, pasture, aliment, nourishment, prey;
— հրոյ, fuel, combustible;
— լինել, to be food to, the prey of, a prey to;
հրոյ — լինել, մատնիլ, to be a prey to the flames, to be burnt, devoured, consumed by fire;
սրոյ — լինել, մատնիլ, to perish by the sword;
սրոյ — տալ, to put to the edge of the sword, to slay;
— գտանել, to spread over, to wind or creep about;
— տալ հերձուածոց, to keep up, to foment divisions;
առ — ախտից, for cherishing or caressing the passions;
բազմախողխող երկաթոյն նա տայր ի —, he mowed them down with the murderous steel, or sweeping brand;
գիտութիւնք — են մտաց, knowledge is the food of the mind;
ճար եւ — առնել, to find a remedy;
to repair, to redeem, to retrieve, to make reparation or amends for.
Ճարակ լինէր վայրենի գազանաց։ Եղեր ճարակ բարկութեանն աստուծոյ. (Ճ. ՟Ա.։ Մաշկ.։)
cf. Ճիւղ.
Առ ժամայն ոչ խոնարհեալ ճղոյն. եւ նաի վայր քարշելով յանդգնաբար՝ բեկեալ եղեւ. (Եպիփ. ծն.։)
Խոնարհեցուցանելզճուղս։ Զճուղն ի վայր խոնարհեցուցանէր. (Ոսկիփոր.։)
wild, ferocious, savage, inhuman;
boorish, awkward.
ՃԻՒԱՂԱԲԱՐՈՅ կամ ՃՈՒԱՂԱԲԱՐՈՅ. Բարուք նման ճիւաղաց. գազանաբարոյ. դիւանման. վայրենամիտ. անուսումն.
Ժողովեսցեն զվայրենագոյն եւ զճիւաղաբարոյ զաշխարհաբնակն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
monstrosity.
Այլանդակութիւն հանգոյն ճիւաղաց. վայրենութիւն.
rope, cord;
halter.
Զփրկական նշանն՝ որ ի վերայ կմբեթին, ճոպանօք ի վայր բերէր. (Ասող. ՟Գ. 12։)
cf. Հեղեղեմ.
Արտօսր յորդառատս ի վայր հեղեղատելով. (Արծր. ՟Դ. 11։)
spite, despite;
—կս առնել, to do any thing out of spite or through spite, to despite, to spite, to vex;
իբրեւ ումեք —կս առնելոյ, in spite of one, to vex one.
Առ վայրենի բարուցն ... իբրեւ նմա հեճուկս առնելոյ, ութ հարիւր այր ի ծով անդր հոսել։ Զայն չար ինչ կամացն, հեճուկս ներսիսի առնիցէ վասն թշնամութեանն. (Բուզ. ՟Գ. 10։ ՟Ե. 31։)
cf. Հեշտալից.
Մինչեւ ցայս վայր պատմութիւնս մեզ հեշտալի է։ Լաստ. (՟Բ։)
living far off, remote, distant.
Որ բնակէ ի հեռաւոր վայրի.
ՀԵՌԱԲՆԱԿ. Հեռի բնակութեամբ (վայր). հեռաւոր. բացագոյն.
Ընդ հեռաբնակ վայրս արշաւեցին. (Նար. առաք.։)
cf. Հեռաւոր.
Տանել յագարակն, որ է հեռաձիգ վայրօք ի քաղաքէն իբրեւ ՟Ի մղոնաւ. (ՃՃ.։)
Ի հեռաձիգ վայրս հատուցանել. (Շիր.։)
far off, distant, remote;
distant place or country, the distance;
ի — է, from afar, afar. off, at a great distance.
μακρός longinquus μακράν longum եւ այլն. Հեռաւոր. եւ Բացական վայր. հեռու.
Ի ՀԵՌԱՍՏԱՆԷ. մ. μακρόθεν, ἁπὸ μακρόθεν, πόρρωθεν procul, longe, a longinquo, eminus. Ի հեռուստ. ի բացուստ. ի հեռաստան վայրէ. ի բացեայ. հեռի. ի հեռաստան վայրի. հեռուանց, հեռու.
cf. Հեռաստան.
Ոչ ի հեռարձակ վայրաց բազում աշխատութեամբ հայցել եւ ածել։ Ճեպեալ ի հեռարձակն հասանէ թշնամիս. (Պիտ.։)
trace, track, print, foot-mark;
vestige, footstep;
pace, step;
way, path;
—ք, iron rail, rail;
ի —ոյ, from behind, from the rear;
—ք նաւու, track of a ship;
—ք կառաց, cart-rut, wheel-rut;
—ք ամպոց, traces of cloud;
—ք գազանաց, trail, track or scent of animals;
—ք վիրաց, cicatrix, scar;
վաղվաղակի կամ զ—, quick ! come on ! courage !
կորուսանել զ—ս, to lose the traces of;
զ— լինել, to apply oneself, to give or addict oneself;
ընդունայն զ— եղեն, they have attempted or tried in vain.
Թիկամբն հետ զձեռն ի վայր ընկէց. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Հետաքնին.
περίεργος, περιεργαζόμενος curiosus, supervacaneus. Որ քրքրէ զհետս իրաց. հետաքնին, եւ Ընդվայրաքնին. եւ Աւելորդ. վայրապար.
curiously, inquisitively, pryingly.
Հետաքրքիր լինելով. ընդվայրաքննութեամբ.
consequence, result;
corollary;
—նս հանել, to deduce, to infer;
ծանր լիցին — գործոյս, this affair will have unpleasant or serious consequences.
Մահու վայր ի քեզ ինքեան ի բնութեանդ բունեալ ... որում յայտնի հետեւանք՝ հասարակաց ի քեզ փոփոխմունք. (Անյաղթ հց. իմ.։)