regulation, statute, constitution.
Սահմանադրութիւն. օրէնք. կանոն.
Զհաւատոյ խոստովանութեան կանոնադրութիւն, խոստովանական կանոնադրութիւն։ Ճշմարիտ կանոնադրութիւն կաթողիկէ եկեղեցւոյ. (Արծր. ՟Բ. 2։ Նար. ՟Խ՟Ը։ Կանոն.։ Շ. ընդհ.։ Լմբ. պտրգ.։)
canoness.
observation of rules.
regular, methodical.
to regulate, to rule, to put in order.
regulator.
regularization.
canonry.
canoness.
appendix or supplement to the canons.
Յաւելուածք յետնոց ի կանոնգիրս՝ պիտանի եւ անպիտան.
Ի գրոց որ կանոնլրմունք կոչին. (Ոսկիփոր.։)
premature, preco-cious, ripe before the season;
prior, anterior;
old, ancient;
before the time, prematurely, very early;
պտուղ — եւ անագան, early or first, late or backward fruits;
անձրեւ — եւ անագան, the former the latter rain, vernal autumnal rain.
• , ո, ի-ա հլ. «ժամանակից առաջ. վաղ» ՍԳր. «հին, հին ժամանակի, վաղե-մի» Եւս. քր. Վեցօր. «առաւօտը շուտ» Գ. մակ. ե. 12 (=միջ. հայ. կաննուխ Անսիզք 17). որից կանխաւ «առաջուց» ՍԳր. Ա-գաթ. ամիս կանխոց «եբրայական Նիսան ամիսը, գարնան սկիզբը» ՍԳր. (հմմտ. գերմ. Fruhling «գարուն», բուն «կանուխ») կանխել ՍԳր. կանխի Նանայ. կանխագոյն Մծբ. Եւս. քր. կանխագէտ ՍԳր. Եզն. Ագաթ. կանխախօսութիւն Ոսկ. ես. կանխածանօթ Ոսկ. մ. բ. 8. կանխակալ Եզն. Ոսկ. Սեբեր. կանխահաս Երեմ. իդ. 2. կանխասաց Ա-գաթ. Ոսկ. ես. Յուդ. 17. կանխարկ Մծբ. նոր բառեր են կանխավճար, կանխարգել, կանխամտածուած, կանխորոշել ևն։
• Հներից Համամ. քեր. 268 հանում է կան(?) նախդիրից, որ գոյութիւն չու-նի։ Յառաջացել է շփոթմամբ Թր. քեր. 30 նախադրութեանց ցանկի մէջ կա-նուխ բառը իբրև երկու բառ կարդալով (կան և ուխ)։ Հիւնք. նախ բառից։ Խազրճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 սանս vang «կանխել» բառի հետ։ Մառ ЗВO xIx, 0155 հին նշանակութիւնը դնում է «կանաչ, գարնանային» և համարում է յաբեթական ղնն արմատից, որից և օնա «արտ»։ Müller WZKM 8, 189 պրս. [arabic word] kahun, kuhan «հին» բա-ռի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Հնդ. կանուխ «շուտով», Սն. կանուխ «վաղորդայն», Ղրբ. կա՛նուխ. Զթ. Խրբ. Հճ. Պլ. Ռ. Սեբ. գանուխ, Սչ. գա-նուխ՝, Սլմ. կանօխ, Տիգ. գըննուխ, Ակն, Ննխ. գանօխ, Ասլ. գնիւխ։ Իմաստի դոյղն փոփոխութեամբ՝ Խ. Տիգ. «առաւօտ». և «վաղը, էգուց», Գնձ. «արագ, շուտ շուտ»։-Նոր բառեր են կանուխկեկ, կանուխկմանց։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კანოხი կանոխի «եզների առաջին լծումը՝ գարնանային աշխատանք-ների համար», ღანუხობაղանուխոբա «գար-նան սկզբնաւորութիւնը». այս իմաստի հետ հմմտ. ամիս կանխոց «գարնան առաջին ա-միսը», որից հետևում է կանուխ «գարուն կամ գարնան սկիզբը» (նախ Աճառ. Արրտ. 1898, 367, որից յետոյ Մառ ЗВO անդ)։
πρώιμος, ὤριμος matutinus եւ maturus, tempestivus, praecox ἁρχαῖος pristinus, antiquus, vetustus. (cf. ԿԱՆԽԻ, cf. ԿԱՆԽԱՒ. Վաղ քան զժամանակն եղեալ. նախաժաման. վաղահասուկ. եւ Առաւօտեան. յառաջագոյն. վաղեմի. հին.
Անձրեւ կանուխ եւ անագան. (Օր. ՟Ժ՟Ա. 14։ Երեմ. ՟Ե. 24։ Ովս. ՟Ղ. 3։ Յովէլ. ՟Բ. 23։)
Պտուղ կանուխ։ Ողկոյզ կանուխ. (Յկ. ՟Ե. 7։ Նար. ՟Կ՟Ը։ Ածաբ. կարկտ. եւմկրտ։ Յճխ. ՟Ղ։ Խոր. հռիփս.։)
Կանուխ գիտութիւն աստուծոյ. յհ. կանխագիտութիւն. (՟Ա. Պետ. ՟Ա. 2։ Յճխ. ՟Ա. եւ ՟Դ։ Եղիշ. ՟Բ։)
Կանուխ եւ հեռի ժամանակօք։ Կանուխ ժամանակօք քան զիզիական պատերազմն։ Որ ի կանուխ ժամանակաց ստորագրեցեր. (Խոր. ՟Գ. 1։ Եւս. քր. ՟Ա։ Շար.։)
Փայտ կանուխ է քան զհիւսնութիւն. (Վեցօր. ՟Բ։)
ԱՄԻՍ ԿԱՆԽՈՅ. ըստ այլոց՝ Նոր ամիս, կամ ամիս Նորւոյ. νέος novus. Առաջին ամիսն եբրայեցւոց Նիսան. իբր սկիզբն վաղահասուկ արմտեաց գարնանայնոյ ի մարտի եւ յապրիլի։ (Ել. ՟ժգ. 4։ ՟իգ. 15։ ՟լդ. 18։ Օր. ՟ժղ. 1։)
ԿԱՆՈՒԽ. մ. իբր կանխաւ. կանխագոյն. վաղքաջ. վաղագոյն.
Այն ինչ հաւ խօսեցաւ կանուխ ընդ առաւօտն. յն. հաւ առաւօտեան. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 12։)
Կանուխ ազդել. (Նար. ՟Լ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
Կանուխ պիտի ջանալ, զի անյայտ է երբն։ Զկանուխ եղելոց իրացն նշանակէ. (Նախ. ժող. եւ ՟Բ. Մակ.։)
Կանուխ քան զայն յարեայ ընդ քեզ խօսել. (Խոսր.։)
cf. Կանչ.
Ոչ ձայնս, եւ ոչ կանչիւնս հանել (ի վերայ մեռելոյ). (Ճ. ՟Դ.։)
Կանչիւն առնէր աթոռակին. (Նար. տաղ.։)
cf. Կաշառաբեկ;
— առնել, to procure through bribery corruption;
to corrupt, to render venal;
— լինել, to allow oneself to be corrupted by presents, to be venal.
δωροβόρος, δωροδόκος, δωροφάγος dorivorus, donorum avidus. Կրծօղ զկաշառ. կաշառք ուտօղ.
Կաշառակուրծս կաշառաբեկս առնէր առ հասարակ. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Որ վաղվաղէ զվկայելն, կամ է թեթեւամիտ, կամ կաշառակուրծ։ Գործ մեղանչական եւ կաշառակուրծ եւ այլն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
bribery, corruption;
venality.
δωροδοκία corruptio per dona. Կաշառակուրծն լինել. կաշառառութիւն.
Վասն կաշառակրծութեան ակն առնուին, եւ ոչ յանդիմանէին։ Թագաւորն եւ իշխանք կաշառակրծութեամբն անիրաւէին ի դատաստանս. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. ամովս.։)
Կաշառակրծութիւն զայս (զկուրութիւն իմաստնոց) կարէ առնել։ Արծաթսիրութիւն եւ զիշխանս հրէիցն կաշառակրծութեամբ ապականեաց. (Ոսկ. յհ.։)
taking bribes, greedy of gifts, corrupted, venal;
sub-orned;
— դատաւոր, venal or unjust judge.
δωρολήπτης, δωροδεκτής munerum acceptor. Առօղ զկաշառ. կաշառակուրծ. կաշառք առնօղ՝ ուտօղ.
Սատակէ զանձն իւր կաշառառուն. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 27։)
Հուր այրեսցէ զտունս կաշառառուաց. (Յոբ. ՟Ժ՟Է. 34։)
Անսուրբք եւ կաշառառուք եւ այլն. (Յճխ. ՟Ժ։ Խոր. ՟Գ. 68։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Դատաւորաց կաշառառու յեղադարձութիւնս. (ՃՃ. իբր կաշառական։)
the accepting or taking bribes.
Առնուլն զկաշառս. կաշառակրծութիւն.
Վասն անիրաւ դատաստանաց, վասն կաշառութեան. (Ճ. ՟Ը.։)
Մեղայ կաշառութեամբ. (Մաշկ.։)
Կաշառառութեամբ յայնպիսի յանդգնեցաւ գործ. (Ոսկիփոր.։)
giving bribes or presents to corrupt.
ԿԱՇԱՌԱՏՈՒ ԿԱՇԱՌԱՏՈՒՐ. Տուօղ զկաշառս. կաշառք տուօղ.
Կաշառատուքն բռնաւորացգ առաւել դատապարտութեան եւ անիծից են արժանի. (Շ. ընդհանր.։)
Ընկեր նորին կաշառատուին. (Լմբ. սղ.։)
Անիրաւաց, կաշառառուաց, կաշառատուաց. (Սկեւռ. աղ.։)
Կաշառատուրքն զընկերս զզուէին անիրաւաբար. (Լմբ. միք.։)
currying;
cf. Խաղախորդ.
strong, sturdy, robust, athletic, muscular, brawny.
ἁλκήεις robustus, fortis, strenuus. որ եւ ԿԱՐՇՆԵՂ. Կարծր եւ բուռն. կորովի. ուժեղակ. հզօր.
Այր կաշմբուռն զօրաւոր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
causing strife or dissension.
Կռիւ յարուցանօղ ընդ կապակիցս կամ ընդ սիրելիս.
Հակառակասէրք, միաբանամբոխք, կապակռիւք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
bond, conjunction, connexion;
coherence, relation, concatenation.
δεσμός, σύνδεσμος nexus, colligatio, conjunctio, copula. Կապակից կամ կապակցեալն գոլ. լծակցութիւն. զօդ. կապ. շաղկապ. սերտ միաւորութիւն. միաբանութիւն.
Կենացս կապակցութիւնք՝ հոգւոյն շաղկապելով ընդ մարմնոյն, ի սմա (յուղեղն) բաշխին, եւ հաստատեն զմահկանացու սեռս. (Պղատ. տիմ.։)
Շարայարութիւն մեծամեծ քարանց եւ փոքունց, եւ կապակցութիւն խճիցն եւ այլոց նիւթոց զհաւատելոց ունի նշանակ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ամուսնութեան կապակցութեամբ. (Շ. ընդհ. եւ Շ. մտթ.։)
Հարսանիք հոգւոց, եւ առ աստուած կապակցութիւն. (Մարաթ.։)
Անճառ կապակցութիւն աստուծոյ ընդ մարդոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Կապեալք միով հոգւով անխզելի կապակցութեամբ. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Կապակցութիւն ուխտի. (Արծր. ՟Բ. 5։ ՟Գ. 13։)
Կապակցութիւն սիրոյ. (Նանայ.։ Ճ. ՟Ը.։ Գագիկ առ ռոմանոս.։)
Ազատ ի մարմնոյ կապակցութենէ. (Ճ. ՟Ը.։)
bound, detained, captive, prisoner.
Կապանաւոր վշտաց տարեալ. (Ագաթ.։ եւ Կորիւն.։)
Կապանաւոր նեղութեանն։ Կապանաւոր թախծանաց. (Պիտ.։)
δεσμώτης vinctus. Ունօղ զկապանս. կապեալ. կալանաւոր. բանտարգել.
Զատո զկապանաւորն ի թագաւորէն. (Բրս. հայեաց.։)
Արձակ հարիւրապետն աղաչէր զկապանաւորն պօղոս. (Ոսկ. գծ.։)
Կապանաւոր տայր առնել (կինն զմկրտիչն). (Սարկ. հանգ.։)
Ի կապանաւորէն գրիգորէ. (Ոսկ. լուս.։)
Կապանաւոր արէս կոչի, զի կապեցաւ որոգայթիւք ի հեփեստեայ. (Նոննոս.։)
massicot.
lead-works or lead-manufacture.
anise-seed.
furnished with a quiver, (archer).
ԿԱՊԱՐՃԱՒՈՐ ԿԱՊԱՐՃԵԱԼ. Ունօղ եւ վարօղ զկապարճս. նետաձիգ.
Զկապարճաւորս եւ զկորովիս աղեղնաւորացն. (Արծր. ՟Գ. 1։)
Կապարճեալք եւ լիաձիգք՝ եւ լիագիրկք մտցեն անդր. (Ոսկ. ես. (յն. նետիւք եւ աղեղամբ)։)
mimicry.
sourness, acritude, tartness.
