red-tailed;
red-tail, red-start.
to redden, to make red;
to make blush, to to put to the blush.
Կարմրացոյց սնգուրաւ զգոյն նորա. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 14։)
Քրիստոսի արեամբն կարմրացոյց զշրթունսն. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Կարմրացուցանէ միայն զարեւն, եւ ոչ մթացուցանէ. (Եզնիկ.։)
redness;
red colour.
Կարմիրն գոլ. եւ Գոյն կարմիր.
Կարմրութիւն ձորոց իւրոց ի բոսորայ. (Ես. ՟Կ՟Գ։)
Դեղնութեան եւ կարմրութեան ոչինչ է ներհակն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Գեղ երեսաց, կարմրութիւն շրթանց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Կարմրութեամբ որդաց։ Որդան կարմրութիւն. (Յհ. կթ.։ Նար. մծբ.։)
Վարդից կարմրութիւն առեալ ծովուն՝ արեամբ ներկեալ սրբոցն. (Տաղ.։)
robustness, sturdiness, strength, vigour.
Զօրեղութիւն. ուժեղագոյ.
Ի վերայ կորովութեանն եւս բանից զմարմնոյն տեսանէին գեղեցիկ հասակ զօրաւորագոյն կարշնեղութեամբ առ յընդդիմամարտիցն տալ պատերազմ. (Պիտ.։)
to enable, to make capable, to capacitate, to empower;
to strengthen, to invigorate.
σθενόω, κρατείνω roboro, confirmo, fortifico. Տալ կարողանալ. զօրացուցանել.
Կազդուրեցուսցէ, կարողացուսցէ. (՟Ա. Պետ. ՟Ե. 10։)
Կարողացուանէ, եւ բազում զօրութեամբ լնու. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
Զտկարութիւն անձին իմոյ կարողացո՛ ի ջանս եւ ի վաստակս հոգւոյ իմոյ։ Ո՛վ քահանայք քրիստոսի, զհիւանդացելսն ի մեղաց կարողացուցէք. (Եփր. աղ. եւ Եփր. քրզ.։)
power, authority;
might, strength, force;
faculty, capacity, ability;
reach;
competence, means, resources, wealth;
—ք, faculties.
δύναμις potentia δύνοτης facultas ἑξουσία potestas. Կար. զօրութիւն. բաւականութիւն. ձեռնահասն գոլ. ոյժ. եւ Հնարաւորութիւն. Ճար. եւ Գոյք.
Քո՛ է տէր ... կարողութիւն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 11։)
Անպարտելի կամ ամենահնար կարողութիւն։ Աջովդ կարողութեան. (եւ այլն. Նար.։)
աստուծոյ միայն է կարողութիւն փակել զնա. (Եղիշ. ՟Դ։)
Զայս կամաւորապէս կրել կարողութիւն է միայն քրիստոսի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ըստ կարողութեան տեսողաց. (Ագաթ.։)
Բեռն առաւել քան զկարողութիւն. (Առ որս. ՟Ա։)
Ըստ կարողութեան հանդիսասցուք այսպիսի ճառիւ. (Պիտ.։)
ԿԱՐՈՂՈՒԹԻՒՆ. Հակակայ ներգործութեան, իբր Կարելիութիւն, զօրութիւն, հնարաւորութիւն. δύναμις potentia.
Սեռն պարունակէ զտարբերութիւն կարողութեամբ. (Պորփ.։)
Ամենայն որ ինչ պատահի՝ կարողութիւն է. (Կիւրղ. գանձ.։)
Վստահացեալք ապա յիրացն կարողութիւն նոյնգունակ եւ զիրացն առնեն կամակորութեամբ վճարումն. (Պիտ.։)
Հա՛յր, եթէ կարողութիւն իցէ, բաժակս անցցէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Յիշելի է զաստուած առաւել՝ քան թէ զշունչ կլանելի. եւ թէ է՛ կարողութիւն ասել, ոչինչ այլ քան զայս գործելի։ Ի ներքս մտի, որպէս է կարողութիւն։ Որպէս է կարողութիւնն հաւաքել. (Առ որս. ՟Ա. եւ ՟Է։)
Եւ ոչ՛ պատմել է կարողութիւն. (Խոր. ՟Ե. 3։)
Որչափ կարողութիւն է, ջանալ պարտ է. (Խոսր.։)
shoe-maker;
cobbler;
կրպակ —ի, -'s shop, workshop, cobblers stall.
