burning.
ԱՅՐՈՒՄՆ որ եւ ԱՅՐԵՑՈՒՄՆ. Այրելն եւ այրիլն՝ ըստ ամենայն նշ. καῦσις. ustio, combustio
Մարմին նորա տուաւ յայրումն հրոյ։ Հոգւով դատաստանաց, եւ հոգւով այրման։ Լիբանան չէ բաւական յայրումն։ Մերձ է յանէծս, եւ վախճան նորա յայրումն. (Դան. ՟Է. 11։ Ես. ՟Դ. 4։ Խ. 16։ Եբր. ՟Զ. 8։)
Փրկութեամբն ապրեսջիք յայրմանէն՝ որ գալոցն է։ Արբուցին նոցին եւ զհամ հրաբաժակ գինւոյ այրման նոցին. (Ագաթ.։)
Եւ զհրաբաժակ դառնութեան այրմանն ընկալեալ Սոդովմ ի յաւուրն տոչորման. (Շար.։)
Եւ ոչ այնչափ այրումն կիզելի սգոյ անկանէր ի նոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
visitor;
inspector, bishop.
Որ յայց ելանէ. այցելօղ. այցօղ. ἑπίσκοπος, ἑπόπτος. inspector որպէս տեսուչ. վերատեսուչ. դիտօղ. վերակացու. ոստիկան. վրակեցու. նազըր. միւպալիր.
Եւ այս ստացուած ընչից նորա յայցելութենէն։ Տաց զայցելուս քո յարդարութիւն։ Այցելու եւ վերակացու ի վերայ նոցա. (Յոբ. Ի. 29։ Ես. Կ. 17։ Նեեմ. ՟Ժ՟Ա. 9։)
Այցելու եւ օգնական է նմա (Աստուած). (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 39։)
Այցելուք ուղղադատք. (Նար. առաք.։)
Եւ խնամօղ. յանձանձիչ. պէտ ընօղ, աչքը վըրան. կեօզէտէն, գայըրան.
Եթէ կորզես ի մեղաց, այցելու ես։ Այցելուն ապաւինողացս. (Նար. ՀԶ. եւ Մծբ.։)
Եւ եպիսկոպոս. դիտապետ. վերադիտող. զի այս է եւ յն. էբի՛սգօբօս. ἑπίσκοπος. episcopus
Ներանձնացեալդ այցելու։ Զայցելուն դարման ընտրութեան. (Նար.։)
Այցելու լինել սրբոց եւ այրեաց։ Այցելու լինել օրինացն, վրէժխնդիր լինել ի ձեռացն հեթանոսաց. (Յկ. ՟Ա. 27։ ՟Ա. Մակ. ՟Բ. 48։)
Այցելու մեր լե՛ր եւ փրկիչ. (Շար.։)
visit;
visitation;
search;
inspection;
examine.
ἑπισκοπή, ἑπίσκεψις. inspectio, visitatio Այց. այց առնելն. յայց ելանելն. որպէս դիտողութիւն. տեսութիւն. զննութիւն. քննութիւն. հանդէս. մտադրութիւն. հետազօտութիւն. պագըշ, կէօրիւշ, նազար. թէֆթիշ.
Եթէ այցելութիւն (արասցէ), զի՛նչ պատասխանի արարից։ Փառաւոր առնիցեն զԱստուած յաւուրն այցելութեան։ Միթէ ի վերայ այսր ամենայնի ո՞չ առնիցեմ այցելութիւն։ Ի տեղիս՝ ուր ոչ լիցի այցելութիւն յաւիտենից. եւ այլն։
Որ այցելութեամբ տեսցէ զայսոսիկ։ Էիցն այցելութիւն առնել։ Դիտէ այցելութեամբ։ Յոլովք՝ որ այցելութեամբ քննեցին. (Նիւս. կուս.։)
Ամբիծ այցելութեամբ ուշ եդեալ աստուածային գրոց. (Յհ. կթ.։)
Դրութիւն է այցելութիւն տեսութեան իրի. որպիսի ինչ, պարսպելի՞ իցէ. աստանօր յատուկ իրիս է այցելութիւն. (Պիտ.։)
Ի հաշուոյն այցելութենէ բռնադատեալ, ո՛ւր ուրեմն ասէ, ա՛ռ զքոյդ. (Երզն. մտթ.։)
Նախախնամութիւն. տեսչութիւն. խնամ. հոգ. դարման. նազըրէթ, միւպաշերէթ.
Այցելութիւն քո պահեաց զոգի իմ։ Ոչ ծանեար զժամանակ այցելութեան քո։ Այցելութեամբ այց արասցէ ձեզ Աստուած. եւ այլն։
Այցելութիւն՝ խնամակալութիւն կոչի. (Խոսր.։)
Երկնային այցելութիւն. (Յհ. կթ.։)
Խնդրել զայցելութիւն հոգեւորաց եւ մարմնաւորաց. (Յճխ.։)
Առ կործանելոյս այցելութիւն՝ նջ քո։ Հնարաւորեա՛ կարեւոր կործանմանս բարի այցելութիւնս. (Նար.։)
ՅԱստուծոյ նմանութիւնն ի վեր ելանել այցելութեամբ սրբոց եւ այրեաց. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Ի մեր դիւցախառն պարթեւաց հասցէ այցելութիւն. (Ագաթ.։)
Մեծաւ այցելութեամբ զամենայն պէտս բժշկութեան պատրաստել. (Պիտ.։)
Երթ ի տեսութիւն. զիյարէթ, թէշրիֆ.
Յորժամ հոգւովն էջ յայցելութիւն (մեռելոց, կամ նախահարց). (Նար. ԽԸ։) Ըստ այսմ ասի,
Այցելութիւն Կուսին առ Եղիսաբէթ. (Տօնակ.։) (Տօնաց.։)
Զոր արարէք ձեզ ինքեանց պէսպէս զարդս, եւ պղծեսցեն զնոսա, եւ պղծեսցեն զայցելութիւնս իմ, եւ մտցեն ի նոսա անխտիր. (Եզեկ. ՟Է. 22.) իմա՛ զտաճարն՝ ուր գային յայցելութիւն, եւ զընծայս՝ զոր տային յայցելութեանդ։
Վրէժխնդրութիւն ըստ անաչառ քննութեան. հատուցումն ըստ յանցանաց. պատուհաս. ինթիգամ.
Եւ ի կուռս հեթանոսաց այցելութիւն եղիցի։ Եղիցի ի Սաբաւովթ Տեառնէ այցելութիւն շարժմամբ եւ որոտմամբ։ Սրով եւ սովու եւ մահուամբ արարից այցելութիւն ի վերայ ազգին այնորիկ։ Ածից չարիս ի վերայ բնակչացն անաթովթայ յամի այցելութիւն նոցա։ Ածից ի վերայ նոցա չարիս յամի այցելութեան իւրեանց. եւ այլն։
Եպիսկոպոսութիւն. դիտապետութիւն. զի այդ իսկ է յն. էբիսգօբի՛. ἑπισκοπή. episcopatus
Եւ զայցելութիւն նորա զայն այլ տարցի. (Սղ. ՃԸ. 8. (որ եւ թարգմանի),)
Եւ զկարգ նորա առցէ այլ. (Գծ. ՟Ա. 20։)
Այցելութեանց բարեզգստից դիտողութեանց։ Ընծայեալ մատուցաւ վիճակն այցելութեան, ի պարկեշտ պատիւ եպիսկոպոսութեան. (Նար. ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
tardiness, slowness, lateness;
sluggishness.
Կանուխքն ( ի բուսոց) ըստ կանխութեան, եւ անագանքն ըստ անագանութեան. (Վեցօր. ՟Բ։)
Անագան գոլն. անագանելն. յետին ժամանակ. ուշանալն. կեճ գալմասը.
cf. Անագորոյն.
perfidy, treachery, disloyalty;
cruelty, inhumanity, ferocity, barbarity.
ԱՆԱԳՈՐՈՅՆՈՒԹԻՒՆ. որ եւ ԱՆԱԳՈՐՈՆՈՒԹԻՒՆ. ὡμότης, crudelitas անգթութիւն, անողորմութիւն որ ըստ յն. հմութիւն կամ խակութիւն ասի.
Նոքա անագորոյնութեան են, եւ սոքա մարդասիրութեան։ Յափշտակելն եւ ագահել ո՛չ մարդկան զգօնութեան է, այլ՝ գազանաց անագորոյնութեան։ Մի՛ այսուհետեւ յանագորունութիւն կործանիցիմք։ Զնոցա անագորոյնութիւնսն ցուցանէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Անագորոյնութիւն գթով առողջանայ. (Խոսր.։)
Ձեւն՝ մարդոյ, եւ անագորոնութիւնն որպէս չար դիւի. (Մանդ.։)
Եւ իբր անբանութիւն. ἁλογία, brutalitas.
Մատնէր զինքն ի ձեռն ամբոխին, որք լի էին անագորոնութեամբ (կամ անագորոյնութեամբ). (Ոսկ. յհ.։)
cf. Անագորոյնութիւն.
want of nobility;
niggardliness, lowness.
Պակասութիւն ազատութեան. ծառայութիւն. եւ ապատոհմութիւն. ալչագլըգ, հագարէթ.
Անազատութիւն եւ տարագրութիւն Քանանու. (Փիլ. լին.։)
Խոնարհեսցին ազատքն յանազատութիւն աղախնեացն. (Եփր. ծն.։)
Անազատութիւն հրէական օրինացն. (Փարպ.։)
Ամուրին չհամարի այլ ինչ կարի անազատութիւն, քան՝ զկինն չունել. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Կորուսեալ զազատականութիւն իւր անազատութեամբ չարութեանն, (Ճ. ՟Գ.։)
Թէեւ մեծատուն է ընչիւք, բայց մտացն անազատութեամբ կարօ՛տ է. (Լմբ. առակ.։)
Եւ անազատականութիւն. ռշդութիւն. խասիսլիք.
Անազատութեան տեսակք երեք են, չարաշահութիւն, ժլատութիւն, եւ անհաղորդութիւն. եւ է յատուկ անազատութեանն՝ յոյժ փոյթ ունել ընչիցն, եւ ոչինչ նախատինս համարել յայնոցիկ՝ որ շահու առիթ իցեն. (Արիստ. առաք.։)
Եւ գռեհկութիւն. գործ սինլքոր մարդկան. յանդուգն ձեռներիցութիւն. ինքնագլխութիւն. խօրեաթլըգ. (որպէս թէ գրեալ լինէր ըստ յն. ապազատութիւն). ἁπελευθέρωσις.
Անազատութիւն գործելով ի կամակորութենէ ինքնահաճ միշտ վիճէին հովիւք. (Փիլ. իմաստն.։)
want of affinity;
dissimilarity.
Օտարութիւն յազգակցութենէ. անհարազատութիւն.