Կա՛պ գոլն ըստ համոյն, որպէս սերկեւիլ. տտպութիւն. փոթոթ համ տհաս պտղոց.
Քաղցրութիւն եւ կապութիւն խնձորի։ Չորութիւն եւ հովութիւն եւ՝ կապութիւն կաղնոյ. (Ոսկիփոր.։)
tie, ligament.
Կապումն խոսրովայ։ Կապումն գլխավորաց. (Խոր. ՟Գ. 50. 68։)
Բերանն յովհաննու արար կապումն եւ լուծումն (օրինաց). (Եփր. համաբ.։)
Զօրէն աճառապինդ շղթայիւ կապումն անխաղաց՝ անուոց կառաց նոցա ժամանէր. (Պիտ.։)
spoils, booty, plunder, loot;
despoiled, stripped;
— առնել՝ թողուլ, to despoil, to plunder;
ժողովել զկապուտ կողոպուտ անկելոց, to gather the spoils.
• (ի հլ. ըստ ԱԲ) «աւար, կողո-պուտ» ՍԳր. «կապտեալ, կողոպտուած» Բ. մակ. թ. 16. Վեցօր. Եւս. քր. Եփր. ծն. որից կապտել «աւարել, կողոպտել» Ես. ը. 3. Պիտ. Խոսր. մեհենակապուտ Գծ. ժթ. 37. տանարակապուտ Բ. մակ. գ. 42. Ոսև. ես դիակապուտ Կոչ. 402. Եղիշ. Խոր. անկա-պուտ Առակ. իբ. 23. եկեղեզակապուտ Ճառընտ. սեղանակապուտ Ոսկ. ես. և յհ. բ. 25. հանդերձակապուտ Բրս. սղ
• «մերկ»։ Մորթման ZDMG 26, 604 բևեռ. kabudi «աւար»։ Տէրվ. տես կապ բառի տակ։ Հիւնք. լտ. čapto։ Bugge KZ 32, 51 և 60 լտ. capin «բռնել», captura «բռնելը կամ բռնա-ծը» բառերին ցեղակից (սրանց վրայ աւելի ընդարձակ տե՛ս կապ բառի տակ)։ Patrubány ՀԱ 1903, 151 հնխ. kapvód նախաձևից է հանում։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 219 տ մասնիկով՝ կապել բայից։ Karst, Յուշարձան 420 Աթր. qap, չաղաթ. kapmak, օսմ. qap. maq, ալթայ. qap «բռնի առնել, յա-փըշտակել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 197 պրս. [arabic word] kapidan «կապտել, խլել, կորզել», որ թէ՛ իմաս-տով և թէ բառի առաջին բաղաձայննե-րով շատ յարմար է մեր բառին, բայց արմատը լինելով kap, մեր բառի -ուտ մասը մնում է դուրս. ըստ այսմ նմա-նութիւնը պատահական և համեմատու-թիւնը մերժելի է։
• ԳՒՌ.-Մշ. կաբուդ-կօղօվուրդ՝ «մեռելի հանգևոձեռենը՝ որ քահանան է տանում» (իբրս կապուտ-կողոպուտ. այլուր ասւում է միայն կողոպուտ)։
ԿԱՊՈՒՏ որ եւ ԿԱՊՈՒՏ ԿՈՂՈՊՈՒՏ. σκῦλον spolium, praeda. (որպէս եւ captura, լծ. ընդ կապուտ, կապտումն) Իրք կապտեալք եւ կողոպտեալք. ինչք եւ աղխք կորզեալք յանկածէ թշնամեաց. աւար. կողոպուրտ
Կապուտ քաղաքաց։ Զգերին եւ զկապուտ եւ զաւար բանակին։ Կապուտ երանգոցն։ Կողոպտեսցէ զկապուտ նորա։ Բերէր զկապուտ կողոպուտ բազում զթշնամեաց։ Ժողովել զկապուտ կողոպուտ զանկելոցն.եւ այլն։
Զկապուտ կամ զկապուտս ազգաց. (Պիտ.։)
Զկապուտ նոցա բաժանեն յինքեանս. (Արծր. ՟Բ. 7։)
Զմնացեալ կապուտ աւարին ժողովեալ։ Զկապուտ կողոպուտսն յաւարի առեալ. (Յհ. կթ.։)
Գերեալ անտի զմթերիցն զկապուտ վտարանդելոցն հոգւոց։ Եհան զկապուտն իւրաստեղծ ի կապանաց օցտողին. (Նար. ՟Ժ՟Զ. ՟Հ՟Ե։)
Մեր Ճշմարտութիւնս կապուտ կողոպուտ ի պաճուճազարդ ստաբան բանից. (Վեցօր. ՟Գ։)
Յետ աստի երթալոյն՝ կապուտ կողոպուտ գնայ. այսինքն մերկ. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Ուստի եւ Կապուտ կողոպուտ թողուլ կամ առնել՝ է Կապտել կողոպտել. մերկացուցանել. σκυλεύω, ἑκδέω spolio, eruo, praedor. թալլել, մերկացնել, լըլչըպլախ թողուլ.
Զտաճարն սուրբ գ սպառնայր կապուտ կողոպուտ թողուլ. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 16։)
Կապուտ կողոպուտ թողուն ի ստացուածոց. (Արծր. ՟Ա. 14։)
Զնա մերկ կապուտ կողոպուտ թողոյր. (Ճ. ՟Ա.։)
Զամենայն եկեղեցիս քրիստոսի ի բոլոր զարդուց կապուտ կողոպուտ թողոյր։ Իսկ ի քրիստոնեայսն խնայեալ, կապուտ կողոպուտ արարեալ զնոսա թողուին երթալ. (Յհ. կթ.։)
Որ կապուտ կողոպուտ միշտ զաշխարհն առնէին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կապուտ կողոպուտ առնել զգանձս նորա, կամ զեգիպտացիս, կամ զնա, եւ այլն. (Եփր. ծն.։ Եփր. ել. եւ այլն։)
Յարեաւ, արար կապուտ զայրն գերութեան նորա. (Բրսղ. մրկ.։)
cf. Կապուտ.
blue, azure, cerulean.
ԿԱՊՈՒՏԱԳՈՅՆ որ եւ ԿԱՊՈՅՏԵՐԱՆԳ. Կապոյտ գունով. կապտագոյն.
Եւ եղեւ ծով լի՝ կապուտագոյն. (Ագաթ.։)
bluish, rather blue, sky-blue;
livid;
bluish, light blue;
— կամար, the roof or canopy of heaven, the cerulean vault;
—ն երկնից, sky-blue;
— ծովու, ultra-marine;
բրուսիական —, Prussian blue.
ὐακίνθινος hyacinthinus κυανός caeruleus. Կապոյտ. եւ Բա՛ց կապոյտ. երկնագոյն. ծովագոյն. եւ Ի գոյն կապոյտ յանկթագոյն շուշանի. կապուտ, կապուտկեկ.
Ի կապուտակ մորթոյ։ Ի նիւթոյ կապուտակէ։ Համակ կապուտակ։ Մաշկեղէն նուարտանաւ կապուտակաւ։ Հանդերձիւ կապուտակաւ։ Ի հանդերձս կապուտակս. (Ել.։ եւ Թուոց.։)
Կապուտակ ծով, կամ ալիք. (Արծր. ՟Ա. 11։ Շար.։ Երզն. լս.։)
Դեղինն ընդ պայծառի սպիտակ շարախառնելով, եւ ի խորին սեաւ անկեալ՝ զկապուտակ գոյնն կատարէ. (Պղատ. տիմ.։)
ԿԱՊՈՒՏԱԿ. πελιδνός lividus, rubicundus. Շառագոյն, մորենագոյն, մանուշակագոյն. որ եւ ասի ԿԱՊՈՒՏԱԿԵԱԼ.
Ո՞յր են կապուտակականողիք. ո՞չ ապաքէն այնոցիկ՝ որ յամենն ի գինւոջ. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 29։)
Զկապուտակ ներկուածս նախանձու. (Յհ, կթ։)
Զվերջին մըրուրըն կապուտակ՝ արբուցանէ նմին բաժակ. (Շ. եդես.։)
ԿԱՊՈՒՏԱԿ. գ. ὐάκινθος hyacinthus. Նիւթ կապուտակ. ասր ներկեալ կապուտակաւ. ծաղիկ, եւ ակն պատուական. ըստ յն յակինթ.
Ոսկի եւ արծաթ, եւ պղինձ, եւ կապուտակ, եւ ծիրանի։ Ի բեհեզոյ մանելոյ, եւ ի կապուտակէ, եւ ի ծիրանւոյ։ Ի վերայ կապուտակին մանելոյ։ Կապուտակ եւ ծիրանի զգեցուցանեն նոցա. (Ել. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Ը։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. Երեմ. ՟Ժ։ Եզեկ. ՟Ի՟Է։ ՟Ա. Մակ. ՟Դ 23։)
Սեւաթոյր է կրկին կապուտակն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 123։)
(Ծով երեւի ի գոյն) մերթ ծիրանւոյ, մերթ կապուտակի. (Վեցօր. ՟Դ։)
blue, bluish, azure;
livid, blackish.
κυανίζον caeruleum. Կապուտակ գունով. երկնագոյն, եւ մորենագոյն.
Զպատուանդան ոտիցն կապուտագոյն ականակերպ աղիւսանման. (Ագաթ.։)
Ի վարդին՝ կարմրութիւն, եւ ի շուշանին՝ սպիտակութիւն, եւ կապուտագոյն՝ մանիշակին. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Կապուտակագոյն.
cf. Կապուտակագոյն.
cf. Կապուտակագոյն.
Ճարմանդս կապուտակեայս։ Առ կապուտակեայ ժապաւինեաւն։ Զվիժակսն կապուտակեայս։ Զնուարտանս նորա կապուտակեայս. (Ել ՟Լղ. ՟Ի՟Զ. 4։ ՟Լ՟Թ. 30. 34։ Թուոց. ՟Դ. 25։)
Զգեստ՝ կրկին կապուտակեայ. (Փիլ. քհ. ՟Ա։)
Ի հաստատութեացն, որ կամարն է կապուտակեայ. (Մագ. ՟Բ. ՟Ի՟Թ։)
Սրբոցն այն արեամբ կապուտակեայ ծովուն փոխեալ յարիւն. (Տաղ.։)
to become bluish or livid, to approach to blue.
ԿԱՊՈՒՏԱԿԻՄ ὐακίνθινος εἱμι, κυανίζω caeruleus sum, fio եւ πελιδνοῦμαι liveo, livesco, sanguine suffundor. որ եւ ԿԱՊՈՒՏԱԿԱՆԱԼ. Կապուտակ լինել. զգենուլ զգոյն կապոյտ. որպէս եւ շառագոյն կամ արիւնըռուշտ լինել. կապուտնալ, եւ կասկապուտ կտրիլ.
Մորթս խոյոց կարմիր ներկեալ, եւ մորթս կապուտակեալս. (Ել. ՟Ի՟Ե. 5։ ՟Լ՟Ե. 7. 22։)
Կապուտակեալ էր յահագին տանջանաց. (Ճ. ՟Բ. որ ի ՟Ա. գրի, կապուտակացեալ։)
Որ ամաչէ, դեղնի. եւ որ նախանձի, կապուտակի. (Վրդն. ծն.։)
lividness
spoiling, stripping, depredation, pillage.
Զարշաւանս ասպատակացն, եւ զկապտումն աժխուժին. (Մագ. ՟Լ՟Բ։)
Անբեղմնաւոր կապտութիւն (իբր մերկութիւն)։ Կապտումն զինուց. (Պիտ.։)
cf. Կապտութիւն.
Անբեղմնաւոր կապտութիւն (իբր մերկութիւն)։ Կապտումն զինուց. (Պիտ.։)
Զարշաւանս ասպատակացն, եւ զկապտումն աժխուժին. (Մագ. ՟Լ՟Բ։)
gnat, mosquito.
• (կամ կառածուղ, կարածուղ) «մժեղ, մժղուկ». մէկ անգամ ունի Փիլ. նխ. բ. 75. ձևն անստոյգ է. Բառ. երեմ. էջ 156-7 գրում է կառածուխ և կարածուխ։
• ՆՀԲ մեկնելով «փշաւոր կամ խայթո-ցաւոր մժեղ», ուզում է անշուշտ հանել կառ «փուշ» բառից։
ԿԱՌԱԺՈՒՂ (գրի եւ կարածուղ) Փշաւոր կամ խայթոցաւոր մժեղ. մժիխ.
Ոչ ի վատթարսն՝ որ յերկրի են՝ հայելով, ի կառաժուղս, կամ ի մրմունջս, կամ ի լուս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
hamessed to a coach;
— դուռն, carriage-gate.
Մտեալն ընդ կառօք. ձի կառաձիք՝ ուրոյն յարձակ երիվարաց հեծելոց.
Զգարին զյարդն երիվարացն եւ կառամտացն բերէին. յն. ձիոց եւ կառաց. (՟Գ. Թագ. ՟Դ. 28։)
crying;
bellowing;
croaking.
ԿԱՌԱՉԻՒՆ ԿԱՌԱՉՈՒՄՆ. նույն ընդ կառաչ. կառանչ. կառանչիւն.