ԿԱՐՈՒԱԿ σκυτεύς, σκυτοτόμος coriarius, sutor. գրի եւ ԿԱՐԱՒԱԿ. Կօշկակար. կարօղ կամ կարկատօղ կոշկաց, եւ այլոց իրաց.
ետ զկօշիկսն ի կօշկակարն կարել. եւ տարաւ զնա կարուակն ի տուն իւր. (ՃՃ.։)
Դարբին, եւ կամ հիւմն, կամ կարաւակ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Արուեստիւ կարուակ։ Սիմոն սոկրատական եւ կարուակ ելով՝ ճշմարիտ է. եւ բարի՝ դարձեալ ճշմարիտ. այլ ոչ եւս ճշմարիտ, սիմոն կարուակ բարի. (Անյաղթ սահմ. ՟Ժ՟Բ. եւ Անյաղթ պերիարմ. ՟Ի։)
Նման ես դու կարուակի աղուաշի, որ երբեմն կարէ, եւ երբեսն պատառէ. (Մաշկ.։)
Կազմեն կարուակք յոդեաց կօշուկ, եւ զգեստ. (Ուռպել.։)
to make boots & shoes.
boot & shoe-making, shoe-maker's calling.
σκυτοτομία ars sutoria, coriaria Արուեստ կարուակաց. կօշկակարութիւն.
Անխնամութիւն կարուակութեանն ոչ եւս ի բարի, այլ յոչ բարի զարուեստն մակացոյց. (Անյաղթ պերիարմ.։)
cf. Կարողութիւն.
cf. ԿԱՐ, եւ ԿԱՐՈՂՈՒԹԻՒՆ. δύναμις potentia.
Զօրութիւն բազկի կարութեան. Ընտանեգոյն կարութիւն։ Ի կարութիւնդ եւ ի զօրութիւնդ. (Նար. ՟Ժ՟Թ։ Թէոդոր. խչ.։ Բենիկ.։)
Բազուկ կարութեան հօր աջոյ ձեռին. (Շ. տաղ.։)
Կարութեամբ եւ փառօք աստուծոյ։ Ողորմութեանն կարութիւն։ Զկարութիւն զօրութեան իւրոյ։ Աղքատ, եւ առանց կարութեան։ Աստուծոյ կարութեանն եւ դժուարին կարծեալքն դիւրին են։ Զօրաբաբէլ եւ ո՛չ ի կարութիւն առաջին թագաւորացն եհաս. (Լմբ.։)
Կարութիւն՝ է՛ որ բանաւոր, եւ է՛ որ անբան։ Խնդրէ ի վերայ անբանիցն, որ ըստ միում կարութեան ներգործեն. որպէս հուր անբան ելով՝ կարողութիւն ունի ջեռուցանել. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Ըստ իւրում կարութեանն բեղնավորեաց. (Երզն. մտթ.։)
chamber pot.
• = Արաբ. [arabic word] qārūrā «փարչ, միզա-ման», որի հետ նոյն է ասոր. [syriac word] qa-rūrā «շիշ, աման»։-Հիւբշ. 269։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Հիւբշ. ZDMG 36 (1882). 131, յետոյ Նորայր, Բառ. Ֆրանս. էջ 1255 ո։
• ԳՒՌ.-Բլ. Մշ. գ'րուրիկ «հողէ փոքրիկ աման՝ մածնի համար ևն». այս ձևը չի կա-րող յառաջանալ կարուրայ բառից, այլ են-թադրում է նրանից անկախ հին հյ. գրուրիկ ձևի գոյութիւնը։
Իւր գոզին նշանն այն է, որ հիւանդութեան սկիզբն զերդ զտաշեղ եւ զքերուքս լինի ի մէջ կարուրային. (Մխ. բժիշկ.։)
to render indigent, to reduce to poverty.
Կարօտ եւ չքաւոր թողուլ. տալ կարօտանալ.
Մի՛ պատառաւ եւ բաժակաւ կարօտացուսցուք զնոսա. (Եղիշ. հայր մեր.։)
indigence, penury, want, necessity, poverty, misery, destitution;
desire, wish;
անհնարին, ծայրագոյն —, great need of;
extreme poverty, utter destitution;
փղձկիլ կարօտութեամբ, to desire eagerly, to long or sigh for, to pant after;
— կարօտութեամբ ուտել զհաց կամ ըմպել զջուր to fare hard, to live upon bad cheer;
to champ the bit.
ἕνδεια, ἁπορία egestas, indigentia inopia, penuria եւ այլն. որ եւ ԿԱՐՕՏԱՆՔ. Թակասութիւն կարեւորաց. չքաւորութիւն. նուազութիւն.