Արկանէր առ նոսա զանազգակցութիւնն". այսինքն ցուցանէր զնոսա չլինել որդիս Աբրահամու. (Ոսկ. յհ.։)
cf. Ընձուղտ.
• «ընձուղտ». մէկ անգամ գործա-ձուած է Օրին. ժդ. 5՝ հյց. զանալութ ձևով։ Այս բառը սխալմամբ ուղղական կարծելով Խոր. աշխ. գրում է. «Կենդանի ինչ նման զա-նալութոյ» (բայց նոր տպ. էջ 599 ունի յա-նալութ)։ Գուգարաց նահանգի արտադրու-թիւններն էլ յիշելիս՝ ասում է. «Լինի ի նմա անալութ և հաճար ծառ և սերկևիլ և տօսախ» (Խոր. աշխ. 610)։ Որովհետև Հայաստանում ընձուղտ չկայ, ուստի ՀԲուս. § 95 հետևցնում է թէ այս հատուածում անալութ նշանակում է ինչ-որ բոյս և կամ խանգարուած ձև է՝ փո-խանակ մի ուրիշ բուսանունի։ Իրօք էլ Վատի-կանեան ձեռագրի մէջ նոյն տեղում գտնում է «լինի ի նմա և անուշ խոտք ուտելիք» ըն-թերցուածը (տե՛ս ՀԲուս. յաւել. էջ 675)։ Բայց ամէն տարաձայնուխիւն կը վերանայ, եթէ ընդունինք, որ վերի հատուածներում անա-լութ նշանակում է ո՛չ թէ «ընձուղտ», այլ, ինչպէս ցոյց է տալիս Համշէնի բարբառը, «եղնիկ»։ Այս պարագային, Վատիկանեան ռնթերցուածը, ինչպէս արդէն երևում էլ է, անյաջող սրբագրութիւն կամ պարզ սխալա-գրութիւն է։ Աւելացնենք և այն, որ Օրին. ժդ. 5 յունարէն օրինակը ներկայացնում է երկու տարբեր խմբագրութիւն և թէև անալութ բառի դէմ՝ ընկնում է յն. «ընձուղտ» բայց կարելի է շարքերը փոխելով՝ դնել «եղնիկ»։
• Հիւնք. հանում է լևիաթան բառից!
• ԳՒՌ.-Հմշ. օնլութ «եղնիկ». այս հազուա-գիւտ բառը ցոյց է տալիս՝ որ զանալութ պար-զապէս սխալմունք է։
ԱՆԱԼՈՒԹ որ եւ ԶԱՆԱԼՈՒԹ. cf. ԸՆՁՈՒՂՏ. καμηλοπάρδαλος. զիւրնափա, զիւրաֆէ. (Օրին. ԺԴ. 5։ Գաղիան.։ Խոր. աշխարհ։) ուր ասէ՝ գտանիլ ի Գուգարս, որպէս եւ յԵթէովպիա եւ ի հնդիկս։
apathy, dispassion;
integrity, purity;
good constitution, health.
ἁπάθεια. adfectuum vacuitas, sanitas, integritas Անախտ վիճակ. ազատութիւն յախտից հոգւոյ կամ մարմնոյ. ամբծութիւն. անարատութիւն. որ եւ ԱՆԱԽՏԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. ԱՆԱԽՏԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. ախտ մը չունենալը.
Զանախտութիւնն զգեղեցիկ համբարեալ ընկալցի. քանզի եթէ անախտութիւն ըմբռնեսցէ զանձն, կատարելապէս բարեբախտիկ լիցի։ Որ առաքինութեանն է ցանկացեալ, ոգիքն նորա միշտ յանախտութեան կան մնան. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Զի՞նչ օգուտ ի բազում անախտութեանցն, ի միոյ ախտէ ապականեալ մարմինն. (Բրս. կրօն.։)
Չէ՛ եւ չէ՛ օգուտ ի բազում անախտութեանց հոգւոյն՝ երբ միով ախտիւ արատաւոր լինիցի. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Ոյց միշտ յանախտութիւն անցեալ մնացին գոյացութիւնքն. (Պիտ.։)
Պատահեալ վիճակի անմահութեան եւ անախտութեան. (Շ. ատեն.։)
Փոխանակ անախտութեան ախտաւորք յաչս նոցա գտաք. (Լմբ. պտրգ.։)
Որք ստանան զայն առաքինութիւնսն, դիւրաւ ստանան զանախտութիւն. (Վրք. հց. ՟Գ։)
Փոխադրութեան էաք կարօտ ըստ ախտից, զի զայսոսիկ յանախտութիւն փոխեալ կացուսցէ. (Աթ. ՟Գ։)
irreverence.
cf. Անաչառ
Անակնառու է Աստուած. (Վրդն. սղ.։)
Անակնառու դատողութեամբք յանցաւորացն հրամայէր. (Սհկ. արմաւ.։)
Արդարեւ նախախնամեն անակնառու. (Շ. հրեշտ.։)
cf. Անաչառութիւն.
Ո՞ւր արդարութիւն իցէ, ո՞ւր անակնառութիւն. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Տե՛ս եւ զաւետարանչին անակնառութիւն, որ ոչ խորշեցաւ ի պատմելոյն. (Նանայ.։)
Դատ առնել իրաւամբք՝ անակնառութեամբ. (Նար. երգ.։)
Մի՛ ոք գործիցէ ինչ առանց օրինաց եւ իրաւանց, այլ՝ արդարութեամբ եւ անակնառութեամբ. (Մխ. դտ.։)
cf. Անակնկալ.
Անակնունելի դիպուած, ժամանակ, լռութիւն. (Խոր. ՟Ա. 10։ Վրք. հց. ՟Ե։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
Մի՛ անակնունելի (գոլով՝) գայցէ մահն։ Կարի օտար էր բանն, եւ անկարծելի եւ անակնունելի ասացեալքն. (Ոսկ. յհ.։)
Ես նոյնպէս զանակնունելին յինէն կատարեցի. (ՃՃ.։)
cleanliness, purity, neatness.
Մաքրութիւն. անարատութիւն. (ըստ յն. նաեւ անսպի գոլն) ἅσπιλον, immaculatum esse. չէքէսիզլիք, սաֆվէթ.
Եթէ միով իւիք աղտեղեսցի, ոչ եւս կարէ ունել այնուհետեւ զանաղտութիւնն. (Նիւս. կուս.։)
Ի հոգւոյն ունի զմաքրութիւնն եւ զանաղտութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
Մնայ յանաղտութեան ճանապարհն. (Լմբ. սղ.։)
decrease, diminution.
Չաճելն. նուազութիւն. չիշատնալն.
Անաճելութիւն կենդանեաց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
unmarried.
celibacy.
ἁγαμία, innuptum vel innuptam esse, caelibatus. Ոչ գոլն ամուսնացեալ. կուսակրօն կեանք. ազապութիւն. էրկէնլիք. պէքեարլըգ.
Ի տկարութեան՝ զօրութիւն. յանամուսնութեան՝ գեղեցկորդութիւն. (Առ որս. ԺԳ։)
Որք անուամբ չափ զանամուսնութիւն հրահանգիցեն, ոչ ինչ զանազանեալք են ի հասարակաց վարուց. (Նիւս. կուս.։)
Օրինաւոր ամուսնութեանն եւ անամուսնութեանն. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Լա՛ւ է ամուսնութիւն, այլ լաւագոյն է անամուսնութիւն, եւ առաւել լաւագոյն եւս կուսութիւն. (Զքր. ծործոր.։)
Եւ պահպանութիւն կուսութեան յետ պսակման. անմերձն գոլ յառնէ. միշտ կուսութիւն Տիրամօր.
Մարմնանալն Քրիստոսի՝ յանամուսնութենէ եւ առանց մեղաց էր։ Մարմինն Քրիստոսի յանամուսնութենէ եւ առանց մեղաց էր. (Ասող. ՟Գ. 21։ Շ. թղթ.։)
impudence, audacity, effrontery.
ἁναισχυντία, impudentia, inverecundia Չամաչելն. բարձումն ամօթոյ. անպատկառութիւն. լրբութիւն. լպրշութիւն. յանդգնութիւն. աներեսութիւն. առսըզլըգ. էտէպսիզլիք.
Անամօթութիւնն առանձինն ուրոյն վատթարին է։ Անամօթութեանն յարացոյցք՝ ամենայն խայտառականք են. (Փիլ.։)
Սատանայ յայնժամ եմուտ ի նա յանամօթութենէն. (Ոսկ. յհ.։)
Ընդ վայր ծաղր, անամօթութիւն. (Մանդ.։)
Լրբի անամօթութեամբ սրտիւ գալ առ մեզ յողջոյն. (Փարպ.։)
Խստութեան բանքն եւ յանդիմանութեանն բազում անգամ ի լրբութիւն ածէ զմեղուցեալն եւ յանամօթութիւն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Եւ ժտութիւն. համարձակ թախանձանք.
Թերեւս ըստ բազում անամօթութեան մերոյ բացցէ մեզ. (Վրք. հց.։)
invariability, immutability.
Անփոփոխութիւն. τὸ ἁναλλοίωτον. immutabilitas
Անմահութիւնն եւ անայլայլութիւնն. (Առ որս. ՟Գ։)
Հանդերձ անփոփոխութեամբ եւ անայլայլութեամբ. (Պրպմ. ԺԳ։)
Միութիւն յանայլայլութեան, եւ անայլայլութիւն ի միութեան խոստովանելով. (Յհ. իմ. երեւ։)
Անայլայլութիւն գերաբուն շնորհին. (Ասող. ՟Գ. 2։)
Եւ զուգահաւասարութիւն. τὸ ἁπαράλλακτον. paritas, aequitas.
Զհաւասարութիւնն եւ զանփոփոխ զանայլայլութիւնն (ընդ Հօր)։ Տեսանե՞ս զանփոփոխելի անայլայլութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37. 38։)
abandoned, forlorn, helpless.
ἁνεπίσκεπτος, neglectus. Ոյր չիք ոք այցելու. առանց այցելութեան. անվերակացու. անխնամ. անտերունչ. մարդ չունեցօղ, երեսէ ձգած. թէրք օլունմուշ.
Անայցելու էր. (Նար.։)
Անկեալ կայցէ՝ անայցելու, անմխիթար. (Սարգ.։)
Ոչ անայցելու թողու Աստուած զզրկեալսն. (Գէ. ես.։)
Որ ոչն լինի այցելու այլում.
Մի՛ անայցելու խոցելոցն վիրաւորաց լինիցիք. (Երզն. լուս.։)
Որ ոչն այցելու լինի քննութեան իրաց.
Մինչ զի ի ձեռն այսոցիկ երեւելի լինել այնոցիկ, որք ոչ անայցելու են. (Նիւս. կազմ. ԼԱ։)
Որում ոչ լինի այցելութիւն վրէժխնդրութեան. ըստ կամի գործօղ՝ անողորմ.
Անկեալ ի ձեռս անօրէն եւ անյագ եւ անայցելու դահճացն. (Բենիկ.։)
cf. Անանձն.