Լռեցուցէ՛ք զկառաչիւն (կամ զկառանչիւնս) լալեաց եւ վայից. (Մանդ. ՟Է։)
Գոչիւն եւ կառաչիւն (կամ կառաչ) մարցն խանդաղատելոց. (Ճ. ՟Գ. ըստ Ոսկ. մտթ.։)
Օդահատեալ կառաչման, եւ խիզախիւն վարազաց. (Մագ. ՟Ժ՟Զ. եւ ՟Հ՟Դ։)
act of driving;
conduct, regency, direction, government;
— տան, house-keeping, economy;
— քաղաքի, policy, politics.
ἀρματηλασία, ἠνιόχισις aurigatio, moderatio եւ այլն. Վարելն զկառս. եւ նմանութեամբ՝ Առաջնորդութիւն, ուղղութիւն, եւ նախախնամական տնտեսութիւն. տեսչութիւն.
Բազում այլ յարացոյցք առ կառավարութիւնս իսկ են. (Պղատ. օրին ՟Է։)
Զկառավարութիւն ի տեսլարանին եցոյց կապիկ, քանզի ի վերայ կառաց անցեալ նստէր. (Փիլ. լիւս.։)
Աղոթք՝ ճգնաւորաց մարտակից, կուսանաց կառավարութիւն. (Խոսր.։)
Կառավարութիւն կամաց ի չարն. (Յհ. կթ.։)
Հրամանաւ վերին կառավարութեան մաքրեալ զօդոցն դաժանութիւն. (Արծր. ՟Է. 2։)
Վարէր զիշխանութիւն իւր բարի շքեղաշուգ կառավարութեամբ. (Օրբել.։)
racing in chariots;
chariot-race.
Արշաւօղ կառօք. կառընթաց. եւ ընթացք կառաց.
Երբեմն իբր զկառարշաւ ձիաւարութեամբ զփրկութեանցն խօսեր բանս։ Այլեւ ի կառարշաւնսն (կամ ի կառարշաւանսն) յաջողապէս պատկանեալ. (Պիտ.։)
having many coaches, waggons or carriages.
Ոյր իցեն կառք բազումք.
Եթէ ոք կառաւէտ երիւարաշատ առ հեզութեան նստիցի ի մտրկի իշոյ, զարդարէ խոնարհութեամբ զկարդ հեզութեան. (Սեբեր. ՟Ժ՟Ա։)
beheading, decapitation.
Նայեցաւ յօրէնս, զի ասաց, եթէ կառափնատութիւն փոխանակ կառափնատութեան. այսինքն ակն ընդ ական եւ այլն. (Եփր. թագ.։)
cf. Կառափնատութիւն.
to construct, to build, to found, to erect, to set up, to raise, to edify;
to establish, to fix;
to place, to put;
to fasten, to attach;
to thicken;
— զաչս յիմն, to fix eyes on, to gaze at, to stare at.
(լծ. թ. գուռմագ ). ἑφίστημι, ἑνιδρύω constituo, colloco, fundo, firmo ἁνορθόω surrigo, erigo, instauro. Կանգնել, տնկել. ամբառնալ. կայացուցանել. հաստել. հաստատել. կազմել. շինել.
Ի վերայ աւազոյ շինուածս յիմարութեան կառուցի։ Համբարտակն վստահութեան դարձեալ կառուսցի։ Կոթող կամկարկառ քարանց կառուցեալ։ Կառոյց նպատակ։ Արձանքն կառուցան։ Կառո՛ ինձ սահման։ Բազուկ կառուցի բաժակս մանրելի. (Նար.։)
Երկիրս ի միջոցի երկնի կառուցաւ. (Շիր.։)
Տնկագործն ծառ յերկնի կառուցանէ. (Ոսկ. գծ.։)
Ի միջոցին կառուցեալ ունելով զծառն կենաց. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
Կառուցից զգարշապար մտացս ի յոյսն անկարծելի. (Ուռպ.։)
Զաչսն ի նմա կառուցանեն. (Փիլ. տեսական.։)
Ի հասարակաց արգահատելով մարդկային բնութիւն՝ զնոյն կառուցեալ ընդ միտ ածէք. իբր ակնկառոյց լինելով. (Պիտ.։)
Առ ի կառուցանել ամբոխ աղմկի ի վերայ փրկչին։ Ի ծնէ կուրի աչք հաստատ կառուցանել. (Զքր. կթ.։ Ընդդեմ ձմերայնոյ կառուցին զարօրս. Համամ առակ.։)
Այսպիսիքս զդատապարտութիւն խօթանան, եւ բազում ժահահոտութիւն կառուցեալ ի նոսա. (Մեկն. ղեւտ.։)
ԿԱՌՈՒՑԱՆԵԼ. (ի կառչելոյ, կամ կռուելոյ) Մածուցանել. պնդել. պնդացուցանել. փակցնել, կպցընել.
Կառուցեալ ի ճակատն զքարտն՝ այնպէս շրջէր. (Նոննոս.։)
Ի վերայ ճակատին կառուցանել ի ձեռն ծաղկահոտ մոմոյ. (Մագ. ՟Լ՟Զ։)
Ջուրք զօրէն պարսպաց կառուցեալ եղեն. յն. մածեալ պնդեալ կամ պաղեալ կացին. (Փիլ. տեսական.։)
Ցրտահար կառուցեալ ի ձմերայնի լինէր, եւ տապախարշ արեւակեզ յամարայնի. (Յհ. կթ.։)
to smile, to sneer, to give a constrained laugh.
μειδιάω, μηδάω dubrideo, leviter rideo. որ եւ ԺՄՏԻԼ. Ժպիտ իմն ցուցանել. մեղմով ծիծաղիլ. զուարթանալ՝ զուարճանալ՝ հանդերձ համեստ ծաղու. քմծիծաղ ըլլալ, քթին տակին ծիծաղիլ.
Մորոսն ի ծիծաղել՝ բարձրացուցանէ զբարբառ իւր. իսկայր խորագէտհազիւ հանդարտս (կամ ընդ քիմսն) ժպտի. (Սիր. ՟Ի՟Ա. 23։)
Տեսի՞ց երբէք զամենատխուր կերպարան հոգւոյս իմոյ ժպտեցեալ։ Եթէ մեղանչեմք, ողբաս. եթէ արդարանամք, ժպտիս. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ծ՟Ա։)
Ժպտեսցի իզգաստութեան մերում։ Քանզի հօրն է ընդ որդւոյն զգաստութիւնն ժըպտեալն։ Որպէս ընդ անպատշաճսն տրտմի, այսպէս եւ ընդ պատշաճսն ժպտի. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Հայրն մակար (կամ պամբոյ) երբէք ոչ ժպտեցաւ։ Վաշ մակար (կամ ո՛հ ո՛հ պամբոյ) ժպտեցաւ։ Նախ զայն ժպտեցայ, զի դուք երկնչիք ի մահուանէ. երկրորդ զայս ծիծաղեցայ, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։)
to be bold, to have the audacity, to dare.
միքայէլ.. . ոչ ժպրհեցաւ հայհոյութեան դատաստանին հանդուրժել. (Յուդ. 9։)
Եթէ ժպրհեսցին, եւ իցին երկու թագաւորք միոյ աշխարհի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ընդ որ նախանձեալեւ այլ եպիսկոպոսաց՝ ժպրհեցան ցնոյն առնել. (Խոր. ՟Գ. 66։)
Զիա՞րդ ժպրհին ի ձեւ հողեղենի եւ ի կերպարանս իջուցանել. (Շ. թղթ.։)
Որ ժրհին աւելի քան զայսն եւ զոչն երդնուլ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Ոչ երբէք ժպրհին (ձկունք) ելանել երթալ յայլոյ սահման. (Վեցօր. ՟Դ։)
Եւ ո նոքինհրեշտակացն պաք որպէս պարտն է՝ պատուել ժպրհին. (Նար. կուս.։)
earnest entreaty, solicitation, conjuration, importunity.
ԺՏԱՆՔ որ եւ ԺՏՈՒԹԻՒՆ. ուժգին խնդրուածք. թախանձնք, պաղատանք. ստիպօղաղաչանք.
Ոչ պարզաբար խնդրուածք, այլկրկին ժտանք. (Շ. յկ. ՟Բ։)
Խնդիրս եւ ժտանք աղօթիս այս է. (Լմբ. սղ.։)
Ո՞ր հայր՝ յորժամ զորդի իւր ի ժտանս տեսանիցէ, ոչ բնական գթով նեղեալ ընձեռնէ զխնդրելին. (Երզն. մտթ.։)
to entreat earnestly, to conjure, to beseech;
to importune, to tease;
to dare, to be bold.
(լծ. յն. զիդէ՛օ). αἱτέω, ζητέω peto, posco, postulo κατατυφράω luxurior եւ այլն. Ուժգին թախանձանօք խընդրել՝ որպէս ժիտ. հայցել պաղատելով. աղերսել խաղապատելով.
Ժեա ի տեառնէ, եւ նա տացէ քեց զխնդրուածս սրտի քո. (Սղ. ՟Լ՟Զ. 4։)
Ժտեա՛ յորժամ լսես, մի՛ հարեւանցի բան կարծեր, այլ ընդ սովաւ տե՛ս զարտասուսն, զանմռունչ հեծութիւնն, զբախել կրծցն, զտառապանս սրտին. քանզի այսոքիկ ժտելոյն են պտուղք. (Լմբ. սղ.։)
Ժտեսցուք առ նա, արտասուօք աղաչեսցուք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
Յոյժ կամի աստուած զժտել աղաչողին. (Նար. խրատ.։)
Յառաջագոյն զայս յաստուծոյ ժտեաց ունել։ Զաստուած նկատել, եւ ի նմանէ զփրկութիւն ժտել։ Զառ նա կեանսն ժտէ՛ (այսինքն ժտեա՛). (Լմբ. սղ.։)
Լրբութեամբ ժտողի. (Մաշկ.։)
ԺՏԵՄ, եցի. չ. cf. ԺՏԻՄ. որ է Յանդգնիլ. իշխել. τολμάω audeo եւ δύναμαι possum, praesumo. սիրտ ընել.
Եւ ոչ սակաւիկ մի կալ ժտեցին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. ՟Գ. 37։)
ՄԻ՛ ժտիցես ուտել ի քաղաքս քո զտասնորդս ցորենոյ քո։ Մի՛ ժտեսցես զենուլ զզատիկն ի միում քաղաքաց քոց. (Օրին. ՟Ժ՟Բ. 17։ ՟Ժ՟Զ. 5։) յն. մի՛ կարասցես. կարօղ չլլաս։
to be importunate, to persist in entreaty;
to be bold, audacious.
ԺՏԻՄ որ եւ ԺՏԵԼ. չ. τολμάω, κατατολμάω, αὑθαδιάζομαι, βιάζομαι audeo, arrogo, praesumo, vim facio. Ժիտ գտանել լրբութեամբ. իշխել. համարձակիլ. յանդգնել. ժպրհիլ. չամաչել. անամօթիլ.
Քահանայքն եւ ժողովուրդն մի՛ ժտեցին ելանել առ աստուած. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 24։)
Ժտեցայ եւ մատուցի զողջակէզն. յն. ժուժեցի. ըստ մեզ չժուժեցի, կամ ուժեցի, իշխեցի։
Ժտեցաւ խնդրել զմարմինն, եւ չեկաց ի բաց՝ մինչեւ էառ։ Աղքատն զայնպիսի բանս (թշնամաց) լսէ, եւ ժտի (յն. չամաչէ)։ Թէպէտեւ այնչափ ակնկորեալ էր չարեօքն, զոր գործեաց, սակայն ժպտեցաւ գալ առհայրն։ Աղօտ օրնակօք ոք ժտեսցի (յայտնել զգաղտնիս). (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ես.։)
Զի զորս լրբել ժտել յայնպիսի դատարկ քննութիւն յօժարեն արգելուցու. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եթէ ոչ նախ ա՛ռ հրաման յաստուծոյ, ոչ ժտեցաւ փորձել զնա։ Անձնիշխան եղեւ մարդն առնել զբարի, եւ ժտել ի չար. իբր ոչ եթէ չար ինչ առաջի կայր յոր ժտիցի։ Ի գործ շնութեան ժտի. (Եզնիկ.։)
Սէրն աստուածային յանհնարինս հնարի եւ ժտի վասն բազմաց փրկութեան. (Մանդ. ՟Գ։)
Պիղծ շրթամբ ժտիցս ի մարմինն։ Աղտեղի ոգւովդ անխտիր ժտիս հաղորդել. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Որ խնդրէ ինչ յումեքէ, եւ արտասուօք ժտի, յայտ առնէ զյօժարութիւն սրտին. (Անան. զղջ.։)
որպէս աղքատն ժտի ունել։ Զունկն դնելն ժտի։ Զառ ի յայսցանէզերծուցանելն ժտիմք. (Լմբ. սղ.։)
Երբեմն՝ Ժտել եւ ժտիլն, այսինքն խնդրել, եւ համարձակիլ՝ միանգամայն նշանակին ի պաղատիլն որպէս զաղքատ եւ զկարօտ.
Թէ չէր կարօտ, եւ ոչ ժտէր։ Պարտ է ողորմիլ, զի առ կարօտութեանն ժտի. եւ մեք իսկ յորժամ ժտիմք առ աստուած վասն միոյ ինչ խնդրուածոյ՝ ոչ ցասնու. այլ յայնժամ ցասնու, յորժամ ոչ ժտիցեմք. (Ոսկ. ես.։)
to take courage, to gather spirits, to grow stronger, to put forth one's strength, or courage, to be courageous;
to be diligent, active, laborious.