տացես նմա փոխ, որչափ եւ խնդրիցէ ի կարօտութեան իւրում։ Անզգամք ի կարօտութեան սատակեցին։ Տրտմելոց վասն կարօտութեան սատակեցին։ Տրտմելոց վասն կարօտութեան յարկ ապաւինի։ Կարօտութիւն հացի։ Զհաց քո կարօտութեամբ կերիջի՛ր։ Ջուր չափով եւ կարօտութեամբ արբեսցեն.եւ այլն։
Լիութիւն եւ կարօտութիւն միմեամբք յարգին. (Յճխ. ՟Է։)
Ի սովոյ մեռանէին առ կարօտութեան. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 20։)
Յանհնարս մտանէր վասն կարօտութեան զօրու. (Փիլ. իմաստն.։)
Ի կարօտութեան է ամենայն վատ. (Առակ. ՟Ժ՟Գ. 4։)
Զփափաքումն կարօտութեան անձկոյն լցուցանէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Փղձկիմ կարօտութեամբ մերոյ հօրն. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ընդէ՞ր ոչ փութաս զկարօտութիւնս իմ լնուլ. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Կաց՞՞՞մնաց.
axe-bearing;
pioneer.
Որ ունի եւ ի կիր արկանէ զկացին.
Ձայնին կացնաւորաց եւ ուռնաւորաց հնչումն գործելով. (Վրդն. ծն.։)
staying, standing up;
state, position.
στάσις statio. (զոր յետինք շփոթեցին ընդ status, որ է վիճակ կենաց, եւ այլն) Կալն. կայք. ոտնակացութիւն. եւ բաղկացութիւն.
Ընկողմանումն, եւ կացութիւն, եւ նիստն. (Արիստ. ստորոգ.։)
Լուծանել զկապս օրինակաւ կօշկաց խրախից՝ իբրեւ անարժան այսպէս աստուածայնոցն լինել վայրի կացութեան. (Սարկ. լս.։)
Քառիւք երեկօք ... եռակի կացութեամբք եղանակօք կացեալ երեկօքն յաւուրս ՟յկե. այսինքն ՟Ժ՟Բ ամսովք յերեսնական աւուրց բաղկացեալ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
solemn or general assembly;
reunion, popular gathering;
festival day, fair-day;
solemnity, pomp;
solemn games, spectacle;
hymn, canticle.
πανήγυρις, πομπή coetus publicus, pompa, festivitas, nundinae . Կացումն հանդիսական. (որ գրի եւ Կացորդ, եւ Կացարդ). Հանդէս տեսարանաց եւ տօնից. հասէմախմբութիւն. Ժողով. տօն ամենաժողով. տօնախմբութիւն. եւ տօնավաճառ. որպէս յն. բանի՛ղիրիս, յորմէ ռմկ. բանայիր, տօնանմա, աչա՛յ, զիննէթ.
Կացուրդք տարեկանք. (Արիստ. աշխ.։)
նախագահութիւնք իսկ առ ամենայն կացուրդսն կարգեցին՝ պայծառ ձիաբոյծքն, զօրավարքն, իշխանքն, գոռոզքն. (Բրս. հայեաց.։)
Զատկացն եւ կացարդիցն (լաւ եւս՝ կացըրդիցն) եւ ամենաժողով տօնից անուն զբազմաց ի մի վայր գումարելոց յայտ առնէ. (Սեբեր. ՟Ե։)
Տօնիւք եւ կացըդիւք, խրախութեամբ հացկերութից։ Առնեմք կացուրդս՝ տօնս ամենաժողովս (յն. մի բառ վասն երից). (Պտմ. աղեքս.։)
Ի գլխաւոր կացուրդս եւ ի խումս։ Յարկադիա կացուրդ եղանել աթանայ։ Խորհրդականք ատեանք. եւ այլ եւս յօրինեալ կացուրդք։ Զկացրդոցն կատարելով բարւոք յարմարեսցես գովասանական հանդէս. (Պիտ.։)
զուարճանայ եւ տօնէ երկուս կացորդս. (Վրք. հց. ձ։)
Զսրբոյ եւ անյաղթ վկայիս հրաշացուցանեն զկացուրդս. (Ճ. ՟Ա.։)
Տօնախմբութեամբ եւ հանդիսաւոր կացրդիւք. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ. (որք հային եւ ի յաջորդ նշ։))
ԿԱՑՈՒՐԴ ասի եւ Երգն ի կացուրդս. այսինքն Նուագ երգոց ի տօնս. որպէս եւ Ժամամուտ եղանակաւոր, եւ հարցնափառ, եւ տաղ. որք կոչին եւ ԿԱՐԳ. որպէս եւ չարական աւուրն Կանոն ասի.