Չունօղ զանձն, այս ինքն զդէմ առանձին. (ա՛յլ է եւ ԱՆԱՆՁՆ).
Ես եւ Հայր իմ մի եմք. մի վասն անքակութեանն ասէ, եւ զեմքն՝ զի մի՛ ոք անանձնաւոր զերեսն համարեսցի. (Սեբեր. ՟Դ. (գրեալ էր վրիպակաւ՝ անձնաւոր։))
unconfined, wide, large;
disagreeable.
Ոչ անձուկ. ոչ նեղ. լայն. ընդարձակ. լանուարձակ. չանուարձակ, կէնիշ.
Անանձուկ կայան. (Նար. խչ.։)
իբր ոչ անձկալի. կամ յորում ոչ լինի անձկալ իմիք.
Յիշատակէ զանանձուկ եւ զանսէր ժամանակն գեհենին. (Ոսկ. յանդամալոյծն.։)
without rain, arid, dry.
Ուր չիք անձրեւ. անջրդի. ցամաք. չոր.
Երկիր անանձրեւ. (Խոր. աշխարհ։)
Ի վերայ երաշտու, եթէ անանձրեւ իցէ. (Մաշտ.։)
Անդալար բուսովք ի լերինս, եւ անանձրեւօք զվայրսն առակէ. (Երզն. քեր.։)
mint.
• . ո հլ. «նանու, դաղձի ընտա-նին» Մտթ. իգ. 23. Ղուկ. ժա. 42. յետին ձե-վերով՝ անուխ, աննուխ, անանեխ (ՀԲուս § 96), որից քարաննուխ «վայրի անանուխ» Վստկ. 191. հոռոմ աննուխ, սարի աննուխ Բժշ.։
• = Թուի փոխառեալ իրանականից. հմմտ. պրս. [arabic word] nānxāh կամ [arabic word] nānūxēh «հացհամեմ, արջնդեղ, սև սոնիճ. մի տե-սակ սև սերմ՝ որ հացի վրայ ցանելով ու-տում են». կազմուած է [arabic word] nān «հաց»+ x*ah «համեղ» բառերից, ճիշտ ինչպէս հյ, հացհամեմ։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև ասոր. [syriac word] nān'ā (փոխանակ nā'nəā) «ա-նանուխ», [arabic word] nankuhg «անանուխ», յն, νανοῦχα «հացհամեմ» Du Cange, արաբ. [arabic word] na'na' «անանուխ», թրք. [arabic word] nane «անանուխ»։ Այս երկու բոյսերի (հացհամե-մի և անանուխի) յարաբերութեան վրայ տե՛ս Lów, Aram. Pflanzennamen, էջ 259 ևն. հմմտ. նաև պհլ. nānā nānukspram «անանուխ իբր հացհամեմ» (ըստ Justi))։-Հիւբշ. 96։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Pott, Kurdischē Studien ZKM 7, 1850, էջ 143, յետոյ, Lagarde, Urgesch. Arm. 1854, 833, Arm. Stud. § 106 և էջ 166։ Հիւնք. մա-նանեխ-ից։
• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. անանուխ, Կր. Ռ. Սեբ. աննուխ, Ասլ. աննիւխ, Ակն. Զթ. Խրբ. Հճ. անուխ, Ալշ. անուխ, անեխ, Հմշ. օնլուխք, Առ. նա՛նուհ. նա՛նօհ. նա՛նու. բարդութեամբ ունինք Ոզմ. առվանանօխ, Մկ. mռվmնmնուխ (իբր առուի անանուխ), բայց նշանակում են «անջրդի տեղերում բուսնող վայրի անա-նուխ»։ Միւս բարբառներում գործ է ածւում թրք. նանա, նանէ։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Տարէնտեի annəx «ա-նանուխ» (ըստ Բիւր. 1899, 798)։ Ուտ. նա.-նուխ «անանուխ»։
ἠδύοσμον, mentha, menta. Բանջար անուշահոտ եւ համեղ, այլ կծու եւ ջերմ. որոյ վայրին կոչի դաղձ. անուխ, աննուխ. նանէ.
Տասանորդէք զանանուխ. (Մտթ. ԻԳ. 23։ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 42։) (Բժշկարան.) (կայ եւ ՋՐԻ ՆԱՆԷ. բունլինէ, պուտէնկ. եւ ՀՈՌՄԻ ՆԱՆԷ. մարսամէ)։
anonymous;
ignoble.
Վայրապար է անանուն բառնալ թողուլ զնոսա. (Փիլ. լին.։)
Կամ աննշան. ոչ անուանի. եւ վատանուն.
cf. ԱՆԱՆՈՒԱՆԵԼԻ. սեպհական Աստուծոյ. ἁνώνυμος, nomine carens, ἁκατονόμαστος, qui nominari non potest
Վասն առաւել սիրոյն իւրոյ՝ անանունն յանուն գայ. (Յճխ. ՟Բ։)
Գերագոյն քան զամենայն անուն՝ Էն անանուն։ Որպէս անանուն օրհնաբանեն զնա՝ եւ յամենայն անուանէ։ Աստուածավայելչապէս օրհնել զանկոչին եւ անանուան Աստուածութեանն բարերարականսն բազմանունութիւնս. (Դիոն. ածայ. ՟Ա։)
Ինքն անանուն է, եւ անճառ՝ որպէս անհասանելի. այլ ըստ գոյութեանն որ Էն անուանի. (Փիլ.։)
Խոնարհութիւն՝ անանուն շնորհք հոգւոյ. (Կլիմաք.։)
ԱՆԱՆՈՒՆ. Որպէս այն՝ որոյ անուն չէ յայտնի կամ չէ ծանուցեալ ի պատմութիւնս.
Անանուն որդի Աբգարու. (Խոր. ՟Բ. 31։ Շ. վիպ.։)
Զկինն անանուն. (Եղիշ. յես.։)
Կամ առանց անուան թողեալ.
Անուն եւ ծածուկ տանջանք (դժոխոց). (Վրք. հց. ՟Դ։)
Որում անուն էր Վրիւ, անանուն ըստ ազգի, եւ անփորձ իրի՝ որդի առն ասորւոյ։ Գուցէ անանուն եւ անպիտան մահուամբ ելանիցեմք ի կենցաղոյս. (Փարպ.։)
ԱՆԱՆՈՒՆ. Բացասութիւն անուան իրիք, որպէս՝ ո՛չ մարդ.
Եւ է այս՝ անուն, կամ անանուն ... քանզի ոչ մարդ՝ անուն ոչ ասեմ, այլ անորոշելի անուն. քանզի ոչ մի իմն նշանակէ ... Զի՞նչ անուն, եւ զի՞նչ անանուն, յառաջագոյն ասացեալ է. (Պերիարմ. ԺԳ։)
that scatters impartially, that diffuses liberally.
impartiality, disinterestedness, uprightness, justness, sincerity;
strictness, rigour, austerity, severity.
Տեսանե՞ս զանաչառելի դատաստան կնոջն, զի յեղելոցն ընտրէր զնախահօրն եւ զՔրիստոսին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Արդարադատ եւ անաչառու։ Հրամայեմք անաչառու լսել. (Մագ. ԺԴ. ԾԹ։)
Ոչ աչառելն. չառնուլն ակն մարդոյ. անխտրութիւն. անվրէպ արդարադատութիւն.
Անաչառութեամբ սիրել զմեծամեծս եւ զփոքունս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Տաս ամենեցուն առատապէս անաչառութեամբ։ Հաւասարապէս անաչառութեամբ ընկալցին ի քէն մասն երանութեան. (Նար. ԾԷ. ՟Զ։)
Բուռն հարեալ զանաչառութեան գաւազանէ. (Լմբ. ատ.։)
Կամ խստութիւն ի դատելն. չխնայելն. սէրթլիք, քէսքինլիք, իւնֆ.
Վրէժ առնուլ անաչառութեամբ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Որ ներէ երկայնմտութեամբ, եւ հատուցանէ անաչառութեամբ. (Փարպ.։)
Ահաւորին անաչառութիւն. (Նար. հ։)
Մի խստութեամբ եւ անաչառութեամբ, այլ մեղմով ի կարգ ածել. (Կանոն.։)
Կամեցաւ զմեծատունսն երկեցուցանել՝ մի՛ անաչառութեամբ իբրու զտկարս վարկանել զաղքատսն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Շարժեն ի բարկութիւն, անաչառութիւն զնոյն ասելով. (Լմբ. սղ.։)
incorruption;
purity, chastity.
ἁφθαρσία, incorruptibilitas Վիճակ անապական. անեղծութիւն, անմահութիւն. անախտութիւն. անարատութիւն. իֆսատ օլունմազլըգ.
Եւ ոչ ապականութիւն զանապականութիւն ժառանգէ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 50=54։)
Զապականացու մարմինս մեր խառնեաց յանապականութիւն Աստուածութեանն. (Ագաթ.։)
Ընկալայ ընդ հրաշալի անապականութեանն՝ այսրէն ի հող զլուծումն. (Պիտ.։)
Յանապականութենէ յապականութիւն ածեալ լինի վատթարն. (Փիլ.։)
Մանանայն, եւ անապականութիւն իւր. (Նար. ԼԸ։)
Անուշահոտ կնդրկի անապականութեան. (Լմբ. ստիպ.։)
Անապականութեան աղբիւր, եւ ի մահու կեանք. (Շար.։)
impenitent, hardened, obdurated.
ἁμετανόητος, quem non poenitet. Որ ոչն ապաշաւէ. անզեղջ. անապաշխար. յամառ. թէօպեսիզ.
Անապաշաւս թշնամութեամբ։ Անապաշաւ կամօք. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
Յանապաշաւ բարս մնալով. (Համամ առակ.։)
Անապաշաւ սիրտ կալան. (Կոչ. ՟Ը։)
Ըստ խստութեան քում անապաշաւ բարուց սրտի. (Լծ. կոչ.։)
Դողումն մահու է յանապաշաւ յանցանաց եկեալ. (Կլիմաք.։)
Անապաշաւ մեռանել. (Վրդն. սղ.։)
Որ ինչ ոչ բերէ զապաշաւ. անտրտում. կամակար.
Անապաշաւ ցնծութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
Անապաշաւ եւ գորովագոյն խանդաղատանօք ի տածելն պատրաստականք. (Պիտ.։)
impenitence, obduracy.
Չապաշխարելն. անզղջութիւն. յամառութիւն ի մեղս.
Ոչ կամի Աստուած զոք յանապաշխարութիւն. (Մանդ. ԺԵ։)
Զի մի՛ անապաշխարութեամբ նոցա սուգ առցէ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ընդդէմ երկրորդին՝ անապաշխարութիւն. (Երզն. մտթ.։)
bred in a desert.
to cause to be deserted, to lay waste, to unpeople.
ἑξερημόω, desertum facio. Առնել անապատ կամ յանապատ. աւերակ եւ ամայի կացուցանել. խարապ էթմէք.