ἁνδρίζομαι, κραταιόομαι forti animo sum, fortificor, persevero. Ժիր լինել՝ յանձին եւ ի գործ. արիանալ. զօրանալ. ժուժկալել. տոկալ. կտրիճ ըլլալ, դիմանալ, սիրտ ընել.
Քա՛ջ լեր, եւ ժրասցուք ի վերայ ժողովրդեանն. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ. 12։)
Հաստատուն կացէք ի հաւատս, ժրացարու՛ք. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Զ. 13։)
Ժրանալն յամենայնի, եւ համբերելն. (Արիստ. առաք.։)
Զմէջս պնդել, ժրանալ, հաւանել անցանել զայն ճանապարհ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Հոգւով ժըրանամ, մարմնով զգաստանամ. (Գանձ.։)
Պահօք պնդեսցո՛ւք, աղօթւք ժրասցուք. (Խոսր.։)
Ժրանայ ի գործ առաքինութեան. (Լմբ. առակ.։)
Ժրացիր մանու՛կ իմ խոհական, վասն այն կրկնեմՎերըստին բան. (Կրպտ. ոտ.։)
Յագուրդ որովայնից ժրացելոցն. (Փարպ.։)
Օդագնացիցդ երամք ժրացալ անարդար վարին յանցնւր գործս. (Պիտ.։)
cf. Ժիր.
ժիր անձամբ. արի անձն. ժրագլուխ. գործասէր.
Գիշեր՝ ժրանձնակաց ծանրատաղտուկ. (Շիր.։)
industrious, diligent, careful, active, bustling.
Ժիր ի ջանս. արի ի գործ. փոյթ եւ անձնաձիր. ... իբր σπουδαῖος studiosus, diligens.
Ժրաջան մշակին տունկ արմատացեալ։ Զի դու մշակ ժրաջան երեւեսցիս. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։)
Զկրօնեւոր ոմն ժրաջան ի ժամ յառնելոյն յաղօթս ունէր սարսուռ եւ գլխացաւութիւն. (Վրք. հց. ՟Ձ։)
Ժրաջան աղօթիւք պաշտել, կամ կատարել զկանոն. (Ասող. ՟Գ. 32։)
cf. Ժրաջան.
Սիրօղ փութոյ. ժրաջան. գործասէր.
cf. Ժրաջան.
Այր որոյ կինն ժրաւաստակ է.. . պարծանօք կայ. (Լմբ. առակ.։)
to shake up, to stir, to agitate (the water);
cf. Շքթեմ.
cf. ՇՔԹԵԼ, եւ ՇՔԹԵՑՈՒՑԱՆԵԼ։
toothless.
ԺՕՌԱՏ կամ ԺԱՒՌԱՏ. Որպէս Ատամնատ. (ի ժաձռ կամ ժեռ. ռմկ. կեռիք) νωδός edentulus, dentibus carens. Պակասեալ յատամանց. որոյ թափեալ են ատամունք. ակռաները թափած. ակռապլիկ.
Ժօռատ ասեմք՝ ո՛չ որ ոչ ունին ատամունս.. . այլ որ ոչ ունի՝ յորժամ բնաւորեցաւն ունել. քանզի ոմանք ի ծննդեան ոչ երեսս (այսինքն աչս) ունին, եւ ոչ ատամունս. այլ ո՛չ ասին ո՛չ ժօռատք եւ ոչ կոյրք։ Ի պակասութենէ յունակութիւն անկար է փոփոխումն լինել. քանզի ո՛չ կոյր եղեալ ոք՝ դարձեալ վերատեսաց, եւ ոչ ժօռատ՝ ատամունս բուսոյց. (Արիստ. հակակ.։)
Եւ ո՛չ ժօռատ (ասեմք) զհամբակ եւ զարդի եւս ծնեալս, եյլ յորժամ ամանակն պահանջեսցէ, յայնժամ ասին ժօռատք արդեօք. (Անյաղթ անդ։)
the eleventh letter of the alphabet and the fifth of the vowels;
twenty, twentieth.
Առնու ի նոցանէ ի բաց զիշխանութիւն զօրուն. (Խոր.։)
նախդիր տրական հոլովոյ որպէս Առ. յ. ց. միայն ՛ի սկզբան բառից բաղաձայն տառիւ հաւելոց. εἱς, ἑπί, πρός in, ad.
Դարձաւ առ նոյ ի տապան անդր։ Գնաց ի տուն իւր։ Եմուտ ի քաղաքն։ Անկեալ էր եւ սիմոն ի նոսա. եւ այլն։ Տայ եւ զզօրութիւն նախադրութեանց՝ Վասն. ընդ. ըստ. ընդդէմ. հանդերձ.
Իբրեւ թէ բարեխօս էր ի խաղաղութիւն աշխարհն։ Ի փրկութիւն առաքեաց զիս աստուած։ Արար աստուած զմարդն ի պատկեր իւր։ Դառնացաւ ի նոսա մովսէս։ Ե՛րթ ի խաղաղութիւն. եւ այլն։ Յորս երբեմն կարծեցալն է ներգոյական որպէս զգործիական. որպէս տեսցի եւ զկնի։
Որ ելանէ ի բերանոյ, ի սրտէ անտի գայ։ Ե՛լ ի տանէ քումմէ։ Ի քէն ելիցէ ինձ իշխան։ Եւ դու ի նոցանէ ես։ Մե՞ր ես, եթէ ի թշնամեաց մերոց. եւ այլն։ Երբեմն բերէ եւ զոյժ այլոց հոլովոց եւ նախադրութեանց. զորոց խօսին եւ քերականք.
Ի բարուց խժդժագոյն. (Բ. Մակ. Ե. 22։) Որ է ի ձախմէ դամասկոսի. (Ծն. ԺԴ. 15։)
Ոչ անսային նմա ի կարճմտութիւնէն եւ ի խիստ գործոյն. (Ել. Զ. 9։)
Ձորձք մեր եւ կոշիկք մաշեցան ի բազում երկայն ճանապարհէն. (Յես. Թ. 13։)
ի բազում ամաց լինել քեզ դատաւոր ազգիս այսորիկ գիտեմ. (Գծ. ԻԴ. 10։)
Մանուկ իմ անկեալ կայ ի տան։ Երդուայ ի բարկութեան իմում։ Բնակեալ ի յարկս, ի քաղաքս։ Հեծեալ ի ձի, կամ ի ջորւոջ։ երիս խանս նաշհոյ ունէի ի գլուխ իմ։ Որ նստին ի քերովբէս։ տէր ի տաճար սուրբ իւրում, տէր յերկինս յաթոռ իւրում. եւ այլն։ Ստէպ ներգոյակն դնի ի թարգմնեալ գիրս յն. եւ եբր ոճով, փոխանակ գործիականի. ի՛ հուր եւ ի ծծումբ դատել։ Աղքատ ոք ի հանդերձս աղտեղիս։ Ի բանս ճշմարտութեան, ի զօրութեան աստուծոյ։ Ի բազուկ բարձր (կամ բարձր բազկաւ) եւ այլն։ Ի. Յո՛ր եւ է հոլովս զօրութեամբ կրկնի երբեմն, կամ երկար Ի՛ ունի զզօրութիւն կրկնութեան իի՛.
Յարի եւ այս ի բաբելովնէ դարձեալսն։ (Նախ. սղ.։)
Ի քուն լինել մարդկան՝ եկն թշնամին. (Մտթ. ԺԳ. 25։)
յորժամ եւ՛ս աւելի (ի) խաւար արկանիցեմք զնոսա. (Ոսկ. Ա. 12։)
Զի (ի) կամելն քո անդունդք երկի՛նք են, եւ երկիրս՝ երկնից երկինք, խաւարն՝ լոյս. (Բենիկ.։)
Ի ԲԱՐՁՈՒՍՏ. cf. ԲԱՐՁՐ։ ա.գ. Ի ԲԱՑ ա.գ. որպէս Բացեալ, յայտնի բաց գոլով. բա՛ց. .... cf. ԲԱՑ. յոր հայի եւ ասելն.
Մերկ ի բաց զաստուածութիւնն իւր կամեցաւ երեւեցուցանել. (Ոսկ. յհ. Ա. 42։) Որպէս եւ յասելն.
Ես ձեզ փութացայց ի բաց ցուցանել, թէ զինչ երբեք զիցէ այս ինչ՜ Պղատ. սոկր. իմա՛ յայտնի ցուցանել, կամ ապացւցանել։
Ի ԲԱՑ. մ. իբրու Բացեալ միջոցաւ. անջատեալ. այսինքն հեռի. մեկուսի. ի բացեայ. հեռու. ... Ըստ այսմ դուն ուրեք վարի ընդ եական բայի՝ որպէս Ի բացէ.
Մի՛ համարիր, եթէ մարմնով այժմիկ ի մեջ բա՛ց է, նոյնպէս եւ հոգւովն. (Կոչ. ԺԴ։)
Ի յունական առասպելականուենէն յոյժ հեռի ի բաց են. (Եւս. քր. Ա։)
Այլ ստէպ վարի ընդ ամենայն բայս, յորս յն. եւ լտ. իցէ բաղադրութիւն նախդրիւքս ἁπό, ἁφ’, ἕξ , διά ab, abs, ex, dis եւ այլն. ապ. բաց. տար. եւ այլն. զի ոչ այնչափ ասի ի մեզ, սպասել, բացագնալ, բացամերժել, տարանջատել եւ այլն, որչափ ացասել, ի բաց գնալ, ի բաց մերժել, ի բաց անջատել, եւ այլն. զոր օրինակ,
Ի բաց գնա յինէն։ Ի աց կացէք յինէն։ իբրեւ ելին ընդ քաղաքն, եւ չէին մեկնեալ ի բա՛ց։ Ի բա՛ց ոստիր, եւ մի յամենար ի տեղւոջ նորա։ յորժամ եղէ այր, զտղայութիւնի բաց խափանեցի. եւ այլն։ Զքանի մի յայպիսեաց աստի դնեմք եւ ի կարգիս. զեւս յոքունս գտցես առընթեր իւրաքանչիւր բայից։
Ի ԲԱՑ. մ. որպէս Յետս. անդրէն. իբր յն. լտ. ἁνα, ἁπό re. կամ Իդուրս, արտաքս. ἑξ ex.
Աղաչեմ զձեզ ի բաց դարձուցանել զդատդ. (Պղատ. սոկր.։)
Զգունդն՝ զոր եառ ի քէն, զհետ յղեալ՝ կոչեցեր ի բաց. (Խոր. Գ. 17։)
Ի բաց դարձուցանելով ոք զլսելեացն զդեմս. (Պիտ.։)
Զգրաւ պարտապանին ի բաց տացէ. (Եզեկ. ԼԳ. 15։)
Հրամայէ ի բաց տալ, եւ վճարել՝ զոր ունին։ Իբրեւ լսէ զ՝ի բաց տալն, տրտմի. (Բրսղ. մրկ.։)
ի հիմանէ եկեղեցւոյ ի բաց ոչ անկեալ. (Սարգ. ա. պետ. Զ։)
Ի ԲԱՑ ԱՌՆԵԼ. հեռացուցանել, օտարացուցանել. ճողոպրել. հեռացընիլ.
Ի բաց արա զանձն իմ ի խորամանկութենէ նոցա։ Ի բաց արա յինէն զնախատինս. Ի բաց արար ի բեռանց զթիկունս նորա. եւայն։
Յորմէ չարին ի բացարարումն. (Եփր. աւետար.։)
Զանիշխանութիւնն ի բաց բառնալ պարտ է յամենայն կենցաղոյս. (Պղատ. օրին. ԺԲ։)
Ի բաց բարձողական աղտեղեաց հեշտութեանցն է շուրջ կարդեալ զմահճօք սպառազինութիւն. (Նիւս. երգ.։)
Եղծումն է ի բաց բարձումն առաջիկայ իրին. (Պիտ.։)
Դրութեանց, եւ ի բաց բարձմանց. (Պղատ. օրին. Ժ։)
Ի բաց հրամայեցաք դնել զսպանութեանն գործիս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Իբրեւ ի բաց եդաւ ձմեռային ցրտութիւնն. (մէկ դի գնաց, անցաւ). (Յհ. կթ.)
Կենցաղոյս իրաց ի բաց դրութեամբ։ Ի բաց դրութիւն ահա ցուցանէ նշանաբար. (Մեկն. ղեւտ.։)
Դատողութեան ի բաց դրումն. (Կլիմաք.։)
Ի ԲԱՑ ԹՈՂՈՒԼ. Նոյն ընդ վ. եւ Թողուլ յերեսաց. եւ Յետս տալ. եւ այլն.
Ոչ ի բաց թողու ի ստահակելն, այլ ներէ. (Յճխ.։)
Եւ զտունս թողցես ի բաց. (Խոր.։)
Ի բաց կացէք յարանցդ յայդցանէ։ Ի բաց եկաց ի նմանէ առ ժամանակ մի. եւ այլն։
Յառաքինի կենաց կատարումն առանց ի բացկայց հետեւեալ. (Դիոն.։)
հասանէին ձնյնք փողոցն իբաց յառաջացեալք, եւ սաստկացեալք յոյժ. (Ել. ԺԲ. 19։)
Զիւրսն որ բազում ի բաց գործեցան. յն. ի հեռուստ. (Ոսկ. ես.։)
Դատարկութիւն է, եւ անդր ի բաց անշահութիւն գրել (զամենայն)։ Կեփաղիոն մատենագիր այր քաջ ի բաց հին։ Ջրհեղեղին զրոյցք քաջ ի բաց յառաջագոյն քան զովգիգեայ ժամանակսն. (Եւս. քր. Ա։)
Ի ԲԱՑԵԱՅ. որ եւ ի ԲԱՑԷ. Հեռի. մեկուսի. հեռու. ... ἁπέχον distans, procul եւ այլն.
