confine or frontier of a state, march, border;
province, district;
— դնել, to reduce to a province.
պ. մէրճ, մէրզ, մէրզիւպիւմ. (լծ. եւ յն. մէ՛ռօս, մէ՛ռիս ). Ճանապարհ եւ վայր հեռաւոր. մասն ինչ բաժնի տէրութեան. կողմն. սահման.
Ի դաշտավայր մարզէն։ Համարձակեաց եւ զդրունս մարզից՝ հանել զվաճառականսն ի վաճառս իւրեանց, եւ լնուլ զպէտս կարօտելոց. (Ղեւոնդ.։)
exercise;
gymnastic apparatus.
Ո՞ւր է արծաթն ժանգալից, ո՞ւ են նոր մարզանքն. յն. ցնորք եւ վայելք. (Ոսկ. ղկ.։)
to instruct in athletic exercises;
to inure to war;
to exercise, to instruct, to initiate, to teach, to discipline, to form, to train, to civilize, to soften manners.
Եւ այսպէս զժամանակս արգելանին իւրեանց՝ մարզէին զմիմեանս՝ ասելով, բաւականապէս վայելեցաք ի փառս անցաւորիս ո՛վ եղբարք. (Ղեւոնդ.։)
hot or temperate climates;
pleasant meadow, delightful spot;
greensward, lawn, grass-plot.
Մեղմ անդք. այսինքն բարեխառն կամ ջերին վայրք.
pleasing or grateful to the senses.
Խոստմունս մարմնախորժս ի վայելումն կացուցանէին. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
carnivorous.
sensuality, attachment to sensual pleasures.
Մոլիլն ի մարմինս. մարմնապաշտութիւն, կամ մսամոլութիւն. որովայնամոլութիւն.
quarrelsome, contentious, litigious, wrangling.
Ծնուցիչ՝ այսինքն գրգռիչ մարտի. խռովայոյզ. կռիւ հանօղ.
companion in arms, fellow-soldier, comrade;
adversary, antagonist, opponent;
confederate, leagued, allied;
— գունդք, auxiliary forces;
— լինել, to fight in company.
Ոչ կռուել եւ ոչ մարտակից լինել ընդ անհաւատսն վայել է մեզ. (Բրս. հց.։)
palestra, battle-field, or battle-ground.
hidden among the bushes, sylvan, woody, rural.
Զեղեգնաբնակ թփամուտ մացառաղօղ ագ աքարացն վայրենեաց. (Փարպ.։)
to purify, to cleanse, to polish;
to embellish.
Ի հողանիւթեայ հաճեցար այսօր տաճարի բազմիլ փառաց մաքրազարդեալ որովայնի. (Շար.։)
cf. Մաքրազգեստ.
Հերձոյր սրով կուսական որովայն մաքրազգեաց. (Խոր. հռիփս.։)
clean, spotless, very pure;
virtuous, pious.
Հերձոյր սրով կուսական որովայն մաքրազգեաց. (Խոր. հռիփս.։)
purificatory;
cf. Ածելի;
— սկւոյ, altar napkin.
Սրբեաց մինչեւ ի վայր որպէս մաքրչով. (Ոսկիփոր.։)
great;
large, big;
strong, powerful, mighty;
rich, opulent;
important, serious, considerable, momentous;
—, — իմն, —ս, —աւ, —ու, greatly, highly, much, very much, too much, excessively;
— օր, feast day, high-day;
— դաշտ, vast, spacious field or plain;
— ժամս, ժամանակս, during many hours;
for a long time;
զ— ժամս գիշերոյ, a great part of the night;
ո՞չ է քեզ —, is it not important?.
Մեծամեծ մարտն՝ մեծացն վայել էին։ Եհար զյովբ մեծօք հարուածովք։ Ամենայն մարդիկ ընդ մեղօք են, ոմանք ընդ մեծիւ՝ ոման ըննդ փոքու. (Իսիւք.։)
Մի՛ համբարձցիս մեծս, զի մի՛ մեծագոյնս ի վայր անկցիս. (Ածաբ. նոր կիր.։)
very beautiful, lovely, graceful, charming.
Գարունն իւրով մեծագեղ վայելչութեամբ։ Արեգական եւ լուսնի, որ զուգակիցք միմեանց մեծագեղն զարդուք. (Վեցօր. ՟Զ. ՟Ե. յորմէ եւ Շիր.։)
very splendid, glorious, majestical.
Որ ունի զզարդ մեծ. մեծաշուք. մեծավայելուչ. փառաւոր.