Անապատացուցանել կամելով զաշխարհս Հայոց. (Ասող. ՟Գ. 7։)
Ասէ Սոփոնիաս. անապատացուցից զճանապարհս նոցա՝ ամենեւին ոչ գնալ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա. (Իսկ Սոփ. ՟գ. 6, աւերեցից)։)
Անապատացուցանել զԵրուսաղէմ. (Բրս. չար.։)
cf. Անապատական.
Յաշխարհի գոլով՝ եւ իբրեւ զանապատաւորս ընդ կարգս աշխարհի անցանէր. (Յհ. կթ.։)
without refuge, destitute, unprotected.
Ոյր կամ ուր չիք ապաւէն. անօգնական եւ անապաստան.
Տեսանելով զանձինս անապաւէնս. (Արշ.։)
Անապաւէն տանջեալ։ Անապաւէն մոլար. (Նար. ԻԶ։)
Փախնու արշաւէ յանապաւէն սահման, եւ անդէն նահանջի. (Նար. մծբ.։)
debauchery, dissoluteness, libertinism, excess, disorderly life, wantonness, lasciviousness, lust;
unchastity, prostitution.
ἁσωτία, luxuria, κῶμος, comessatio Անառակ ընթացք. անկարգութիւն. եւ զեղխութիւն. շուայտութիւն. կերուխում, մսխողութիւն. նէֆսանիլիք, շէհվէթ.
Կեայր անառակութեամբ։ Եւ ոչ յամբաստանութիւն անառակութեան։ Մի՛ անառակութեամբք, արբեցութեամբք։ Արբեցութիւնք, անառակութիւնք։ Գինեհարութեամբք, անառակութեամբ։ Զմոլեգին յայլոց կրօնից անառակութիւնս բերեալ։ Ամուսնութեանց անառակութիւն (յն. անկարգութիւն). (Ղկ.։ Տիտ.։ Հռ.։ Գաղ.։ ՟Ա. Պետ.։ Իմ. ԺԴ. 23. 26։)
Նոցին նմանեալք՝ զնոյն անառակութիւնս անխտիր գործեսցեն. (Եզնիկ.։)
Բազում անառակութեամբ վարէր զթագաւորութիւնն. (Փարպ.։)
Զերեւելիս կարծէաք Արարիչ, եւ գործէաք զամենայն անառակութիւնս. (Եղիշ. ՟Ը։)
unnatural knowledge of a beast, bestiality.
Խառնակումն մարդոյ ընդ անասնոյ՝ ընդդէմ բնութեան. անասնամոլութիւն. անասնազանցութիւն.
Արուամոլութիւն եւ անասնագիտութիւն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Յորժամ զառն զչար գիտասցէ զանասնագիտութեան. (Մխ. դտ.։)
immolation of beasts.
cf. Անասնազետութիւն.
ԱՆԱՍՆԱԶԵՆՈՒԹԻՒՆ ԱՆԱՍՆԱԶՈՀՈՒԹԻՒՆ. Զենումն անասնոց ի զոհ. զոհ անբանից. գուրպան.
Անասնազենութեամբն կարծէին զԱստուած հաշտեցուցանել. (Լմբ. սղ.։)
Անասնազոհութիւնն առ ոտն կոխեցաւ. (Եպիփ. խչ.։)
cf. Անասնակերպ.
Անասնակերպս եւ այլասեռս ծնցին. (ՃՃ.։)
Անասնաձեւ մարդիկ. (Վրդն. սղ.։)
cf. Անասնագիտութիւն.
Գտակք են անասնամոլութեան եւ այլոց չարեաց. (Վրդն. սղ.։)
Արտաքոյ բնութեան է անասնամոլութիւնն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
stupidity, dullness.
nature of the brute creation;
brutality, bestiality.
ἁλογία. rationis privatio, brutalitas. Անասնային բնութիւն կամ բարք. անբանութիւն. գազանութիւն. հայվանլըգ.
Դու քաջ ի բաց քան զնոցա անասնութիւնսն գնաց գնացս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
irrational;
animal, brute.
κτῆνος, ζῶον, jumentum, armentum, animal. Կենդանի չորքոտանի՝ ընտանի եւ վայրի. արջառ, ոչխար. գրաստ. դուար. էրէ. անբան կենդանի. հայվան, հայվանաթ, պէհիմէ, ճանվէր, ճանավար.
Զգազանս, եւ զանասունս։ Ամենայն անասնոց, եւ ամենայն թռչնոց երկնից, եւ ամենայն գազանաց վայրի։ Մեծատուն յոյժ՝ անասնով եւ արծաթով։ Արդարն ողորմի անասնոյ իւրում։ Որոց անասնոց մատչէր արիւնն։ Իբրեւ զանխօս անասունս. եւ այլն։
Եղեւ նորա անասուն ոչխարի եւ արջառոյ։ Մարդ եւ անասուն, խաշն եւ արջառ եւ այլն։
Հաւասարեաց անասնոց անբանից. (Սղ. ԽԸ. 13։)
Ընտանի անասնոց եւ վայրենեաց. (Սարգ.։)
Ո՞ ի վեր իցէ, մա՞րդն՝ որ անասնոյն տիրէ, թէ անասունն՝ որ մարդոյն ի հարկի կայ. (Եզնիկ.։)
Ի բանականութեանն ընդ անասունս դասակարգեալ. (Նար. ԻԳ։)
Իբրեւ զանբան անասունս ի գերութիւն վարէին։ Իբրեւ անբան անասուն՝ ժանեօք մանրեալ ուտէին. (Յհ. կթ.։)
ԱՆԱՍՈՒՆ. Անբան. որ չէ ասուն. ոյր չիք բան, այս ինքն բանականութիւն, ասք եւ խօսք. ἅλογος, irrationalis, brutus, զայրի նադըգ.
Զխօսունն եւ զանասունն, զծերն եւ զտղայն. (Ագաթ.։)
Ամենայն եղեալք խօսնոց եւ անասնոց. (Փարպ.։)
Ունայնացեալ ի բոլոր ստացուածոց՝ ասնոց եւ անասնոց. (Յհ. կթ.։)
Ի տեսիլ նմանութեան անասուն խոտակեր կենդանեաց։ Իշխան անասուն կենդանեաց։ Անասուն կենդանիքն. (Ագաթ.։ Սահմ.։ Պիտ. եւ այլն։)
Ի բանաւորականէն եւ յանասուն մասնէն ի մի գոյացեալք։ Որպէս խոտդ անասնոյ կերակուր է, այսպէս զգալին՝ անասուն մասին հոգւոյն վիճակ հասեալ է։ Կին՝ զոր ոչ յաղագս անասուն ցանկութեան ածես, այլ զօրէն բնութեան լնլով հարկաւոր. (Փիլ.։)
Գոյ եւ ի մեզ անասուն մասն՝ բոլոր հողեղէն բնութեան մարմնոյս. (Եղիշ. դտ.։)
Անասուն մատամբք ձեռաց ի ձեռն հնչման գործւոյն՝ բանին կցորդեսցէ յԱստուած օրհնութիւնսն. (Վրդն. սղ.։)
atheistic, atheist;
ungodly, irreligious.
ἅθεος, atheus. Որ չընդունի Աստուած զոք. եւ ուրացօղ ճշմարտին Աստուծոյ. պաշտօնեայ սուտ աստուածոց եւ աղանդոց. անպարիշտ. նախիւտա, տինսիզ, միւհլիտ, մէզհեպսիզ, փութփերեսթ.
Անաստուածք էիք յաշխարհի. (Եփես. ՟Բ. 12։)
Որք անանաստուածք են, հոգւով մեռան։ Անաստուած ոմն ես։ Առ անաստուածիւդ (այս ինքն անաստուած գոլով՝) ե՛ւ աւերես զերդումն։ Անաստուածի կարծիք են ոչն կարծել զաստուածային ակնն զամենայն տեսանել. (Փիլ.։)
Որ անաստուած հերեսիովտացն իշխանք են. (Կոչ. ԺԵ։)
Պարսից անաստուածից։ Յանաստուածիցն պարսից. (Խոր. ՟Գ. 5. 19։)
Մի՛ երկիցուք յանաստուած ազգէն հեթանոսաց. (Եղիշ. ՟Է։)
Իբր անաստուածական. հեթանոսական. օտար յԱստուծոյ.
Անաստուած աստուածածանօթութիւն. (Յհ. կթ.։)
Անաստուած մտածմունք։ Մոլեգնութիւն անաստուած. (Նար.։)
Զանաստուած բարս, կամ զխնդիրս։ Անաստուած ժամանակ (երիտասարդաց). (Սարգ.։)
Անաստուած ցաւք (մոլորութեան). (Վրք. հց.։)
Անաստուած զոհք, կամ գիր. (ՃՃ.։)
Դիս սնոտիս, պաշտամունս անաստուածս. (Կոչ. ԺԵ։)
atheism;
ungodliness, irreligion.
ἁθεότης, ἁθεία, atheismus, impietas in deum. Ուրանալն զԱստուած՝ գոնէ գործովք հեթանոսութեան. օտարութիւն յԱստուծոյ. ամպարշտութիւն. տինսիզլիք, իլհատ, քեաֆիրլիք.
Աղբիւր ամենայն անիրաւութեանց անաստուածութիւն է. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Մարկիոն անաստուածութեան բերանն. (Կոչ. ՟Զ։)
Մի՛ դարձեալ զբարեմտութիւնս մեր՝ անաստուածութեանդ առնիցես սկիզբն. (Առ որս. ՟Է։)
Անաստուածութեան խաւարին մութն պատէր. (Խոր. հռիփս։)
Չարեացն՝ անաստուածութիւնն եւ անձնասիրութիւնն է կառավար. (Յճխ. ՟Ե։)
Ընդէ՞ր սիրէք զանօրէնութիւն եւ զանաստուածութիւն. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Կարճել կամելով զնոցա անաստուածութեանն յանդգնութիւն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։)
idolatry.
Նոյն ընդ անաստուածութիւն՝ լայնաբար առեալ. կռապաշտութիւն. ամպարշտութիւն. փութփերէսթլիք, տինսիզլիք, քեաֆիրլիք.
Առին ուսան զանաստուածպաշտութիւնս նոցա. (Ագաթ.։)
Անաստուածպաշտութիւնն պատրիչ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Ի ձեռն սովորութեան ամուսնացելոցն ընդ հեթանոսական ազգին՝ ուսան զանաստուածպաշտութիւնս նոցա. (Կանոն.։)
purity, uprightness, integrity, entire state.
Անարատն գոլ ըստ ամենայն առման. ամբծութիւն. ամբողջութիւն. մաքրութիւն. կատարելութիւն. սրբութիւն. անեղծութիւն. լէքէսիզլիք, փաքլըգ, սատագաթ, թէմամիյէթ.