Ուր ուրեմն ի բացեայ յայնց ժամանակաց ջրհեղեղն. (Եւս. քր. ա։)
Ի քաղաք մի՝ որ ի բացեայ (կամ ի բացէ) էր յերուսաղէմէ իբր վեցհարիւր վտաւանաւ. (Բ. Մակ. ԺԲ. 29։)
Եւ իսրայէլ ոչ է ի բացեայ (կամ ի բացէ) յինէն. Ովս. Ե. 3։ Սիրտք նոցահեռացեալ ի բացեայ են յինէն. (Մրկ. Է. 6։)
Ի բացեայ լինելով հովուին եւ հօտին յոյժ հեռաւորութեամբ ի միմիանց. (Շ. ընդհ.։)
Էր լոյսն ճշմարիտ (որդի). ի բացեա՞յ է արդեօք ի գոլոյ ճշմարիտ լոյս հայր. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի նախանձէ եւ ի յաչաղմանէ ի բացեայ է ի բարի։ Որ յամենայն պրսաւանացն ի բացեայ եղեալ է. (Փիլ.։)
այնքան ի բացեայ էին առնուլ ի նմանէ փառս. (Ոսկ. յհ.։)
Ի բացեայ գոլով միջոցաւ մեծաւ. (Նար. ԺԷ։)
Եւ ոչ պէտք կարեւորք էին նոցա զազգաց օտարաց եւ զաշխարհաց ի բացեայ (եղելոց). (Խոր. Ա. 13։)
մ. Ի ԲԱՑԵԱՅ. մ. Իբր Ի բացուստ. ի հեռաստանէ. ի հանդիպոյ. ի մի կողմն. μακρόθεν, ἑξεναντίας procul, ex adverso. հեռըւանց, հեռու, դրսին.
Եկաց ի վերայ գլխոյ լերին ի բացեայ։ եւ դու կայցեսի բացեայ։ եւ կացին ի հանդիպոջ ի բացեայ. (Ա թգ. ԻԶ. 13։ Բ. Թագ. ԺԸ. 13։ Դ. Թագ. Բ. 7։)
Ի ԲԱՑԵԱՅ. իբր անուն. Ի բացի. բացօթեայ.
Յօդսդ թռչին ո՛չ ի բացէ յերկրէ, այլ առ երկրաւ. (Կիւրղ. ծն.։)
Ի ԲԱՑ. Ի ԲԱՑ ԸՆԿԵՑԻԿ ա. որ եւ ԲԱՑԸՆԿԵՑԻԿ. (զոր տեսցես). Ի բաց ընկեցեալ, խոտան. անարգ. երեսէ ձգած, ցած.
Խորհրդակցութեամբ վատթար, ազգաւ ի բաց ընկեցիկ. (Խոր. Գ. 68։)
Ի ԲԱՑԻ. cf. ԲԱՑ։ Ի ԲԱՑ ՈՐՈՇՈՒԹԻՒՆ. cf. ՈՐՈՇՈՒԹԻՒՆ մ. Ի ԲԱՑՈՒՍՏ. մ. cf. ԲԱՑՈՒՍՏ. հեռըւանց.
Ողորմութիւն ստիպի դըժուարակրացն եւ վտանդելոցն ի բացուստ տեսություն. (Լմբ. պտրգ.։)
Զաքարիա ի բացուստ գուշակեաց քեզ. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ի ԲԱՑ ՏԱՐ. իբր մ. մջ. մի՛ լիցի. քա՛ւ լիցի.
Մակբայ ապերդմնական. ի բա՛ց տար. քաւ. (Թր. քեր.։)
Ոչ եթէ չարութիւն կացէ յաստուած, ի բաց տար. (Գէ. ես.։)
Քան զմարգարէսն նուազագո՞յն համարիմք զնա լինել. ի բա՛ց տար։ զի՞նչ իցէ այս. մի՛ թէ առա՞կ. ի բաց տար. (Ոսկ. յհ. Ա. 29։ Բ. 2։)
Ի բա՛ց անդր տա՛ր, եւ մի ի միտս անգամ մի՛ եկեսցէ. (Փիլ.։)
Ի ԲԱՑ ՓԱԽՉՈՂԱԿԱՆ. ἁποφευγικός omnino refugiens. Որ ի բաց փախչի. խորշօղ. զգուշաւոր.
Որ ոչ իցէ ըստ այսմ հանճարոյ, ընտրողական, եւ բոլորովիմբ ի բաց փախչողական. (Դիոն. երկն.։)
Ի ԲՆԷ. cf. ԲՈՒՆ։ Ի ԴԵՐԵՒ, Ի ԴԵՐԵՒՍ. cf. ԴԵՐԵՒ։ Ի ԴԷՊ. cf. ԴԷՊ։ Ի ԴՈՒՐՍ. cf. ԴՈՒՌՆ, դուրք։ cf. ԱՆ՝Ի ԴՈՒՐՍ ԵԼԱՆԵԼԻ Ի ԶՈՒՐ. cf. ԶՈՒՐ։ Ի ԹԻԿԱՆՑ, կունս. cf. ԹԻԿՈՒՆՔ։ Ի ԽՈՆԱՐՀՈՒՍՏ. cf. ԽՈՆԱՐՀ։ Ի ԽՈՐՈՒՍՏ. cf. ԽՈՐ։ Ի ԿԱՊ cf. ԱՆ՝Ի ԿԱՊ ԳԱԼԻ Ի ՀԵՐՈՒՆ հետէ. cf. ՀԵՐՈՒ. եւ այլն։ Ի ՁԵՌՆ. cf. ՁԵՌՆ։ Ի ՃԱՀ. cf. ՃԱՀ։ Ի ՄԵՐԿՈՒՑ. cf. ՄԵՐԿ։ Ի ՄԷՋ, Ի ՄԻՋԻ. cf. ՄԷՋ։ Ի ՄԻ ԿՈՅՍ cf. ԱՆ՝Ի ՄԻ ԿՈՅՍ ԹԱՒԱԼ մ. Ի ՄԻԱՍԻՆ. մ. ἄμα, ὀμοῦ simul. Միաբան. զուգաց. զոյգ ընդ այրում. հանդերձ ընկերօք. միանգամայն. միատեղ, մեկտեղ.
Խրատել զմեզ եօթնապատիկ ի վերայ մեղացն ձերոց. (Ղեւտ. ԻԶ. 18։)
Բնակելն ի միասին։ Գնացին երկոքեան ի միասին։ Իշխանք ժողովեցան ի միասին։ Խորտակեցին անօրէնք եւ մեղաւորք ի միասին։ Գանձարան ի միասին եղիցի մեր։ Ընթանային երկոքեան ի իմասին։ էին ի միասին. եւ այլն։
Երկուց անարարաց ի միասին չէ մարթ լինել. (Եզնիկ.։)
Գոլով շնացօղ եւ սպանօղ ի միասին. (Լմբ. սղ.։)
Ընդէ՞ր ասիցես ասեն զմիասին էականն։ Ի բա՛ց առ դու նախ զօտարականն, զի մի՛ ի դիմի հարկանցի քեզ ի միասին էականն։ Ի միասին էականն է անուն հօր եւ որդւոյ. (Սեբեր. Բ։ եւ Աթ. ստէպ։)
Ի ՄՕՏՈՅ. cf. ՄՕՏ։ Ի ՆԱՆԻՐ. cf. ՆԱՆԻՐ Ի ՆԵՐՔՈՅ, Ի ՆԵՐՔՍ. ՆԵՐՔՈՅ, եւ այլն։ Ի ՊԱՏՃԱՌՍ. cf. ՊԱՏՃԱՌ։ Ի ՊԷՏՍ. cf. ՊԷՏՔ։ Ի ՍԱԿՍ. cf. ՍԱԿՍ, ի սակս։ Ի ՍԿԶԲԱՆԷ. cf. ՍԿԻԶԲՆ։ Իսկ Եփր. համաբ.
գիշեր ոչ անցանէ զսահմանադրութիւնս զ՝իսկզբանէս. իմա՛ զեդեալս ի սկզբանէ։ Ի ՍԿԶԲԱՆԵԱԿԱՆ. εὑαρχικός divinus, aeternus. Որ էն ի սկզբանէ. անսկիզբն. անեղ. աստուածային.
Ի սկզբանէականացն անձնաւորութեանց (որդւոյ եւ հոգւոյ ընդ հօր). (Դիոն. ածայ. Բ. երկիցս։)
Ի ՍՄԱՅՔ յից, յօք. ա.գ. Որ նչ ենն ի սմա, կամ յերկրի ասա. Երկրաւորք.
Ի ՍՊԱՌ. ԻՍՊԱՌ. մ. εἱς τέλος, εἱς πέρας in finem, omnino Մնչեւ իսպառումն. մինչ ի կատարած. ցվախճան. յաւէտ. բոլորովին. ամենայն սարօք կամ մասամբք. բնաւին. ինչուան ետքը, բոլոր բոլորովին.
Ոչ իսպառ բարկանայ մեզ տէր։ Որ համբերեսցէ իսպառ, նա կացցէ։ Զիմի՛ իսպառ եկեալ թախանձիցէ զիս. եւ այլն։
Հասից նմա իսպառ։ Հանից զքեզ իսպառ (յեգիպտէ)։ Ծագեսցէ իսպառ. եւ այլն։
Ի ՍՏՈՐԵՒ, Ի ՍՏՈՐԷ. cf. ՍՏՈՐ, եւ այլն։
Որ ունիցի ի վեր զխոնարհահակ եւ զ՝ի վայրաձիգ ծանրութիւն. (Վեցօր. Գ։)
Ի ՎԵՐԱՅ. նխ. ի ձայնէս Վեր, որպէս իվերին կողման կամ կողմն, ներգոյական եւ տրական նշանակութեամբ. որ եւ ի յ. ἑπί, ἑφ’ super, supra cf. Վ. վրայ, վըրան, դեպ ի վրայ.
Եդ ի վերայ իսահակայ, կամ սեղանոյ. կամ վիմի, աւազոյ։ Ի վերայ հնացեալ ձորձոյ։ Ի վերայ երեսաց երկրի թագաւորել ի վերայ իսրայէլի, կամ յուդայ։ Ածել անձրեւ, կամ ծագել զարեւ ի վերա արդարոց եւ մեղաւորաց, կամ ի վերայ երկրի։ Գալ առ քեզ ի վերայ ջրոցս։ Ետես թզենի մի ի վերայ ճանապարհին։ Ի վերայ իմ հասին։ Իբրեւ ի վերայ աւազակի ելիք։ Յարիցէ ի վերայ նորա։ Հեղից ի վերայ ամենայն մարմնոյ, եւ այլն։
Յոյր վերայ տեսանիցես։ Յորոց վերայ աշտարակն անկաւ։ Հասեալ էին յաստուծոյ իրաւանցն վերայ. եւ այլն։
Եւ ինքն ի ճշմարտութեան վերայ չէ եւ հասեալ. (Եղիշ. Ը։)
Յիրեանց վերայ կուտակալ. (Պիտ.։)
Ի ՎԵՐԱՅ. ὐπέρ super, ob, de, pro, propter. որպէս Վասն. յաղագս. ի սակս, առ սէր. առ գութ. համար, վրայօք.
Կոչեցին զմանուկն վայքաբովթ՝ ի վերայ տապանակին աստուծոյ, եւ ի վերայ սկեսրայրին նորա, եւ ի վերայ առն իւրոյ. (Ա. Թագ. Դ. 21։) Զանձն իմ իսկ եդից ի վերայ քո։ Մեռանիլ ի վերայ ազգին. եւ այլն։
Ի ՎԵՐԱՅ. մ. ունիս տեսնել առընթեր բազում բայից. զոր օրինակ, Ի վերայ ածել, բերել, դնել, եւ այլն։
Եղիցի այս նշան հաւաստի՝ ձեռին ի վերայ դրութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Ի ՔԹԹԵԼ ԱԿԱՆ. cf. ՔԹԹԵՄ։ ԶԱՌ Ի cf. Զ. ԶԱՌ Ի ԹԱՓ, ԶԱՌ Ի ԿՈՂ. ԶԱՌ Ի ՀԵՏ. ԶԱՌ Ի ՎԱՅՐ, ԶԱՌ Ի ՎԵՐ, Ի ԲԱՑ ԿԱՑՈՒԹԻՒՆ. Որպէս յն. աբօսդասի՛ս, որ է Ապստամբութիւն.
ի բացկացութեան եւ անզգամութեան անուն է գէթ. եւ դստերք այնոզիկ՝ որ ի բացկացութեան խորհուրդքն՝ են անարգել յարձակմունք. (Փիլ. լին.։)
Ի 2 Ի՞Մ ԻՄԻՔ. իբր Որու՞մ իմիք. ո՞րպիսում իրի. ո՞ր բանի, ի՞նչ բանի. ... cf. Ի՞ՆՉ, cf. ԶԻ՞ՆՉ ԻՆՉ. ՈՐ. ԻՄՆ.