Ի վայելուչ փառաւոր արարածոց անյագ փառաւորութիւն մեծազարդ աստուածութեան նորա տաջիք. (Վեցօր. ՟Գ։)
of lofty stature, tall.
Որդի իւր մեծահասակ եւ ուժեղ։ Առաւել ուժեղ եւ մեծահասակ լինի։ Էր նա մեծահասակ, եւ վայելուչ երեսօք։ Տայր շինել գլուխ արծաթեղէն՝ յարմար մեծահասակ անձինն. (Խոր. ՟Բ. 54։ Շիր.։ Մեսր. երէց.։ Ճ. ՟Ը.։)
doing wonders;
much, very.
Որ առնէ մեծամեծս. յն. մեծավայելուչ. լտ. մեծագործ.
cf. Մեծամտիմ.
Ի՞ւ մեծամտիցես. հոգեւո՞ր ինչ իրօք. այլ մի ինչ ուղղութիւն հոգեւորացն իսկ է չմեծամտել, եւ արդ ընդէ՞ր մեծամտիցես։ Վասն է՞ր ի վերայ խոտոյ այդպէս մեծամտես։ Եւ դու մեծամտիս, եւ զյօնսդ վեր ի վայր տանիս. (Ոսկ. եբր. ՟Բ։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32. եւ 25։)
loaded with the highest honours;
magnificent, splendid, grand, pompous, majestic, sumptuous, solemn;
with great honour;
splendidly, pompously, sumptuously.
Մեծաշուք գնդիդ ձերոյ։ Էր եւ անձամբ վայելուչ՝ մեծաշուք եւ բարձրահասակ։ Արքայք մեծաշուքք։ Մեծաշուք եղեւ ի մտանել անդր իւրում. (Եղիշ. ՟Ը։ Արծր. ՟Ե. 12։ Վրդն. պտմ.։ Եփր. թագ.։)
very luminous, very bright, shining, brilliant;
sumptuous, imposing, pompous, most illustrious;
— յաղթանակ, most brilliant victory.
Հռիփսիմէ հռչաակգեղ՝ մեծապայծառ վայելչութեամբ. (Շ. տաղ.։)
very honorable, very glorious;
honorably, splendidly, with great honour;
— մեծարել, առնել, to load with honours;
to welcome, to receive with honor, with open arms, to treat with great honour, to feast, to entertain.
Մեծապատիւ սիրով, կամ վայելչութեամբ. (Արծր. ՟Դ. 4։ Ճ. ՟Բ.։)
great city, capital.
explicit, clear, evident, formal, precise;
distinct, only, sole;
simple, ordinary, obscure;
clearly, explicitly, distinctly, precisely, expressly, intelligibly.
Նստէր մեկին վայրապար ի վերայ յատակի։ Մէկին յայն հայի՝ որ առաջի՛ կայ, եւ առաւել ոչ քննէ։ Անդ վասն հացին մեկին խօսեցաւ, եթէ խնդրէք զիս՝ զի կերայք ի հացէ անտի։ Ոչ մեկին զգործս նորա ասաց, այլ զնա ինքն եւ զսոսա ի մի յօդեալ՝ միապէս սպանօղս ասաց լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։ ՟Բ. 1. 7. 8։)
to separate, to disunite, to part, to get loose;
to remove, to go away, to depart, to retire, to go out, to make off, to steal away;
to abstain, to forbear;
to leave off, to desist, to cease;
to stretch;
to explain oneself;
— ի ցամաքէ, to bear off from the shore, to take sea-room, to stand out to sea;
— ի կնոջէ, to give a bill of divorce;
— ի հիացումն, to go into ecstasies.
Ի մսոյ անտի ուլուցն, զի մեկնեալ զատեալ է միս նոցա ի վայրենի էրէոց. (Եփր. ծն.։)
cf. Մեկուսեմ.
to remove, to separate, to keep away, to put or place farther off.
insinuating, alluring, enticing, smirking;
unsincere, deceitful, subtile, fraudulent, wicked, malicious.
Կապիլ ի կնատ եւ մեղմեխ եւ ի վայրաքարշ դստերս մարդկան. (Յհ. կթ.։)
bee;
ձագ —աց, drone maggot;
գունդ, պարք —աց, swarm of bees;
գործասէր, ճարտար —, diligent, industrious bee;
— բզզէ, the bee buzzes.
(լծ. յն. մէ՛լիսսա. μέλισσα apis. Մեղրագործ ճանճն ոսկեգոյն՝ գործասէր եւ միաբանակեաց. ոյր զէնն է խայթոց իւր. թո՛ղ զվայրենի մեղուս ազգի ազգի. եբր. տէպպօրա.
hardened in sin, in iniquity.