Անարատութեամբ եւ սրբութեամբ մեկնեցաւ յաշխարհէ։ Անեղծ անարատութեան. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 40։ ՟Բ. 26։)
Սկզբնարար կուսից անարատութեան։ Յանարատութիւն զիս պատրաստեսցես։ Վնասեալ է հաստուածոցն անարատութիւն. (Նար.։)
Յամենայն ճանապարհս ձեր ածի զձեզ պահեալս անարատութեամբ. (Ագաթ.։)
Զամենայն մասունս առաքինութեանցն անարատութեամբ ի կատարումն հասուցանիցէ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
immaculate, pure, holy.
Ամենասուրբ Աստուածածին Կոյս անարատուհի. (Թէոդոր. կուս.։)
astute, shrewd, wary, cautious;
initiated, adept;
— առնել, to let into a secret, to initiate into a mystery;
— լինել, to be initiated.
Գիտակ խորհրդոց եւ իմաստից. Խելամուտ. խորհրդազգած. տեղեակ գաղտնեաց.
Խորհրդագէտն ազգէ. յորժամ եկեսցէ կատարումն. փոքր ի շատէս խափանեսցի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
աստուածայինն գաբրիէլ զզաքարիա քահանայապետնառնէր խորհրդագէտ։ Կամի խորհրդագէտս եւ ճանաչօղս զնոսա լինել. (Շ. հրեշտ.։ Իգն.։)
Զսրբազնաբար մկրտեալն նշանականն վարդապետութիւնն խորհրդագէտ առնէ (նմանօղ լինել թաղմանն քրիստոսի)։ Այսոցիկ խորհրդագէտք եղեալ մեք, որպէս կարող եմք, րտադրեսցուք. (Դիոն. եկեղ.։)
Կամ Խորագէտ. իմաստուան. ճարտար.
Խորագետն զօրանայ իմաստութեամբ. (Համամ առակ.։)
Կիւրոս խորհրդագէտ մարդ էր եւ հնարաւոր, բայց ի յաղախնոյն մեռաւ. (Լծ. փիլ.։)
էր յաղկետի հազարապէտ մի յոյժ խորհրդագէտ մհրներսեհ անուն. (Ուռպել.։)
cf. Խորհրդագէտ.
μεμυημένος, μυστής (լծ. մաշտոց) μυσταγώγος sacris initiatus, sacrorum doctor, mysteriorum peritus. Զգածեալկամ զգեցեալ սրբազան եւ աստուածային խորհրդովք. կրօղ յինքեան զգաղտնիս խորհրդաւորս. տեղեակ եւ ուսուցիչ գաղտնեաց հոգեւորաց. որ եւ ասի ԻՒՂԱԳԼԽԵԱԼ.
Ի մովսիսէ յառաջնոյն խորհրդազգածէ եւ առաջնորդէ օրինացն քահանապետից։ Եկեալ առ ոք ի խորհրդազգածիցն. (Դիոն. եկեղ.։)
Ուսոյց ի ձեռն վերնոցն խորհրդազգածաց զներքին եկեղեցի իւր. (Լմբ. պտրգ.։)
Եքայիաս միջամուխ եւ խորհրդազգած է տնօրէնութեանն խորհրդոյ քան զամենայն մարգարէս. (Վրդն. յանթառամն.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԶԳԱԾ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. μυόω, μυούμαι initio, -or μυσταγωγέω sacra trado, doceo, edoceor. Ուսուցանել կամ զսրբազան խորհուրդս եւ զգաղտնիս. եւ ուսանել զնոյնս, կամ տեղեակ լինել նոցունց. (Դիոն. եկեղ. Շ. հրեշտ.։ Լմբ. պտրգ.։ Պրպմ. լ։)
to reflect, to ponder, to think, to revolve, to meditate, to consider;
to imagine, to form an idea of, to suppose;
to consult, to deliberate;
to explain, to expound, to comment upon;
to administer the sacraments;
to celebrate mass.
εὑνοέω, διανοέω, λογίζομαι cogito եւ այլն. Խորհուրդ ի միտս ածել կամ յածել. զմտաւ ածել. cf. ԽՈՐՀԵՄ. մտածել, մտմտալ.
Սքանչացաւ րոյսն, խորհրդածելոցն՝ ուստի այն լինել։ Հրէայքն թէպէտեւ ոչ խոստովանէին զնա յայտնապէս քրիստոս գոլ, սակայն նոյնպէս խորհրդածէին զնմանէ։ Զքրիստոս՝ զոր խորհրդածէքն, այլ ոչ խոստովանիք։ Բարձրագոյնս խորհրդածէր վասն քրիստոսի սակս սքանելագործութեանն, զոր առնէր. (Կիւրղ. ղկ.։)
ըստ առաջնոյ նուագին խորհրդածեալ խոյս ետ ի չարէն. (Յհ. կթ.։)
Մի՛ կորզեսցէ ստունգանել արկուած չարին զայնքան խորհրդածեալն ի քեն բարեզարդութիւն. (Բենիկ.։)
Լինի եւ կր. հասարակ.
Այսուհետեւ դարձուցանէ յաստուծոյ զբանն, եւ ինքն առ ինքն խորհրդածի. (Լմբ. սղ.։)
Նոյնգունակ խորհրդածեցան եւ նոքա կարգել զպատմութիւնս բանին. (Կիւրղ. ղկ.։)
իբր չ. Կամ ն. իբր չ. Ստէպ յիշելով ոք զերկիւղն աստուծոյ. ստրջացեալ մտացն՝ խորհրդածէ ի հոգեկանսն. (Կիւրղ. ղկ.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԾԵԼ. μυσταγωγέω initio sacris, mysteria vel sacra edoceo. եւ ոբրու συμβολικῶς σημαίνω symbolice significo ἐρμηνεύω interpretor ἁναλογέω similis sum, conferor, referor. Կատարել զխորհրդաւոր ինչ սրբազան. խորհրդաբար յառաջ ածել, վերածել, ցուցանել, նշանակել. մեկնել. կր. համեմատիլ. նմանիլ.
Մնամք, մինչեւ խորհրդածեն քահանայքն զպատճառ գոհութեան։ Զխորհրդոյն զօրութիւն, որ ի ներքին վայրս սրբոյ խորանին խորհրդածի. (Լմբ. պտրգ.։)
Քննեցաք զփոքունս ընդ մեծամեծաց, եւ խորհրդածեցաք զմանունս։ Ի ժամանակի պարապորդ եւ ուղիղ զայս խորհրդածեցից ձեզ. (Լմբ. պտրգ.։ Վրք. ոսկ.։)
Սեղանն սրբութեան զմիասնականութիւն սուրբ երրորդութեանն խորհրդածէ։ Խորհրդածի եկեղեցի եւ նոյան տապանին։ Այսոցիկ բիւրապատիկ բարեաց աղբի՛ւր խորհրդածի սուրբ եկեղեցի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Խորհուրդ անճառելի աստուածային իմաստիցս այսց եւ առսուրբս այս խորհրդածի խորան. (Անան. եկեղ։)
Աղաւնակերպ իջմամբ՝ որ ի մեզ պարգեւ իջմանն խորհրդաածի. (Գր. հր.։)
confident.
Ունօղ զնոյն խորհուրդ. խորհրդակից եւ գործակից. արարչակից.
mystical;
mysterious;
sacramental;
emblematical, symbolical;
rational, thinking, prudent;
adviser, counsellor;
— իմաստ, rhapsody, religious rapture.
βουλευτής, σύμβουλος consiliarius, senator συνετός, ἑπιστήμων intelligens, scientia praeditus. Խորհրդակից. ատենակալ. այր խորհրդոյ. խորհրդատու. զգօն. հանճարեղ.
Խնդրեա՛ այր մի իմաստուն խորհրդական փարաւոնի։ Տու՛ք ի ձէնջ արս իմաստունս եւ խորհրդականս։ Խորհրդականք խորհրդոց։ Առաջի թագաւորին եւ առաջի ամենայն խորհրդականաց նորա։ Այր խորհրդական է։ Յովադ խորհրդական ի միտս։ Սքանչելի խորհրդական։ Իմաստունք՝ խորհրդականք թագաւորին։ Ի վերայ ամենայն մածամեծաց նորա, եւ ի վերայ խորհրդականաց նորա.եւ այլն։
Յառակս խորհրդական. իմա՛ խելամուտ առակաց։
ԽՈՐՀՐԴԱԿԱՆ. βουλευτικός consultus եւ այլն. Իմաստնական. խոհական. խոհեմական. բանաւոր.
Առաջնորդութեամբ մղի պատերազմ, եւ օգնականութեամբ խորհրդական (կամ խոհական) սրտի. (Առակ. ՟Ի՟Դ. 6։)
Խորհրդական գնացք կամ իմաստ, կամ իմացուածք. (Յհ. կթ.։ Արծր.։)
Խորհրդական ազդեցութիւն, կամ զգուշութիւն, կամ գործ. (Եզնիկ.։ Նիւս. կազմ.։)
Հարուստ խորհրդականաւն, եւ փարթամ յիշողականաւն. (Ուռպ.։)
Եւ Ատենական. Ի ցական ժողովարանին քան զամենեսան ընտիր (էիր. Ճ. ՟Ա.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԿԱՆ. μυστικώτερος magis arcanus μυστικός mysticus. Ծածուկ. Գաղտնի. խորին. Գաղտնախորհուրդ. ունօղ յնիքեան զխորհուրդ մասնաւոր. խորհրդաւոր. մեծախորհուրդ. ...
Ծածուկ եւ խորհրդական թագնութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ունէր ստորագիր խորհրդական անուն՝ արեգակն. (Խոր. ՟Բ. 83։)
Թիւ խորհրդական։ Խորհրդական աղիւն համեմեալ։ Խորհրդական բանք աղօթից, կամ օր ննջման մօր տեառն. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Կ՟Գ։ Շ. ընդհ.։ Վրդն. յանթառամն.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԿԱՆ. μυστικός, ἰερός mysticus, sacer. աստուածային. նուիրական. սուրբ. սրբազան. եւ սեպհական խորհրդոց եկեղեցւոյ.
Ի սմա բնակէ խորհրդական երրորդութիւնն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զաղեկերսն մարդկեղէն մարմնոցն ... եւ արեան, ի միջոյ խորհրդականաց քոց աստուածեղինաց. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 5։)
Զոհեա աստուածոցն, եւ ճաշակեա՛ ի խորհրդական զոհիցն. (ՃՃ.։)
Խորհրդականժամ (պատարագի)։ Դրոշմն կամ (վերստին) ծնունդ խորհրդական։ Խորհրդական հացիւն եւ բաժակաւն։ Խորհրդական սպաս։ Սեղանք խորհրդականք. (Լմբ.։ կոչ։ ՃՃ.։ Արծր.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԿԱՆ. μυστής, συμμύστης mysta, mysteriorum consors. Խորհրդածու կամ կատարիչ եկ հողորդ սուրբ խորհրդոց, նուիրական անձն.