Ի՞մ իմիք արժանի լինիցիմք. յն. τίνος ἅν (որու՞մ արդօք. ո՞ր բանի ). (Ոսկ. մ. Ա. 22։)
Ի՞Մ ԻՄԻՔ ի՞ւ իւիք. cf. Ի՞Մ, Ի՞Ւ, եւ Ի՞ՆՉ։
Ի՞Ւ. գ.մ. Ի գործիականէ հարցական եւ մասնական բառիցս Ինչ, եւ ԻՄՆ, որոց՝ իրիք, իմիք իրիւք. եւ ի՞մ, իմիք, ի՞ւ իւիք, առ իմէ՞, զմէ՞, զի՞. յն. τί; διὰ τί; որպէս հոլովական բառիցս, Զի՞նչ ինչ, եւ Ո՞ր ինչ. զորօրինակ եւ Ո՞ ոք, ի տրականն լինի ու՞մ ումեք։ Արմատն կայ եւ ի ձայնս, Հիմ եւ Հիբար, հիկէն. այլ ոչ գտանի լոկ Ի։ Արդ՝ Ի՞Ւ, ըստ որում հարցական, նշանակէ, որո՞վ բանիւ կամ իրօք. ինչո՞վ. κατὰ τί; quona? unde?.
Ի՞ւ գիտացից. (Ծն. ԺԵ. 8։ Ա. 18։)
Ո՞րպէս, կամիւ գնեալ. (Եզնիկ.։)
Ի՞ւ զիս արդեօք ջանայցէք մխիթարել. (Փարպ.։) Ի՞Ւ. անսովոր է ածականաբար ասել.
Ի՞ւ արդ յեղանակաւ վաղվաղակի բնաւորի առ մեզ զոր կամեսցուք. այսինքն որո՞վ եղանակաւ. τίνα τρόπον; quo modo?. (Պղատ. օրին. Է։) Գտանի եւ վերբերական յարաբերիչ, իբր Որով իւիք. որով բանիւ.
Չունելով եղար, իւ զբոց բաղձիցն ցածուսցէ։ Պէտք եղեն սմա զանազան արուեստից, իւ զկենացն հայթհայթեսցէ հնարս. (Պիտ.։)
Ի 3 Տառ ձայնաւոր՝ իբրեւ հնչեցալ Ի, եւ անուանեալ Ինի կամ Ին. միջակ ըստ ամանակին, վասն որոյ եւ երկեմանակ ասի, երբեմն ձգտեալ երկարաւ, եւ երբեմն ամփոփել սղիւ։ Եթէ յայլ լեզուս ի՝ իցէ յառաջ քան զբաղաձայն, պահի եւ ի մեզ ի. զորօրինակ իսրայէլ, իսահակ, իդոս, իկոնիոն, իգնատիոս, իտաղիա, եւ այլն. ապա եթէ ի, իցէ առ այլս յառաջ քան զայլ ձայնաւոր, (որ յայնժամ առ լատինս կոչի ի՛ երկայն իբրու մերս ե) Փոխի առ մեզ ի յ. զոր օրինակ յովտ, յովբ, յակովբ, յեսու, յիսուս, յուստոս, եւ այլն։ Ի. Ընդ Ւ տառին, սովորաբար երկրաբառգործէ իւ, իբր եու. զի յորժամ իցէ զկնի նորա բաղաձայն տառ բնական՝ այլ ոչ դիմորոշ յօդ, հիչի ի մեզ՝ ո՛չ որպէս գաղղիականն u, կամ որպէս զայլազգական ձայնսդ իւսթ, կիւնահ, կիւլ, եւ այլն, այլ իբրեւ եու. վասն որոյ եւ անխտիր գրի ըստ նախնեաց, իւր, բեւր, աղբեւր. միւս, մեւս. հիւր, հեւր. հարիւր, հարեւր, եւ այլն։ Իսկ յայլ տեղիս իւ ՝ հնչի որպէս գրեալ թաւանշանաւ՝ նուրբ իվ, զոր օրինակ, թիւ, քիւ, բանիւ, բանիւն, երիւար, եւ այլն։ Ի, կամ ի. նշան թուոյ՝ է Քսան կամ քսաներորդ. զի որպէս յայբէ մինչեւ ի թոյ՝ նշանակ միաւոր յաւելուածոյ են տառք, զկնի ժ տառի տասնաւորս ի մէջ բերեն յաւելուածս։
Ի. Ի յանգս բառից է որպէս ածանցական մասնիկ՝ պէսպէս առմամբ. զոր օրինակ՝ արծաթի, պղնձի, վայրի, դալարի, անմարդի, առնի, այրի, եւ այլն։ Քաջ նուագի ի խորհուրդ տառիս.
Ին՝ն Իսկապէս ասէ, բանին ի յոչնչէ ստեղծեալ զերկին։ Ին՝ ն, Ի ցասմանէ դու ի բա՛ց լեր, եւ մի՛ զքեզ ասէ՝ այրեր։ Ին՝ ն, Իհանրութեանց ասէ դարձի՛ր, եւ սուտ խաղօք մի՛ ըզբաղիր (Շ. այբուբ.։)
to, of, by, for, in, at, upon, during, with;
հայեցաւ ի Պետրոս, he looked at Peter;
ի ժամ երրորդ, at three o'clock;
գնալ ի Հայաստան, to go to Armenia;
յերկրէ ի յերկինս, from earth to heaven;
ի պատկեր Աստուծոյ, in the image of God;
ի փրկութիւն առաքեաց, he sent to save;
բաշխեաց ի մարդ հաց մի, he distributed a loaf to each person;
որ ելանէ ի բերանոյ՝ ի սրտէ անտի գայ, that which comes out of the mouth comes from the heart;
ոչ կարէր տեսանել ի բազմութենէն, he could not see on account of the crowd;
շրջել ի զպոյ, to walk with a stick;
ի ձախմէ Դամասկոսի, to the left of Damascus;
նստել ի տան, to be at home;
ի տեղւոջ անդ, in that place;
ի տունջեան եւ գիշերի, by day and night;
ի նմիմ ամի, in the same year;
ի գարնան, in spring;
ի ննջելն, asleep, sleeping;
ի գնալն, in going, while going;
ի գլուխ իմ, on my head;
ի բարկութեան իմում, in my anger;
ի հանդերձս աղտեղիս, with soiled clothes.
far, afar;
outside;
apart, aside;
— գնալ, to depart;
to steal away;
— կալ, to keep away, to desist, to leave off;
to refrain;
— կալ ի հաւատոց, to renounce the faith;
— արձակել, to deliver up, to abandon;
— խափանել, to hidder;
— առնել, բառնալ, to take away, to estrange, to remove, to snatch away, cf. Հեռացուցանեմ, cf. Օտարացուցանեմ;
— առնուլ, to carry or clear away, to take off, to abstract, cf. Բացաբառնամ;
— թողուլ, to abandon, to leave off, to cease from;
— դնել, to put on one side, to lay aside or apart;
զոգի — դնել, to affront, to brave death;
— մերժել զերկիւղ, to drive away fear;
անդր —, քաջ —, very, much;
քաջ — քան զնոցա անասնութիւնն գնաս գնացս, you are filthier than a beast;
— տար ! God forbid! Fie! Fie upon you! — գնա ! begone! Get out! Go away! to the devil with you! cf. Բաց.
cf. Բուն.
as, like, in the same manner as;
whilst, when, while;
nearly, within a little, almost, about;
as if;
— այն թէ, — զի, — եթէ, as if;
like as it were;
ոչ եթէ, not that, not only;
— ? how? by what means ? in what manner ? — ապա ? — արդեօք ? how then? how ever? — է? how is it? — ոչ ? of course, without doubt.
հյց. խնդ. իբրեւ. որպէս. պէս. կիպի. ὠς sicut, ut
Իբր զճաճանչ փոքու կայծական։ Իբր զճրագ։ Վախճան ընկալայց իբր զմահացու. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Խ՟Զ. ՟Ձ՟Ը։)
ԻԲՐ. յարի եւ յամենայն հոլովս. որպէս նխ. եւ մ. ռմկ. ինչպէս.
իբր տէր ամենեցուն ... աւանդեցեր մեզ. (Պտրգ.։)
իբր ձագ մի քեւ կապեցաւ. (Անյաղթ բարձր.։)
եւ կերակուրք ժանեացն ծախման ձկունք որսորդաց, իբր նոքին կամացզրպարտչաց։ Իբր զաստուածամարտիցն զքո հեստելոցն արաբանակ բերանս երեաց։ Ո՞րպէս զունայնութեանցսիբր զլրութեանց ճառեցից։ տատանեալ հոգիս ի յայսմ աշխարհի մարմնոյ շինուածով իբր ի նաւակի. (Նար. մծբ. եւ Նար. ՟Լ՟Գ. եւ ՟Կ՟Ա. ՟Ն՟Բ։)
Ի պաշտօն առեալ երկիր պագանիցէ իբր աստուծոյ. (Եզնիկ.։)
Ի վահանափակն յունաց իբր յամուր քաղաք մտանէին։ Ի վայր հոսեաց միմեանս զկնի իբր ի սաստիկ իմն ի մրրկէ. (Խոր. ՟Գ. 37. 40։)
Հոգւոյ ակամբ իբր աչօք մարմնոյ յայտնապէս նկատելով. (Անյաղթ բարձր.։)
նոքա հալածեալք փախեցան, եւ սոքա իբր զարդարովք փարիցեն. (Կոչ. ՟Ա։)
ԻԲՐ. մ.շ. որպէս. իբրու. ըստ որում. եւ Զոր օրինակ. ... ὠς, ὤσπερ sicut, quemadmodum, ut.
Ոչ իբր ուսուցանելով, այլ իբր զայրացուցանելով զլսօղսն. (Պիտ.։)
Զիա՞րդ իբր ոչ կռապաշտեալ անպատկառապէս մերձեցայց։ Քանզի իբր անօթ փայտեղէն մինչեւ օծեալ իցէ՝ դիւրաբար հերձի ... նոյնպէս եւ մարդ ոչ իւղեալ սովաւ. (Նար. կ. եւ Նար. ՟Զ՟Գ։)
Առ ոն է այնպէս կարօտել մարդկայինս ազգ, իբր առ ուսանելն զհանդերձեալսն։ Երեւեցան երբեմն հրեշտակք. իբր այն որ ի դանիէլն է, իբր այն որ ի դաւիթն է. իբր այն որ ի մովսէսն է. (Ոսկ. յհ.։)
Իբր շիեաց սողոմոն զտաճարն սրբութեան։ Իբր մեռնի մարդ, թաղի ի բուն իւր. (Մծբ.։)
զի՞նչ օգուտ մեր կանչելն՝ ց նա ոչ տեսանէ. (Լմբ. սղ.։)
Զմւս որդին թէ ժանդահոտ եւ խաւարին իցէ, ի՞բր ոչ դիտաց. (Եզնիկ.)
Ի՞բր դատաւորին ճշմարտի յանդիմնեցայց։ Ի՞բր արդեօք անմաքուր իմասցի շրթամբք եսայի։ Ո՞րպէս հանդարտեցից զնմանեացն պատիժ միշտ յիշատակել. Ի՞բր զեւսն առ սմին, թէ զամենայն եղջիւրս մեղաւորաց փշրեսցես. (Նար. ե. կ. եւ ՟Ժ։ Ի՞բր է՝ զի ոչ միջոց զնա եղա. Եփր. համաբ.։)
ԻԲՐ. շ. ὠς, ὤστε quasi, ac si, ut. Իբր թէ. իբրու թէ. որպէս թէ.
Գալ նոցա ի տեսութիւն, իբր բան ինչ եւ գործ հարկաւոր հասեալք։ Խնդիրս արարեալ ... իր անկար գոլով ձեւաւորել. (Խոր. ՟Ա. 28։ ՟Գ. 13։)
Զձեւ չարագրի ցուցանելով՝ իբր հաւաստութեան լինել պատմող. (Պիտ.։)
համբաւ ամբաստանութեանպատմի իբր դառն հերձուած իմն մուծանել. (Յհ. կթ.։) Եւ հելենաբանութեամբ, իբրու՝ որպէս զի. որ. քի.
Երդումն խնդրեսցուք ի հերովդէ թագաւորէ հրէաստանի, իբր ընդունել զմեզ եւ տալ ժառանգութիւն. (Խոր. ՟Բ. 23։)
Դոյզն կասկած արկածից ի միտ բերելով առ խտրոց փոքր միջոցին, որ ի մէջ հանգստեանն եւ աշխատութեանն. իբր այն թէ հասեալ իցէ ձմեռն յամարայնի. (Նար. ՟Ի՟Է։)
որ եւ ԻԲՐԵՒ ԶԻ. Որովհետեւ. քանզի, վասն զի.
Սուրբն Գրիգորիոս ոչ հաւանեցաւ երթալ ... իբր զի այնքան փափաքանօք կոչէին. (Խոր. ՟Բ. 85։)
ԶԻ ողորմեցաւ ասէ, յայն սակս ընտրեաց. իբր զի խոտանք եաք եւ ընկեցալք յերեսացն աստուծոյ, ողորմութիւն նորա ընտրիս արար. (Խոսր.։)
եւ ըստ յն. ոճոյ՝ որպէս Մինչ զի. մինչեւ.