Առաջնորդս մեղսաճաշակս խարդաւանաց։ Մեղսաճաշակս գազան։ Մեղսաճաշակն գոյիւք յուղարկիցիմ յորովայն մահու. (Պիտ.։)
solitary life, solitude;
lonesomeness.
Եկն անդստին ընդ նմին ի բնէ գազանութիւն առիւծու, եւ մենակեցութիւն. որ ոչ ունի հաղորդութիւն ընդ տոհմակցի իւրոյ, այլ զվայրենամիտ յեղուզակութիւնն զմենակեցութիւնն սիրէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
deadness, want of animation, privation of life;
mortality;
mortification;
— արգանդի, the being past bearing, impotence, sterility.
Նախ քան զմահ՝ մեռելութիւն, անփառութեամբ յաթոռոյն ի վայր կործանեալ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
metal, mineral;
—ք, mine;
exile, banishment;
դնել, արտասահմանել ի —ս, to banish, to exile, to send into banishment;
արկանել ի —ս, to arrest, to imprison.
Ըմբռնեալ եդաւ (յովնան) յանզերծանելի մետաղս։ Զոր առեալ կիտոսին՝ եդ ի բանտի յորովայնի իւրում իբրեւ յանըմբռնելի մետաղս. (Անան. ի յովնան.։)
quite naked;
unarmed;
nakedly, openly, ingenuously;
— պտուղք, drupa.
Մերկանդամք փախստեայք ապրեցան։ Մերկ իսկ եկի ես յորովայնէ մօր իմոյ, եւ մերկանդամ դարձայց անդրէն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 12։ Յոբ. ՟Ա. 21։)
cf. Մերկանամ.
Մերկացուցանէ զբանն։ Յայսմ վայրի մերկացոյց զբանն. (Իգն.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
flowing, running, fluid;
transitory, transient;
fluid;
ելեկտրական — electric fluid.
Ի հոսանուտ վայրէ կենցաղոյս (հանգոյն գետոյ). (Յհ. իմ. եկեղ.։)
stream of water, watercourse;
overflowing, flowing out;
water-fall;
current, stream;
— հոգւոյն, the gifts of the Spirit;
— հրոյ, volcanic eruption;
torrent of flame;
— չարեաց, a torrent of ills;
—նս ջուրց իջուցին աչք իմ, my eyes have become water-brooks, my eyes run down with rivers of water.
Հոսանք ականակիտն աղբերաց։ Բնութիւնս (գետոյ) հզօրապէս զ՝ի վայր հոսանից ունի կարգ. (Պիտ.։)
Եռացեալ ցանկութիւն որովայնամոլութեամբն հեղու զհոսանս, եւ այրէ զորս գտանէ ախտին սիրովն. (Յճխ. ՟Թ։)
to shed, to spill, to pour out;
to flow, to fall, to drop;
to gush, to stream, to run;
to scatter, to disperse;
to winnow, to fan;
to precipitate;
— յորդաբուխ արտօսր, — իբրեւ զհեղեղ զարտասուս, to shed tears abundantly, in torrents;
— հողմոյ, to cast to or throw to the winds;
cf. Հոսիմ.
ῤύω, ἑκχέω effluo, effundo κατάγω deduco. Հեղուլ առատութեամբ. վայթել յորդութեամբ. բղխել, ի վայր իջուցանել զլոյծ իրս. վազցընել, թափել.
ՀՈՍԵԼ. κρημνίζω, κατακρημνίζω praecipito βάλλω mitto, ejicio. Վերուստ ի վայր ցնդել, գահավիժել. զընկենուլ. թօթափել. կործանել. թափել. վար ձգել, նետել.
Զմանկունսն ի պարսպաց անտի ի վայր հոսեցին։ Զանձն ի բարձուէ ընդ պարիսպն հոսել։ Հոսել վիրգս մեծամեծս. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 10։ ՟Ժ՟Դ. 43։ ՟Ա. 16։)
Հոսէր ընկենոյր բարդս բարդս ի մէջ զօրացն։ Զաշտարակն վերուստ ի վայր փլուզեալ հոսեաց. (Ագաթ.։)
Արս եօթն եւ տասն նետիւք հարեալ՝ վերուստ ի վայր հոսեաց. միմեանց զկնի՝ իբր ի սաստիկ մրրկէ վաղահասուկ ի թզենեաց. (Խոր. ՟Գ. 40։)
ՀՈՍԵՄ եցի. չ. ՀՈՍԻՄ եցայ. ձ. ῤυέω, ἑπιχύομαι, καταφέρομαι fluo, infundor, deferor ἑμπηδάω insilio, irruo. Ծորիլ. բղխել. յորդել. իջանել. վայրաբերիլ. եւ Վերուստ ի վայր՝ ի վերայ յարձակիլ. գրոհ տալ. անկանիլ. վազել, թափիլ.