Գիտեն զայս խորհրդականք սեղանոյն սրբութեան։ Գիտեն զայս խորհրդականք սեղանոյն սրբութեան։ Գիտեն խորհրդականք, որք խորհրդապէս յաղօթսն զխորհուրդսնկատարեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։ եւ Ոսկ. հռ.։)
accomplishing, performing.
Կատարօղ զխորհեալնխորհուրդ միաբան.
Եւ Ուր կատարի խորհուրդ սուրբ.
mysterious.
Որ կրէ յինքեան զխորհուրդս առանձին, կամ որպէս խորհրդակից.
Այս է ժամանակն կանխասացութեան քո, զոր ցուցեր խորհրդակրաց աշխարհի. (Ճ. ՟Ա.։)
Այսպէսորդիք (անպիտանք) խորհրդակիր հարցն եւ մարց հրեայք. (Համամ առակ.։)
Ելցէ ի խորոց սրտի զգայութեանց խորհրդակիր սենեկիս. (Նար. ՟Ա։)
Թիւ չորիցն խորհրդակիր է քառասնեկին. (Եւագր. ՟Ի՟Թ։)
adviser, counsellor;
confident.
σύμβουλος, συμβολευτής consiliarius κοινωνός particeps եւ συνέδριον consessus կամ բայիւ συμβουλεύω consulo. Խորհրդական. ատենակալ. եւ Խորհրդատու. համախոհ. հաղորդ գաղտնեաց, եւ գործակից. ի մարդկայինս եւ աստուածայինս.
Յերեսաց թագաւորի, եւ եօթն խորհրդակցեաց։ Հրամայեցաք ես եւ եօթն խորհրդակիցք իմ։ Ո՞ եղեւ նմա խորհրդակից։ Ընդ ու՞մ խորհրդակից լինիցիս։ Մայրն իւր էր խորհրդակից նմա մեղանչել։ Ես խորհրդակից եղէց քեզ.եւ այլն։
Ոչ կարօտացաւ ումեքիւ խորհրդակցաւ. (Սիր. ՟Խ՟Բ. 22։)
Խորհրդակցաց իւրոց անդուլ առնէր զհարցուածսն. (Խոր. ՟Ա. 24։)
Չար խորհրդակցօք դիւօք. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
Զվստահութիւն եւ զերկիւղ՝ զանխոհեմական խորհրդակիցսն. (Պղատ. տիմ.։)
Գտի զդա խորհրդակից դալիլեացւոց աղանդոյն. (ՃՃ.։)
Աշակերտք նորոյ կտակարանաց, եւ խորհրդակիցք տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի. (Կոչ. ՟Ա։)
Ամաչեսցէ ի քահանայից իբրեւ ի խորհրդակցաց աստուծոյ, եւ ի կարգակցաց առաքելոցն. (Ածազգ. ՟Ե։)
Աստուած մարդասէր է, վասն այնորիկ իւրոց կամացն արար զնոսա խորհրդակից։ Ըստ մարգարէութենէ շնորհի խորհրդակից լինել կամաց արարչին։ Քրիստոսի փրկական հատարագին լինել խորհրդածու, եւ խորհրդակից. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Թ)
Քահանայից, որք ծնյրնգոյն խորհրդոյն են պաշտօնեայք, եւ աստուծոյ՝ սակս փրկութեան մարդկան խորհրդակիցք. (Լմբ. պտրգ.։)
foolish, odd, eccentric.
Կորուսանօղ զխորհուրդ (որպէս դնի ի յն). անհանճար. անխելք.
Խորհրդակորոյս մեծի եւ անճառելի խորհրդեանն քրիստոսի. (Համամ առակ.։)
to consult, to confer, to hold a parley or conference.
ὀμοουσέω consentio κοινωνός ειμι particeps sum. Հաղորդ լինել խորհրդոց կամաց եւ գաղտնեաց.
Մերձեցաւ անձն իմ ի հող, այսինքն խորհրդակցեցայ կամաց մարմնոյս. (Լմբ. սղ.։)
Տե՛ս թէ ո՞րպէս մերձաւոր հարազատութեամբ սկսաւ խորհրդակցել աստուծոյ քահանայս. (Լմբ. պտրգ.։)
Պա՛րտ է զայնպիսիսն յամրագոյն բանտս արգելուլ, եւ զորս ընդ նոսա խորհրդակցեցան. (Մխ. դտ.։)
cf. Խորհրդարան.
Խորհրդարան. տեղի կամ տուն եւ տաճար խորհրդոյ, եւ գաղտնեաց կամ պաշտամանց. տիվան.
Խորհրդանոցքն եւ մեհեանքն եւ տաճարքն. (Փիլ. ՟Դ. 51։)
Ուրա՛խ լեր անհարսնացեալ առագաստ, ուրա՛խ լեր աստուածային խորհրդանոց. (Գանձ.։)
Եւ ընծայարան ի տաճարի առ երի սեղանոյ. խորշ. պահարան՝ իբր պատուհան.
Խորհրդանոցքն յաջմէ եւ յահեկէ։ Նախ ի խորհրդանոցն հանգուցանեն զխորհուրդն. վասն զի նախ ի ծածուկ եկն առ մեզ քրիստոս, եւ յորովայնի կուսին հանգեաւ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Պատուհանքն որպէս խորհրդանոցք էին ի կոզակսն. թուի թէ տեղի անօթց եւ կտակաց. (Նչ. եզեկ.։)
Բացաւ առաջի նորա խորհրդանոց, եւ սկիհն էր աղտեղեալ. (Միխ. աս.։)
Եւ Ընդունարան խորհրդոյ մտաց. միտք.
Ի խորհրդանոցի մտաց. (Կորիւն.։)
Ի յիմաստիցս խորհրդանոց ջահեցի։ Իւր զգայութեամբն, եւ խորհրդանոցաւ կոր կամացն մեքենայից. (Նար. ՟Ձ՟Դ. եւ Նար. առաք.։)
secret, discreet, prudent.
Այր բանիբուն բանիւ, եւ խորհրդապահ սրտիւ. (Փարպ.։)
Նախ խորհրդապահ լինէր թագաւորն. (Ճ. ՟Գ.։)
Աստէն խորհրդապահ ասին բանին աստուծոյ (մարդիկ). (Համամ առակ.։)
prime adviser or counsellor.
Գլխաւորի խորհրդականս՝ կամ ի խորհրդակիցս. խորհրդազգած. խելամուտ գաղտնեաց.
Զերկնայինսն իմացամք խորհրդապետ քահանայապետութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
missal, massbook.
Տետր կամ գիրք խորհրդոյ պատարագի. որ եւ ՊԱՏԱՐԱԳԱՄԱՏՈՅՑ ասի։ Յիշատ. նոյն գրոց։
mysteries;
orgies, drunken revelry, feasts of Bacchus, bacchanals, drinking-bout.
Ոչ արժանի համարեալ զայդոսիկ որ յայսպիսի քաղաքավարութիւն գրեցին զինքեանս, խորհրդատօնս առնել. յն. ὁργιάζω. (Փիլ. բագն.։)
Ըստ դեմետրի եւ ափրոդիտեայ՝ ամաչեմ ասել, խորհրդատօնս կատարեն. (Սարկ. պատկ.։)
Դեւք խորհրդատօնս կարգեցին ափրոդիտեայ եւ դիոնիսեայ. (Վրդն. սղ.։)
house of Parliament, hall of Assembly, chamber of deputies;
place of administration of the sacramants;
offering-place;
mind, intellect.
ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ որ եւ ԽՈՐՀՐԴԱՆՈՑ. ԽՈՐՀՐԴԱՏՈՒՆ. Տեղի խորհրդոյ. որպէս տուն ատենի. ատեան, ժողովարան. Ժողով. տիվան.
Եթէ ի տունս մտանես, կամ ի դատաւորութիւն, կամ ի խորհրդարանս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
Եւ Տեղի կատարման սուրբ խորհրդոց եկեղեցւոյ. տաճար, մկրտարան, եւ այլն.
Կամաց արարողին խնկաւորեալ խորհրդարան սքանչելագործէր տէրն. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ կամ Հանդիսարան աստուածային խորհրդոց. որպէս եկեղեցի, խաչ, եւ այլն.
Ո՛վ աստուածազարդ խորան, մարգարէից խորհրդարան, առաքելոց հանդիսարան. (Ոսկիփոր.։)
Խորհրդարան մեծութեան էին (սուրբ խաչ)։ Խորհրդարանդ համարձակութեան. (Նար. խչ. եւ ՟Կ՟Ե։)
Եւ Ընդունարան խորհրդոյ մարդոյն. միտք. սիրտ.
Ի միջին ասեմք զսրտին բնակութիւն, եւ զնոյն խորհրդարան հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Եղիշ. յես.։)
Զգայութեանցն՝ որի մեզ զկարծրութիւնն՝ ի հոգեկանումն պահպնելով խորհրդարանի. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
inconstant, voluble, fickle.
Փոփոխական խորհրդով. յեղյեղուկ մտօք.
Մատնիչ եղեր (ո՛վ յուդա), եւ սուտ եւ խորհրդափոխ եւ բանաշուրջ երեւեցար հրէիցն. (Զքր. կթ.։)
excessive heat;
hot dry or parching wind, simoon;
drought, dryness, aridity;
— ժանտ, pestilential blast.
(խորշելի, կամ խորշօղ օդ) καύσων aestus, ardor ἁνεμοφθορία venti vel aeris correptio. վր. եւս խորշակի. Սաստիկ տապ, տօթ. եւ Տապագին հողմ հարաւոյ, եւ վնասակարութիւն նորին, կամ խորշակահարութիւն.
Առցէ զնա խորշակ։ Հողմոյ խորշակի։ Հողմ խորշակի ցամաքեցոյց զշառաւիղս նորա։ Եփրեմ այս չար զհետ եղեւ խորշակի։ Ածցէ ի վերայ նորա տէր հողս խորշակի յանապատէ, եւ ցամաքեցուսցէ զերակս նորա։ Յորժամ հարաւ շնչեալ, ասէք թէ խորշակ լինի։ Ծագեաց արեւ հանդերձ խորշակաւ, եւ ցամաքեցոյց զխոտն։ Հարցէ զքեզ տէր խորշակաւ։ Հարի զձեզ խորշակաւ.եւ այլն։
Սառնամանիք ձմերանոյ, եւ խորշակք ամարայնոյ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Զի թէ ոչ քրանեսցի մշակն ի տապ խորշակի ջերմոյն արեգակնակէզ լինելով՝ ոչ ըմբռնէ զարդիւնս. (Ագաթ.։)
Շնչեաց ի մեզ հարաւակողմ մահաբեր խորշակ. (Յհ. կթ.։)
Մերթ, αὑχμός siccitas ex aestu. Չորութիւն. երաշտ.
Օդոց խորշակք, եւ անբարութիւնք երկրի. (Բրս. չար.։)
Ի խորշակէ եւ ի ժանգահար լինելոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
sun-burnt, parched by excessive heat, or by a burning wind;
— առնել, to burn, to parch;
— լինել, to be burnt, parched.