Իմաստաբար արաչագործն արուեստագործեաց, իբր զի եւ տարերց ի միմեանս փոխարկեալ եւ ի չարախառնութիւնս, եւ դարձեալ զարախառնութեանց ի տարերս լուծանիլ. (Նիւս. բն.։)
Այսքան կենցաղավարեաց, իբր զի ոչ պակաս ծառայութեան իրիք մասն ի ծերութեան եղանիլ. (Խոր. ՟Գ. 67։)
ԻԲՐ ԹԷ. շ. ὠς ac si. Իբրեւ թէ. որպէս թէ.
Ամենեքին կազմեալ զինու հանդերձ, իբր թէ ի պատերազմ ճակատիցին. (Խոր. ՟Բ. 57։)
Եւ բարթողիմէոս մանուկ՝ իբր թէ ի մարս ծնեալ՝ զնոցին խօսսն հնչեցուցանէ. (Լմբ. ստիպ.։)
Իբրեւ ոչ եթէ պիղծ ինչ բնութեամբ էին, այլ զչախորժականսն մտաց մարդկան պիղծս կոչէ. (Եզնիկ.։)
Իբր ոչ եթէ օտար զօրութեան չար ինչ ուրուք ընկալաւ զպատիժ պատուհասին, այլ ի յիւրմէ հեղգութեանն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Իբր ոչ եթէ զի օգտեսցի ինչ ի շնորհաց անտի, այլ զի խորամանկութեամբ զքննութեան բարս ունիցի. (Կոչ. ՟Գ։)
Իբր ոչ թէ փոփոխումն իմն ասացի ... այլ ասպանջականութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
իբր օրինակ իմն, անբաղայ ազատութեամբ ի բաց ընկելով զհոգս աշխարհականս։ Ապա յայնցանէ իբրու օրինակ իմն քայլափոխութեամբ ի կատարելագոյնս գալ. (Պիտ.։)
to the feminine gender.
θηλυκῶς foeminino genere Իգական ձայնիւ ըստ քերականաց.
Բազում ինչ է՝ որ յեբրայեցին արուաբար ասի, եւ ի յոյնն իգաբար. (Կիւրղ. թագ.։)
feminine, womanlike;
effeminate, womanish;
feminine gender;
— տոհմ, the fair sex, women;
— ախտ, hemorrhage.
θηλυκός foemininus. Սեպհական իգաց կամ կանացի բնութեան. կնոջական.
Մի՛ առնիցէք ձեզ դրօշեալս, նմանութիւն ամենայն պատկերի՝ նմանութիւն արուական կամ իգական. (Օրին. ՟Դ. 16։)
Իգական բնութեան եւ արուական. այսինքն արուի եւ իգի. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Զիգական տոհմն մաշէին ի սուր սուսերի իւրեանց. (Ագաթ.։)
Ի ձեւ իգական գիսարձակս դիմեալ ի վերայ. (Կաղանկտ.)
Հակառակորդն անմարմին ... զարս խաբէ յերազի, զկանայս յանցուցանէ. իբր ոչ եթէ արուական եւ իգական անդամք կայցեն նորա ... եւ յարուական կամ իգական բարբառս պատճառիցէ. (Եզնիկ.։)
Սիդոնացւոց իգական ամենանզով ձուլածոյն. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
ԻԳԱԿԱՆ. θηλυδρίας, θηλυδρυώδης effeminatus, mollis. Մեղկ. կնամարդի. թուլամորդ.
Ծառայից՝ մերձ կալով, աձակեալ զվարսս իգականս, եւ ի դիմացն կողմանէ պաճուճեալս առաւել. (Ածաբ. աղք.։)
Սպասին (առաքինք) յոգիս իւրեանց զիգական եւ զհեշտասէր բարս. (Խոսր.։)
Ի դատաստանի ոչ ծառայութեամբ վայիլ, եւ ո՛չ իգական խանդաղատանօք. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ.) (դրեալ էր հիքական)։ Նշանակաւ՝ կին է ադամական բնութիս՝ վասն ի նիւթն միտելոյ, եւ իգական ախտիւ (տկարութեան՝ իբր տեռատեսութեան) վարակելոյ. (Երզն. մտթ.։)
ԻԳԱԿԱՆ. ըստ քերականաց՝ Ձայն նշանակիչ իգի, կա՛մ իրօք, եւ կամ ըստ յանկութեան լեզուաց եւեթ.
Սերք են երեք, արական, իգական, չէզոք ... Հայրանուանց՝ իգականացն (յանգք՝ են) չորս, ենի, ոյշ, ուհի (կամ ուրհի), ոց. որպիսի, Վարդենի, Մանոյշ, Տրդատուհի, Վարդոց. (Թր. քեր.։)
Տառք վախճականանք անուանց արուաց, իգաց՝ եւ չէզոքաց. հային ի յունական լեզու, եւ ոչ ի հայկական։ Խորհրդով եւ նմանութեամբ ասի.
Եկեղեցին՝ իգական անուն է, եւ ոչ արական. (Լմբ. սղ.։)
Արեգակն՝ արական է, եւ տաք բնութեամբ. լուսին իգական է, եւ գէճ բնութեամբ. (Շիր.։)
նախ զարուին յառաջ բերէ զփրկանաւորութիւն ... յետոյ եւ զիգականին ազատութիւն. (Սիւն. Ի գիրս խոսր.։)
Ա՛ռ դու զիսահակ՝ ինձ պատարագ ի սեղանի ... ո՛չ տրտմեալ՝ ո՛չ հոգացեալ. խորհուրդ չըտայ իգականին (այսինքն սառայի). (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
that has a female form, like a woman.
θηλύμορφος femineae formae. որ ունի զկերպարանս իգի, կամ զնմանութիւն կնոջ.
Զքարբս իգակերպս կալեալ թովչութեամբք. (Եզնիկ.։)
Որ զարուացն բնականսն կրճատէ ի պաշտօն իգակերպ դիւրին. (Լմբ. իմ.) (մի ձ. իգակերպ)։
addieted to women, abandoned to the love of women, immoderately fond of women, in love, amorous madman;
slave of the fair sex, general lover.
ԻԳԱՄՈԼ ԻԳԱՄՈԼԻ. θηλυμανής insano foeminarum amore captus. Մոլորեալի սէր իգի. իգասէր. եւ իբր Իգամոլական.
Ոչ ձի իգամոլ՝ ի կին ընկերին վրնջելով։ ձիք իգամոլք եղեալք եղծին ապականեցին զկարգ սուրբ ամուսնութեան. (Սարգ. ՟ա. պետր. եւ Սարգ. ՟բ. պետ.։)
Վարարեալ գարշախառն շամբուշ վավաշացն իգամոլեաց. (Մագ. ՟Հ՟Բ։)
to be addicted to women, abandoned to the lust of women.
Իգամոլելով՝ (կամ իգամոլ ելով՝) զայլոյ ամուսինս ապականէին. (Փիլ. իմաստն.։)
to become effeminate;
to be guilty of sodomy;
իգացեալ, effeminate, womanish;
sodomite.
θηλύνομαι, ἑκθηλύνομαι effeminor, emollior. ուստի իգացեալ. θηλύνους effeminatus μαλακός mollis. լինել որպէս զէգ մեղկ եւ թոյլ. կնատիլ.
Որ ոչն իգանայ, եւ ոչ խոնարհի ի հեշտութենէ ի ձեռն ժուժկալութեանն, զամենայն փախուստ ի մեղացն ուղղէ. (Բրս. հց.։)
Եթէ վատթար հեշտութեամբն իգանամք, վախճան նոցա է անքուն որդն։ Ի հեշտալի տեսութեանցն իգանալ։ սրտմտականն իգացաւ, եւ բանականն չորացաւ. (Լմբ. սղ.։)
Ո՛չ պոռնիկք, իգացեալք, զարքայութիւն աստուծոյ ոչ ժառանգեն. (՟Ա. Կոր. ՟Զ. 10։)
Ի հոտոտումն իգացեալ. (Սկեւռ. աղ.։)
ԻԳԱՆԱԼ. Էգ ձեւանալ ի գործս անարժանութեան.
գործէր զարուագիտութիւն. դարձեալ ինքն իգանայր այլոց. (Բուզ. ՟Դ. 44։)
Ի համբակացն պատանեաց իգացելոց որպիսի՛ բորբոքեցաւբարկութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
զիգացեալսն տեսանել. եւ այլն. յն. ἁνδραγύνος որ է այրակին, կիսայր։
loving, fond of women;
dandy, coxeomb;
gallant;
cf. Իգամոլ.
Շնացօղս գործեն, եւ իգասէրս, եւ պոռնիկս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
cf. Թիկունք.
like a viper.
Իբրեւ զիժ. ըստ օրինակի իժից եւ քարբից.
Իժաբար դիմեալ յանաստուած ոմն ... ասպատակէին՝ գործել զանարժան բարս սննդակից չար սերմանցն. (Ղեւոնդ.։)
viperous, malieious, wicked.
որ զբարս ունի իժի. օձաբարոյ. չարաբարոյ. ժանտ. օձ ու կարիճ.
Ո՛չ խուն ինչ պատճառք գոն ... թէ ոչ իժաբարոյդ ունի բաղբաղեալն անձն. (Պիտ.։)
Ճարտար եւ իմաստուն թովիչ մարգարէք եւ առաքեալք եւ տէրն, որոց ոչ լուան իժաբարոյքն. (Վրդն. սղ.։)
to get waspish, to rage.
Ոչ հանդուրժեալ գազանաբարու եւ իմացեալ գայլն ապականեալ՝ կոչէ զնա. (Ճ. ՟Ա.։)
ԻԺԱՑԵԱԼ. որպէս իժ եղեալ. չարագործ. եղեռնաւոր.
like or similar to vipers.
Վառեալք զթոյնս իժանման չարութեանն ի հաւատացեալս քրիստոսի թափեսցես. (Յհ. կթ.։)
cf. Իլ.
Մանոցն թել մի ձգէ, եւ տայ զային զիլիկաւ. (Կանոն.։)
առաքեաց զնա առ աղախնեայսն՝ զի վաստակեսցի իլիկ եւ ոստայն. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ.։)
Ի ձեռն առեալ զիլիկ մանելին, եւ հիանայր ընդ բանս հրեշտակին. (Գանձ.։)
իլիկն, եւ ասեղն, եւ մախաթն. (Ոսկիփոր.։)
my, mine;
my own, mine, my family, friends, people.
Ստացական դերանուն՝ ի սեռականէ էականիս Ես, զոր տեսցես. ἑμός meus. իմս. որ ինչ իմ է, կամ ինձ անկ է.
Անձին իմոյ։ Ի տան հօր իմոյ։ Ի տան իմում։ Բանից իմոց։ Յանձնէ իմմէ։ Ես պօղոս գրեցի իմով ձեռամբ.եւ այլն։
որ եւ սիրելի իմոց իսկ ախորժակացս է. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Յորոց մի էր եւ իմն (այսինքն ոգւոյ չափ սիրելինանձին իմոյ) աստուածաշնորհ եւ յոքունց գերազանց՝ հրեշտակն ի մարմնի գրիգոր նարեկացի. (Լմբ. ատ.։)
Կամ իբր գ. Իրք իմ. մարձաւորք իմ. եւ այլն.
չիցէ. ինձ իշխանութիւն յիմսս առնել զինչ եւ կամիմ։ Ճանաչեմ զիմսն, եւ ճանաչիմ յիմոցն. եւ այլն։
Ի վերայ իւրոցն. (Խոր. ՟Բ. 89։)
ամենայն իմքն քո են, եւ քոյքն իմ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
begotten, born of me.
Իմ ծնունդ յինէն ծընեալ. կամ նմանութեամբ Յինէն բուսեալ.
զիմածին գեղեցկահրաշն զարմ՝ քաղցրաճաշակ հայրախնամ գթով սնուցանէի։ Իմածին դեռածաղիկն համբակի։ ընդէ՞ր խամրես զիմածին դեռաբողբոջս զարմն, եւ զփշոցն փոխատուես տխրութիւն. (Պիտ.։)
intelligible, comprehensible, perceptible, conceivable;
intellectual, intelligent;
—ք, spiritual intelligences;
— է, it is to be understood, it means.
νοητός, νοερός intelligibilis, intelligentia percipiendus. Ըմբռնելի մտօք. ճանաչելի հոգւով. անկեալ ընդ տեսութեամբ մտաց, եւ ոչ աչաց. հոգեղէն աննիւթ.