Հարկանէր զվէմն, եւ հոսէին ջուրք։ Ջուրն հոսէր յաջմէ կողմանէ։ Արիւնն գունդագունդ արտաքս հոսէր։ Իբրեւ զջուր հոսեալ ընդ զառ ի վայր.եւ այլն։
Հրացայտ ցոլմունք ի վայր հոսեալ. (Յհ. կթ.։)
Բազում մարդիկ ի վայր հոսեցին. (Եղիշ. խրատ.։)
flowing out, outpouring, effusion, discharge;
leakage.
ՀՈՍՈՒԹԻՒՆ ՀՈՍՈՒՄՆ. ῤύσις, ἕκχυσις fluxus, fusio, effusio, profluvium. որ եւ ՀՈՍՔ. Հոսիլն՝ ըստ ամենայն նշ. բղխումն, ծորումն, գիջութեան անցք. անցաւորութիւն. վայրաբերումն.
valley, vale, dale;
plain.
αὑλών, κοιλάς, κοιλότης vallis, convallis, concavita եւ νάπη . (որ է անտառ), եւ campus (որ է դաշտ) (լծ. թ. օվա ). Հով, եւ խոտաւէտ եւ ծաղկաւէտ վայր դաշտային ի ծոցս եւ ի ստորոտս լերանց. ձորակ. եմակ. ծործոր. տեղի յարմար հովուելոյ զխաշինս.
odour, smell;
perfume, scent;
sign, indication;
— անոյշ, անուշից or անուշութեան, grateful odour, sweet, savory smell, perfume, fragrance, cf. Անուշահոտութիւն;
քաղցր, ախորժելի, թեթեւ, սաստիկ, չար —, sweet or fine, agreeable or delicious, slight, strong, disagreeable or bad odour or smell;
— գարշ, stench;
— առնուլ, հանել, to perceive an odour, to smell, to scent, cf. Հոտոտեմ;
— ունել, to smell, to be odorous;
— հարկանել, բուրել, to spread, to exhale an odour;
cf. Հարկանիմ;
ի հեռաստանէ առնու զ— պատերազմի, he smelleth the battle afar off;
ի —ոյ ջրոյ ծաղկեսցի, it will shoot up as soon as the moisture effects it.
Ի հոտ անուշութեան վայելեն. (Ոսկ. եփես.։)
cf. Հպատակութիւն.
Եւ ոչ մի ինչ ի խնամոց եւ ի հպատականաց վայելելով։ Արմատն պէտս ունի հպատականաց առ ուռովն բրիլ շուրջանակի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
to approach, to go or come near to.
Մաքրութեամբ մտաց հպաւորեալ յամենավայելուչ մաքրութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
very beautiful, handsome, fair, fine.
Հռիփսիմէ հռչակագեղ՝ մեծապայծառ վայելչութեամբ. (Տաղ.։)
phlegethon.
Հրոյ եւ բոցոյ ունակ կամ վայր.
to cause to renounce or abdicate;
to dismiss, to discharge;
to forbid, to prohibit, to interdict;
to renounce, to abstain, to deprive oneself of, to forego, to forbear, to refrain, to desist, to resign;
to deny, to disown, to refuse;
to take leave of, to bid farewell to;
to die, to decease;
— յաղանդոյ, to abjure, to recant, to renounce;
— յաշխարհէ, to renounce the world;
to enter a convent;
— յիշխնանութենէ, to abdicate, to resign, to tender, to lay down or throw up one's commission;
— ի թագաւորութէնէ, to abdicate the crown;
աղաչեմ զքեզ կալ զիս հրաժարեալ, I pray thee have me excused, I beg you excuse me, I pray you to be kindly indulgent towards me.
Ի հրաժարել արկադեայ ի կուսակցելոյն խոսրովայ. (Խոր. ՟Գ. 50։)
cf. Հրակերպեան.
Հրակերպ դասուք վայրիջեալ։ Հրատեսիլ հրակերպիցն։ Դասք հրակերպից. (Շար.։ Նար. ՟Ձ՟Ա։ Գանձ.։)
containing fire, igniferous;
pyrophorus.
Ի քրայս հրակիր որովայնին. (Գր. հր.։)