ἁνεμόφθορος vento correptus. Հարեալ եւ խորհեալ ի խորշակէ. որ եւ ԽՈՐՇԱԿԱՌ.
Եօթն հասկք սինք եւ խորշակահարք. (Ծն. ՟Խ՟Ա. 6. եւ 27։)
Զկոխեալն ի գազանաց եւ զխորշակահարն. (Վրդն. ծն.։)
Այդ երկիրդ խորշակահար է եւ հացապակաս. (Զենոբ.։)
ԽՈՐՇԱԿԱՀԱՐ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Խրշակաւ հարկանել, եւ հարկանել. տոչորել, իլ.
Սակաւ տօթն խորշակահար առնէ զնա. (Լմբ. սղ.։)
Խորշակահար արար փորձութեամբն զառաջին մարդն. (Նիւս. երգ.։)
Խորշահար եղեւ ցրեանն։ Եւ ոչխորշակահար լիցին յարեւու։ Ապրեցաւ ի խորշակէ որդի իմաստուն, խորշակհար լինի անարանի որդի անօրէն. (Յովէլ. ՟Ա. 1յ։ Ես. ՟Խ՟Թ. 10։ Առակ. ՟Ժ. 5։)
Կամաւ խորշակահար եղեալ խամրեցաւ. (Մագ. ՟Խ՟Զ։)
ԽՈՐՇԱԿԱՀԱՐ. մ. Հարեալ գոլով կամ հարկանելով խորշակաւ. խորշակահարութեամբ.
Խորշակահար ցամաքեցուցանէ զկանաչաձեւ բոյսս. (Ագաթ.։)
sun-burnt;
— լինել, to be burnt.
Ցօղահար եւ ցրտաբեկ եւ խորշակառ լինիցին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 8։)
aversion, antipathy.
Տե՛ս, որքան խորշանօք եւ թանգուզելով (խօսի). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)
flowing, waving;
undulating, flowing gently, rippling.
Խորշ խորշ եղեալ. գոգաւոր. ծալ ի ծալ.
Ալիք կուտակին վէտք վէտք խորշեղէն պարուտակեալ մկանամբք իւրեանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
plait, double, fold, gather;
wrinkle, crease;
plaited, folded, turned down;
wrinkled, puckered.
Խորշ խորշ ծալք կամ կրկնուած. Փոթ փոթ ըլլալը.
Ի խորշխորշան հանդերձիցն պատատելոյն, զոր էր զգեցեալ, ոչ զմի զէն ոչ կարաց գտանել. (Բուզ. ՟Ե. 5։)
cf. Խրշմերես.
Ի մին ժամու պառաւն խորշոմերես (յեզաբէլ) մատուցեալ սեւացուցանէր զմացառս աչացն առ բբոքն. (Եփր. թագ.։)
to grow wrinkled, to shrink, to shrivel up;
— հանդերձից, to fold, to plait, to crease.
φθάρομαι corrumpor κοιλοίνομαι excavor. եւ ըստ հյ. ῤυτιδόω rugo. Խորշ խորշ լինել. կնճռիլ. թարշամիլ, ապականիլ. կռնճմտիլ, թոշնիլ, թորմիլ, աւրիլ.
Զմտաւ ած խորշոմեալ (կամ խորշեալ) զայտսն, եւ զամենայն ծաղիկն զայն թառամեալ. (Ոսկ. մրգր. ՟Բ։)
gynecaeum, harem, womens appartments.
Է՛ որ առնանոց է, եւ է՛ որ խորոպճին։ Խորոպճին տեղի է՝ որում շրջին բնակեալ բարք կանացիք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 15։)
roast-meat.
ԽՈՐՈՎԱԾ ὁπτός assus, coctus. որ եւ ԽՈՐՈՎՈՅՔ. Միս կամ ձուկն խորովեալ ի վերայ կայծականց հրոյ. խորված.
earnest prayer, urgent entreaty, lively instance.
Զո՞ ոք ոչ խոնարհեցուցանէին վիշտք կնոջն, եւ աղերսն, եւ խորովանքն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
to roast, to toast, to brown;
to grill, to broil, to fry.
ὁπτάω asso, torreo. Հրով կամ ի վերայ կայծականց հրոյ եփել զմիս, կամ զձուկն. խորվել.
Կերիցեն զմիս խորովեալ հրով։ Ո պախ եփեալ ջրով, այլ խորովեալ հրով։ Խորովեսցես, եւ կերիցես ի տեղւոջն։ Զձուկն խորովեցին։ Ձկան խորովելոյ մասն.եւ այլն։
Եւ Կենդանւոյն այրել.
Եւ Թրծել զաղիւս.
Պարիսպն բաբելոնի ասի ամրագոյն գոլ. քանզիխորովեալ աղիւսով ւ հալեալ կպրով եղեւ շինեալ. (Նոննոս.։)
Նմանութեամբ ասի.
Հոգի՝ որ ոչ հրով փորձութեան խորովի, ոչ լինի անօթ հոգւոյն շնորհի. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Յամառային ջերմութենէն կիզեալք նյրէին եւ խորովէին. (Յհ. կթ.։)
to suffer, to be afflicted;
to sympathise, to have pity or compassion on;
to entreat earnestly;
to be roasted.
ἑκκαίομαι, ἁλγέω exuror, doleo παρακαλῶ rogo. Աղեկիզիլ. մորմոքիլ. գորովիլ. տոչորիլ սրտի. կսկծիլ. գթալ. եւ Գութ արկանել. պաղատիլ.
Մեք որ չարքս եմք, թէպէտեւ թշնամանիցեն որդիքն, խորովիմք զնոքօք։ Կարի խորովիմ ձեօք (կամ զձեօք). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։ ՟Բ. 4։)
Գթովք զամենայն հարբք զանցուցանէին. սակս որոյ խորովէին։ Խորովի աղէկիզի ի ցաւս եւ ի կարիս ընկերին։ այրին եւ խորովին առ սէր ընչիցն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա. ՟Է։ եւ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Ո՞վ ոք զգաղտնիսն մտաբերեաց, եւ ոչ խորովեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Յորժամ լուան ի քրիստոսէ, թէ ծնրնւի եմ, ի սիրտ իւրեանց խորովէին. (Ճ. ՟Բ.։)
Զհետ ընթանայր (կինն քանանացի), եւ խորովէր եւ ընդեղձանէր. լոկ, աղաչէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
cf. Խորոված.
Մեծամեծացն ճաշք եւ ընթրիքն դժուարաւ յօրինին, եփոցք եւ խորովոյք, եւ ծախք ի վաճառաց. (Մանդ. դ։ Իսկ Խոսրովու, իբր ռմկ. Մխ. ապար.։)
ragged, rough, uneven;
—ք, rough, craggy places, asperity, roughness, unevenness, ruggedness.
ԽՈՐՏԱԲՈՐՏ ԽՈՐՏԱԲՈՐՏՔ. գ. Անհարթ վայրք. առպարք. խորտուբորտ. դարուփոս.
Յանդգնագոյնս արշաւել ընդ խորտաբորտս. (Խոր. ՟Գ. 55։)
cook;
chop-house keeper.
μάγειρος coquus. իգ. μαγείρισσα coqua ὁψοποιός conditor. Խոհարար. խոհակեր. կերակուր եփօղ.
Զդստերս ձեր առցէ յիւղագործս եւ ի խորտկարարս. (՟Ա. Թագ. ՟Ը. 13։)
Հողագործք, եւ խոտկարք. (Յճխ. ՟Ե։)
Խոտկարարքն, եւ սպասաւորք՝ որք ի սեղանս ճոխաց զկերակուրսն բերեն. (Նիւս. կուս.։)
Առաքեն այր մի խորտկաար հատուածի պատճառաւ. (Պտմ. վր.։)
Խորտկարանքն լուանային սկաւառակսն եւ զպուտուկսն. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Է.։)
to wound, to pierce, to stab;
to prick, to smite;
to pierce or cut to the heart.
պ. խաւդէն. ἑκκεντέω, ἁποκεντέω transfigo, configo, compungo τιτρώσκω , τραυματίζω vulnero. Խոց դնել. վիրաւորել. հարկանել սրով. գեղարդեամբ, նետիւ, խայթոցաւ, եւ այլն. զարնելով՝ խօթելով՝ խոցել.
Եթէ էր սուր, խոցեալ էր իմ զքեզ։ Առեալ գեղարդն խոցեաց զերկոսին։ Տիգաւ խոցեաց զկողս նորա։ Խոցեաց զնա պատանին իւր (սրով)։ Խոցեա՛ զիս դովաւ։ Հայցեցին ի նա՝ յոր խոցեցինն։ Զոր խոցեցին։ Ցուպն եղեգնայ ջախջախեալ խոցիցէ զնա. (եւայն։)
Նետիւք խոցել զիմ թշնամին. (Յիսուս որդի.։)
Գուցէ ընդ ոմանց ընդ ակն խոցիցեմք (յանդիմականութեամբ). Իբր ընդհարկանիլ. դպչիլ. (Ոսկ. եփես. ՟Զ։)
Նմանութեամբ՝ Վիրաւորել զսիրտ. մոմոքեցւցանել. կսկծեցուցանել. կծանել. սիրտը ծակել, խշխշցնել.
Են՝ որ բանիւք իւրեանց խոցեն որպէս սրով. (Առակ. ՟Ժ՟Բ. 18։)
Գիտէր՝ թէ առաւել այս բան խոցէ զնոսա։ Զի՞ խոցիս դու վասն ընկերացն բարութեան։ Սոքա խոցեցան, ընդէ՞ր, զի ի հաւասարութիւն բարաց ընդ ընկերս ի համարձակութիւն մտանէին. (Ոսկ. յհ. 8։)
Յոյժ հարեալ խոցեցան ի խորհուրդս իւրեանց. (Եղիշ. ՟Ա։)
Եթէ տագնապաւ ոք տարակուսի ի սիրտ խոցիցի։ Խոցելոյս ի սիրտ եւ յոգի. (Նար. ՟Գ. ՟Ծ՟Գ։)
Տե՛ս եւ ԽՈՐ կամ Ի ԽՈՐ, կամ ԿԱՐԵՎԷՐ ԽՈՑԵԼ։
cf. Խոցեմ.
Խորհէր քրիստոս ի խորս դնել զհաւատս նոցա, խոցահարել բանիւք. կարեւէր կամ կարի խոցոտիչ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8։)
to wound severely, to cover with wounds;
to prick the conscience.
Սաստկականն խոցելոյ. ἁποκεντέω, κατακεντέω, τιτρώσκω vulnero, configo, compungo եւ այլն. Խոցել ստէպ կամ բազմօք կամ սաստիկ.