Էակացն են ոմանք՝ որ իմանալիք են, եւ են՝ որ զգալիք. արդ իմանալեացն ծայր աստուածայինքն են, եւ զգալեացն՝ մարդկայինքն. (Սահմ. ՟Դ։)
Զհրեշտակացն իմանալի գոլ ասաց զբնութիւնն, այսինքն ո՛չ տեսանելիք եւ շօշափելիք գունակ մարդկան, այլ իմանալիք միայն. (Լծ. ածաբ.։)
Սիոն զգալի լեառն, եւ խաչս իմանալի, զի մտօք իմանի սորա խորհուրդ. (Շ. բարձր.։)
Իմանալօք գոհութեամբք, եւ մարմնատեսակաւ երկրպագութեամբք. (Դիոն.։)
Իմանալի ասէ զլռելեայնն եւ ի միտսեղեալն. իսկ մարմնատեսակ՝ զգլխոյն խոնարհումն. (Մաքս. ի դիոն.։)
հոգւոյ աչօքն տեսանէ զաներեւոյթ յստակ լոյսն ճառագայթից ցալի արեգական. (Եղիշ. ՟Ե։)
Յաւետախաղաց շնորհիւ ցոլացեալ յիմանալի ճառագայթից հոգեւորաց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ունի եւ քարինս իմն իմանալիս. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ոչ կարէ կեալ առանց կերակրոյ իմանալւոյ. (Լմբ. սղ.։)
զիմանալիս մեր մարդ, որ ներքին էր (ի ստորինս), այժմ տրամակայեալ՝ յեղափոխեցաւ վերին. (Մագ. ՟Ե։)
Խստութեամբ սրտի, որպէս խստորով ցանկան զիմանալին իւրեանց մարդ (այսինքն զհոգին սնուցանել). (Լմբ. ատ.։) (որ հայի ի յաջորդ նշ)։
ԻՄԱՆԱԼԻ. ա.գ. νοερός mentis particeps, intelligens, intellectualis Իմացօղ. իմացական. մտաւոր.
Եթէ ոչ իմանալի, զիա՞րդ եւ մարդ. զի եւ ոչ անմիտ կենդանի մարդն է ... Իմանալի, այլ ոչ անմիտ մարդն. (Առ որս. ՟Թ։)
Հոգին բնական եւ միտքն իմանալի յօրէնս տեառն խորհելով. (Խոսր.։)
Ի շնչականացն որոշեցեր, հոգւով իմանալեաւ խառնեցեր. (Նար. ՟Ե։)
յամենեցունց յայսցանէ ազատ են իմանալիքն. (Իգն.։ Իմանալին մարմնական ձայնիւ բարբառէր. Շար.։)
Քերոբէքն եւ սերոբէք, որ ծայրքն են իմանալեացն. (Վրդն. ծն.։)
Եւ Միտք կամ հոգի մարդոյ.
զայսոսիկ զվերասացեալսդ իմանալեօք տեսեալ ի հեռուստ ժամանակաց. (Շ. բարձր.։)
Իմանալեօքն տեսանեն զքաղցրութիւնն աստուծոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Աղօտ է եւ ի մոռացօնս դարձեալ իմանալւոյս տեսութիւն. (Լմբ. էր ընդ.։)
Իսկ ըստ նմանութեանն իմանալի է այսպէս. (Ագաթ.։)
Զոր եթէ զիսկն ոք նկատեսցէ, ունայնութեամբն է իմանալի. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
intelligent, skilful, clever;
well made, well constructed, skilfully made.
Որ իմաստութեամբ գործէ.
Կամ իմաստութեամբ գործեալ. կազմեալ.
Ո՛վ մշտաշարժ երկնի բնութեան, գնդաձեւ իմաստագործ ձեռուանցն բարձրութեամբ լայնացեալ. (Պիսիդ.։)
Զիմաստագործ արարչութեանն աստուծոյ ծանիցէ. (Երզն. քեր.։)
Իմաստագործ շինուած. (Նշ. Եզնիկ.։)
replete with wisdom, vevy learned, very skilful;
sententious, pithy;
sentimental.
Իմաստութեամբ զեղեալ, առլցեալ. իմաստուն.
cf. Իմաստազեղ.
լցեալ իմաստութեամբ հանճարով լի.
իւրոց սիրելեաց զիմաստալից միտսն առնն ծանուցանէր. (Փարպ.։)
tinking wisely or judiciously, wise, sensible, judicious, provident, cautious.
Քաջարիագոյնն եւ իմաստախոհ նահատակն. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)
sophist, pedant, sophister;
sophistical, pedantieal;
finespun, subtle.
Իբր յն. սոփեստէս. σοφιστής sophista. Այն՝ որ համարեալ է որպէս իմաստուն կամ իմաստասէր ոք եւ գրագէտ, ճարտասան, եւ այլն. եթէ իցէ արդեամք, եւ եթէ անուամբ եւեթ.
Զամնիւքն գտցէ գերազանցեալ զիմաստակացն հոյլս. (Պիտ.։)
Իմաստակի ումեմն արտաքնոյ բարւոք թուեցաւ չար ասել ըզմահ։ արձագանք ... ըստ իմաստակի ումեմն օտարի զօդ վիրաւորեալ։ Դպիր կշտամբեալ, իմաստակ խելագար. (Նար.։)
Պիհրոն ոմն իմաստակ ի հնումն. (Շ. ամ. չար.։)
Մերթ որպէս իմաստակական. σοφιστικός sophisticus. Բազումք իմաստուն կարծեն զգտակն բանից իմաստակաց։ Կամի յանդիմանել զիմաստակ բարսն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)
philosophical;
intellectual;
sensible;
sophistical.
ԻՄԱՍՏԱԿԱՆ որ եւ ԻՄԱՍՏՆԱԿԱՆ. որ կայցէ ինչ վայելչական իմաստնոց կամ իմաստասիրաց եւ իմաստութեան.
իմաստական արիականգործովք վաճառականապէս ընդ միոյն զհարիւրապատիկսն փոխանորդէ օգուտ. (Պիտ.։)
Տեսակք հաւաքմանցն ... եթէ առաւել է սուտն քան զճշմարիտն, լինի իմաստական. (Անյաղթ վերլծ. Արիստ.։)
to sophisticate, to play the pedant, to subtilize, to quibble.
Իմաստակութեամբ յարմարել զիրս. ճառել որպէս զիմաստա. ս.
Իմաստակել զիրսն սովորեցին առաւել քան թէ զճշմարիտն ... քննել. (Փիլ. լիւս.։)
intellectual, intellective;
sensible.
կրօղ իմաստութեան. իմաստուն ինչ.
արկ ի զկենդանութիւն ի փչել բերանոյ իւրոյ զկենդանական շունչն իմաստակիր մտաւորութեան՝ բանաւորութեան. (Ագաթ.։)
Իմաստակիր խոհականութիւն։ Իմաստակիր բանիւք. (Արծր. ՟Ե. 5։)
Ի ձեռն իմաստակիր եւ քաղցրահամ բոյր խօսից նուաճէր յինքն զամենեցուն սիրտ. (Կաղանկտ.։)
that studies the sciences, that cultivates wisdom, lettered, learned;
— հանճար, elevated genius.
Որպէս թէ Իմաստազգեաց. Իմաստութեան պարապեալ. բանիբուն. իմաստակիր.
cf. Իմաստազեղ.
նոյն ընդ Իմաստազեղ Իմաստալից. Գրի ի յետնոց եւ ԻՄԱՍՏԱՅԵՂՁ, ԻՄԱՍՏԱՅԻՂՁ կամ ԻՄԱՍՏԱՅԵՂԾ.
զերկաքանչիւր դասս աշակերտելոցն յիմաստայեղց գիտութեաննվերադրիցեն արգասիս. (Պետ.։)
Զշինութիւն աշխարհի տնօրինէր իմաստայեղց մտօք։ Ըստ իմաստայեղց խորագիտութեանն. (Յհ. կթ.։)
Իաստայեղց անունն աթենացւոց. (Վրք. ածաբ.։)
Զիմաստայեղծ վերատեսուչ նահանգիս. (Ոսկիփոր.։)
Ծնունդ է արդար մտացն, որպէս ասացաք, եւ զաւակ իմաստայիղձ բանքն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Իմաստնանամ.
Իմաստնասցի ամենայն գիտութեամբ աստուծոյ. (Վրք. հց. ձ։)
Զիմաստացեալն ի հաւատս. (Գանձ.։)
wisely, learnedly.
Իմաստութեամբ. խոհականութեամբ.
Իմաստապէս տպաւորեցոյց. (Նար. մծբ.։)
Կամ ա. Ճարտար արուեստայարմար.
Աշտարակօք՝ բարձր ահաւոր, իմաստապէս արուեստաւոր. (Շ. եդես.։)
Իսկ եթէ ընդէր, լուիցես իմաստապէս. (Վրք. հց. ՟Բ. հին ձ. ուր նորն եւ տպ. իմաստապէս։)
philosopher;
sage, man of science, of learning.
φιλόσοφος philosophus φίλων σοφίαν amans vel studiosus sapientiae. Սիրօղ իմաստութեան. փիլիսոփոս, փիլիսոփայ.
Առն իմատասիրի (յն. սիրողի զիմաստութիւն) ուրախ առնի հայր իւր. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 13։)
Պիւթագորաս ... որ զինքն ոչ իմաստուն, որպէս առաջինքն, այլ իմաստասէր ասէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ուստի. կարեն իմաստնանալ՝ որք ոչ ի դպրոցս իմաստասիրացն դեգերին. (Պիտ.։)
Կատարեալ իմաստասէրն զամենայն ինչ խոստանալ գիտել, եւ գիտէ զօգտակարն։ Զորոյ զպատճառն բնական իմաստասէրն (բնախօսն) գիտէ. (Սահմ. ՟Դ. ՟Բ։)
Ամենայնիւ ջանամբ արտաքին իմաստասիրացն նմանել, որ աղաբողօքն պարծէին. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Նմանութեամբ ասի.
Առաքինք ի զգայութեանց եւ իմաստասէրք երկու են, տեսանելիք եւ լսելիք. (Փիլ. լին.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. հետեւօղ բարոյական իմաստասիրութեան, յորում մասին նշանաւոր էր առ հելլենացիս Սոկրատ. առաքին. ըզգաստ. իմաստուն. խոհական. հեզ եւ համբերօղ.
Իմաստասէրկոչեմ ես ոչ զայն՝ որ զամենայն գիտէ ... այլ որ անախտ կենցաղավարութիւն ստացեալ ունի յինքեան. քանզի կատարեալ իմաստասէր է՝ ոչ բազում ինչ գիտէ ... այլ որ անբիծ եւ անախտ կենցաղավարութիւն ստացեալ ունի յինքեան. քանզի կատարեալ իմաստասէր՝ ո՛չ որ բազում ինչ գիտէ, այլ որ զախտս կարող գոյ հնազանդեցուցանել. (Սահմ. ՟Ի։)
Եւ ոչ իմաստասէր քահանայիցն պատկառեցին. (Առ որս. ՟Ը։)
Հեզութեամբ ամնայնի տանել, որպէս վայե՛լ է ըստ աստուծոյ իմաստասիրի։ Իմաստասիրին պարզ եւ արժան է ազատամիտ լինել ի նախանձութենէ եւ ի դառնութենէ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. որպէս Երաժիշտ եկեղեցւոյ կամ դաապետ. որ եւ Փիլիսոփոս ասի.
Ի սուրբն սոփիա գումարեալ կան բազմութիւն հոգելից իմաստասիրաց, որք անլռելի հրաշաձայն եղանակօք վերառաքեն զմաղթանս. (Ճ. ՟Ժ.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. որպէս Իմաստասիրական, եւ առաքինական.
Իմաստասէր կամօք եւ բանիւ. (Վրդն. ծն.։)
Իմաստասէր հրահանգաւ. (Նոննոս.։)
philosophically;
wisely, learnedly.
φιλοσόφως sicut philosophus Իբրեւ զիմաստասէր՝ ըստ ամենայն առմանն. որպէս փիլիսոփայ, իմաստութեամբ, եւ առաքինաբար.
Իմաստասիրաբար իմն խնամով տեղեկանալ մասամբն զբովանդակ երկրին զթնութիւն. (Պիտ.։)
Զսեռն իմաստասիրաբար սահմանեալ ի նոցանէ տեսանեմք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Կատարեալ ամենայն եւ բարի, եւ իմաստասիրաբար, եւ արարչագործապէս են եղեալ. (Նիւս. բն.։)
philosophical.
φιλοσοφικός philosophicus. Սեպհական մաստասիրաց, եւ իմաստասիրութեան ըստ ամենայն առման. փիլիսոփայական, իմաստական, եւ առաքինական.
Ոչ գոլովամենեւին հմուտ իմաստասիրական բանից. (Սահմ. ՟Զ։)
Իմաստասիրականին եւեթ պարապեալ տեսութեանց բանի. (Պետ.։)
ամենայն իմաստասիրական ձայն հնգիւքս այսքւք գտանի յարդարեալս. (Անյաղթ պորփ.։)
իմաստասիրական զգայութիւնք են (տեսանելիք եւ լսելիք), ի ձեռն որոց ստացեալ լինի ի մեզ բարի կեալն. (Փիլ. բագն.։)
Զորոց սղբութիւն իմաստասիրական հեզութեամբ տանէր սոսթենէս. (Ոսկ. գծ.։)
Հմտանալ յամենայն իմաստասիրականս (այսինքն յիրս իմաստասիրութեան) բառից եւ ոլորոկաց, եւ ապա համարձակել ի թարգմանութիւն. (Շ. բարձր.։)
Գօտեաւպնդել ըզմէջսն մերձ է յիմաստասիրականն (հանճար), կազմ ի գործ, եւ անարգել յընթեցս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
to be philosophioal;
to be virtuous.
φιλοσοφέω philosophor. Իմաստասեր եւ առաքինի լիել, գտանիլ.
Յորժամ դու թշնամանես զնա եւ անարգես, եւ նա լռութեամբ համբերէ, դու խայտառակիս, եւ նա իմաստնասիրանա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
cf. Իմաստասիրաբար.
իմաստասիրապէս յեղյեղել ըզկոչումնդ անուանդ. (Նար. մծբ.։)