Գայցեն անթլփատքն, եւ խոցոտելոցն։ Նետիւք խոցոտեսցի։ Զնաւսն այրեցին, եւ որ ի նոսա ապաստան եղեն՝ անդէա խոցոտեցին։ Ողջանդամք աւ առանց խոցոտելոյ ի պատերազմէ ելանէին։ Անկցին զնոսա։ Որդիք աղջկանց խոցոտեցին զնոսա։ Որպէսպատիցի մեղու ... եւ խոցոտեցին զձեզ։ Զբազումս տապաստարկեալ է նորա խոցոտելով։ Սկսաւ տէր խոցոտել զիս, բայց իսպառ մի՛ սպանցէ զիս։ Խոցոտեցէ զնա աղեղն պղնձի. (Յհ. կթ.։)
Ի խոցոտօղ մացառուտ փշոց. (Պիտ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Ո՛չ զիս արդեանս աղէտք, քան եթէ անցելոցն քաջափառութեանցն յիշատակք խոցոտեն դժնդակք. (Պիտ.։)
Սատանայ ընդ խաւար խոցոտէ չար խորհրդովք։ Մինչեւ յե՞րբ անդամքս լեզուօք զիրեարս խոցոտեմք։ Ի քո անպատկառ կշտամբանաց եւ ի նախատելոյ միշտ խոցոտիմ. (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
միտքս ի ներքուստ ստգտանօքն խոցոտէ։ Ուրա՛խ է յոչ խոչոտելն ի խղճէ մտացն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
wounding, biting, cutting;
poignant, tart.
Բաղիստր խոցոտիչ լեզուք նոցա. (Երեմ. ՟Թ. 8։)
Դու նպատակ, եւ աղեղն իմ խոցոտիչ. (Արծր.։)
Ըմպէ ի ծարաւն զխոցոտիչ դառնութիւնն. (Բրսղ. մրկ.։)
to heap, to pile;
to fill, to cram, to stuff.
ἑκσυνάγω congrego, refero, confero եւ ταράσσω, -ττω turbo, conturbo απαρασύρω praepostere traho. Խուռն կոտակել. բարդել. դիզել ի վերայ միմեանց. խճողել. խուճապաւ խռնել. եւ Խառնիխուռն շփոթել. խռովե.
Մեծութիւն խռկեալ անիրաւութեամբ պակասեսցէ. (Առակ. ՟Ժ՟Գ. 11։)
Զի մի՛ գուցէ կառքն ի սովորութենէ արտաքս ընթասցին. (եւ խանգարեալ խռկեսցեն ցտեսութիւնն) (ձիընթացից). (Պիսիդ.։)
Ի ներքոյ երկիւղ՝ վասն տկարութեան հաւատացելոցն, զի մի՛ խռկեսցին. (Ոսկ. ՟Բ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Խռնդատ.
որ եւ գրի ԽՌՋՏԱԿ. Անուն խոտոյ, որ կոչի եւ Ձկան մահարար. ըստ Մենինսքեայ, (Բժշկարան.։)
Խռնդոտի տակով, եւ դմակ եղով օծանելիք արա՛. (Վստկ.։)
to assemble, to muster;
to collect, to gather;
to augment, to enlarge.
συναθροίζω congrego, congero, conglomero συγχύνω, -ομαι confundo, -or συμπορεύομαι , ἑπιπίπτω irruo. Խուռն ի միահաւաքել. կուտակել. մղել. սեղմել, խառնել. Կր. գունդագունդ ժողովիլ. զմիմեամբ կուտակիլ. խընճռխընճ ժողվել, մէկզմէկ հրել, դիզուել, ժողվել.
Անդ գումարեցին խռնեցին ժողովս բազմութեան տնօղաց աղանց. (Նար. խչ.։)
Ամենայն ուստեք յորդորեալ խռնէ զնոսա՝ միտ դնել բանիցն ասացելոց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
Խռնեցան՝ վաղվաղակի ձեռն ի գործ առնէին։ Մինչ գալ խռնել զնովաւ, զի մերձեսցին առ նա։ Երթայր դարձեալ խռնեալ ժողովուրդն առ նա։ Եկն միաբան բազմւթիւնն, եւ խռնեցաւ։ Երկիր քո խռնեսցի ի բնակութիւն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 4։ Մրկ. ՟Գ. 10. ՟Ժ. 1։ Գծ. ՟Բ. 6։ Ես. ՟Կ՟Բ. 4։)
Իբրեւ ըռազմ երկոցունց կողմանցն խռնեցաւ (կամ խռանեցաւ). (Արծր. ՟Բ. 1։)
Երկիւղիւք խռնեալք ընդ միմեանս՝ սաստիկ շփոթս կացուցանէին։ Բազմութիւն մարդկան իբրու յոյժ խառնելոց ի միասին. (Պիտ.։)
Թէ ամպ սաստիկ խռնիցի. (Կիւրղ. ծն.։)
to assemble in a crowd, to collect or gather together, to flock, to crowd round;
խռնէր զնովաւ ժողովուրդն, the people crowded round him;
խռնեցաւ պատերազմն, the fight began.
to emit a gurgling sound;
— շանց, to howl.
Այլք ընդ փողւցն զենեալք կիսամեշք գոլով՝ դժուարաւ խռնչէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Խռնչէին եւ կատաղին զօրետ շանց. (Փիլ. տեսական.։)
cf. Խռնջայլ.
ԽՌՆՋԱՅԼ կամ ԽՌՆՉՈՂ. κοχλίας cochlea, limax. Նոյն ընդ Խղունջն, խխնջուն. ժժմակ ցամաքային եւ ծովային. կոխլանճ. ... (Գաղիան.։ Բժշկարան.)
turbulent, tumultuous, seditious.
Յուզել խռովութեամբ. յուզիչ խռովութեանց.
Մի՛ գոնէ յաճախեցուսցես զխռովայոյզ հաւանութիւնս նոցա. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
restless, unquiet, turbulent.
Սիրօղ խռովութեան. խռովարար.
Էր այր խռովասէր։ Խռովասէրք մանաւանդ քան խաղաղասէրք. (Արծր. ՟Դ. 7։ եւ ՟Գ. 2։)
Եւ ո՛չ ի խռովասէր մտաց անկալութիւն խաղաղութեան, Եղիշ. (՟Գ։ Յհ. կթ.։)
factious, mntinous, turbulent, seditious, riotous, unquiet, restless;
meddling, mischief-making;
revolutionary.
Որ առնէ կամ յարուցանէ զխռովութիւն. խռովիչ. խռովարկու. աղմկարար.
Լինին խռովարարք եւ բարկազօղք. (Յճխ. ՟Ե։)
Փութալ հանել ի մէնջ զխռովարարն. (Շ. ընդհ.։)
Խռով արար խորհուրդք. (Լմբ. սղ.։)
Խորհուրդք խռովարարք. (Ի գիրս խոսր.։)
to trouble, to put into disorder, to agitate;
to perplex, to disconcert, to disquiet, to disturb;
to upset, to unsettle, to distract;
to alarm, to rouse;
to stir up, to excite to insurrection;
— զմիտս, to dispirit, to unhinge;
— զսիրտ, to dishearten, to unnerve.
ԽՌՈՎԵՄ ταράσσω, -ττω, συνταράσσω, ἑκταράσσω , θορυβέω turbo, conturbo, exturbo, perturbo συγκινέω commoveo ἁναστατόω seditionem, tumultum excito. որ եւ ԽՌՈՎԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Աղմկել. ամբոխել. վրդովել. ալէկոծել. յուզել. Վեր ի վայր առնել. պղտորել. գրգռել. տակնուվրայ ընել, պղտորել.
Խռովեաց տէր զբանակն եգիպտացւոց։ Վասն օրինացն իսկ իւրեանց՝ յորում խռովեցաք զնոսա, բարկացան նոքա ի մեջ։ Որ յանդուգն է շրթմամբ, խռովէ զանձն։ Ամբոխ արարեալ խռովեցին զքաղաքն։ Խռովեցին զժողովուրդն եւ զերիցունսն եւ դպիրսն. եւ այլն։ Զսիրտ սառեալ (կամ գրգռեալ) մի խռովեր. (Սիր. ՟Դ. 3։)
Համբաւ նորա խռովեան զնոսա. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի հաշտեցուցանելն՝ վերստին խռովեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Խռովեմ զծով, եւ գոչեցուցանեմ զալիս նորա. (Ես. ՟Ծ՟Ա. 15։)
Հողմ սաստիկ յարուցանեալ՝ խռովէր զծովն. (Ճ. ՟Ա.։)
Խռովեցաւ յովսէփ, եւ գալարէին աղիք նորա։ Խռովեցաւ արքայ, եւ ելաց. Խռովեցաւ յոգի իւր իբրեւ զայրացեալ։ Խռովեալ էր բանակն։ Յերկիւղէ նոցա մի՛ երկնչիցիք, եւ մի՛ խռովեսջիք։ Ծովն առաւել եւս խռովեալ էր։ Զի էր ճողովն նոցա խռովեալ։ Խռովեալ է ամենայն երուսաղէմ։ Մի վաղվաղակի խռովել ձեզ ի մտաց. եւ այլն։
Առ խռովեցելոյս իմ հանդարտութիւն։ Անդորրիչ խռովեցելոյս իմ հանդարտութիւն։ Անդորրիչ խռովեցելոյս. (Նար. լ. ՟Լ՟Բ։)
perturber;
disturbing, seditious, factious.
ταράσσων, συστασιαστής conturbans, seditiosus. որ եւ ԽՌՈՎԵՑՈՒՑԻՉ. Վրդովիչ, խռովարար.
Հրձիգ արար զխռովիչսն ժողովրդեան իւրոյ։ Ժողովեցան առ նա ամենայն խռովիչք ժողովրդեանն։ Բարբաբբա՝ կապեալ ընդ խռովիչսն։ Ապականիչ եւ խռովիչ ամենայն հրէից. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 5։ ՟Է. 22։ Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 7։ Գծ. ՟Ի՟Դ. 5։)
Բռնանայր բռնութիւն խռովչացն. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 20։)
Ռամիկ խռովչացն եւս ի հանդիսի անցեալ. (Յհ. կթ.։)
cf. Խռչափող.
ԵՒ են ձայնի գործարանք, թոքն, եւ խռչակն. (Բժշկարան.։)
Ստեղծ աստուած ի խռչակին միս որպէս սին, որ կոչի զանկիկ, որ պահէ զշունչն անմոլար. (Ոսկիփոր.։)
wind-pipe;
larynx.
λάρηγξ guttur. որ եւ ԽՌՉԱԿ. Անցք շնչոյ ի կոկորդի, մեծ շնչափող. որ եւ գործարան ձայնի.
Գործարանք ձայնի, փողերակքն, եւ խռչափողքն։ Խռչափողն, բերանն, եւ ըռնգունք. (Նիւս. բն.։)
Զխռչափողն արար պատուածով եւ գօտիւք՝ ի սակաւամտութիւն օդոյն, եւ յելսն. (Ոսկիփոր.։)