Երգեաց կացուրդ ծննդեանն քրիստոսի քաղցրաձայն եղանակաւ։ Երգեաց ի տէրունական տօնս կացուրդ հազարս. (Հ. կիլիկ.։)
Կացուրդ յովհանու կարապետի։ Կացուրդ սրոց քառասնիցն։ Կացուրդ ղազարու յարութեան, կամ գալստեան տեառն, կամ համբարձման։ Աստանօր ի դէպ երգաբանի մեզ՝ որ դաւթեան կացուրդ, կացուրդ հոգեւոր գեղեցկապանծ առած, (անցաք մեզ ընդ հուր եւ ընդ ջուր, եւ այլն). (Գանձ.։ Տաղ.։ (ա՛յլ է եւ կցուրդ։))
to establish, to place, to set, to lay, to fix, to put;
to constitute, to institute, to create, to destine;
to render, to make;
to stop, to cause to cease;
իշխան, տէր —, to constitute chief or master, to promote to high dignity;
շնորհապարտ —, to favour, to oblige;
ժառանգ —, to appoint a heir;
հղօր՝ երջանիկ —, to make powerful, happy.
ἴστημι, καθίστημι statuo, constituo ἁποκαθίστημι restituo. առնել՝ զի կացցէ յոտին կամ հաստատուն. դնել. զետեղել, հաստատել. կանգնել. կարգել. առնել. կատարել. կեցընել, դնել, ընել.
Ածից կացուցից առաջի քո։ Կացոյց ի լերինն։ Կացուցե՛ս ուրոյն։ Կացոյց զնոսա շուրջ զխորանաւն։ Կացուցին զնա ի մէջ երկուց սեանցն։ Ի վերայ բարձանց կացուցեր զիս։ Կացուցեր յանդորրու զոտս իմ։ Հրամայեաց կացուցանել զկառսն.եւ այլն։
Կացուցանել զոք ի վերայ տան իւրոյ, կամ գործակալս ի վերայ երկրի, կամ իշխանս զօրուն, կամ ի վերայ նոցա գործաւարս, դատաւորս. կամ Դէտ կամ սպարապետ կամ թագաւոր կացուցանել.
Կացուցանել զբանս իւր, կամ զոր ինչ խօսեցաւ, կամ զպատուէր հօրն իւրեանց. եւ այլն։
Եւ յայլ գիրս.
Կացուցանել զկամս արարչին։ Կատարեալս կացուցանել։ Պատկառելիս կացուցանել։ Մերկ եւ թափուր կացուցանել։ Ազատ կամ թշնամի կամ գլուխ կացուցանել։ Տեղեկատոյն կամ քաղցրագոյն կացուցանել։ Վկայ կացուցանել։ Յանդիման կամ մերձ կամյոտն կամ յոտին կացուցանել. եւ այլն։
Կացուցին զնոսա ընդ հարկաւ. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 2։)
Զաշխարհն ի հարկի. յն. ծառայեցուցին. (անդ. 16։)
clay, argil, potter's earth;
mud, mire, dirt.
• , ո հլ. (Ոսկ. յհ. բ. 9 ունի սեռ. կա-ւու) «շաղուած հող, տիղմ. 2. մի տեսակ հող, բրուտի կաւ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. յհ. բ. 9. որից կաւագործ «բրուտ, կամ աղիւև շինող» Իմ. ժե. 7. «աղիւսաշինութիւն» Կիւրղ. ել. Ոսկ. մ. բ. 14. Եփր. թագ. կաւա-գործութիւն Ագաթ. կաւակերտ Գ. մակ է. 23. կաւեայ Դան. ժդ. 6. կաւեղէն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 37. կաւարծաթ «մի տեսակ հանքա-յին մարմին» Փարպ. կաւանալ «ցամքիլ. եաւի պէս պնդանալ» Նիւս. բն. Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 166. հայկաւ «հայկական ևաւ» Բժշ. (օտար լեզուներով էլ այսպէս է կոչւում. հմմտ. յն. βῶλος ἀρμένια, լտϰ bolus armeniaca, արաբ. [arabic word] tin ar-manī, թրք. kilermeni, որից փոխառեալ ռում. kilermene ևն). կաւահող, կաւային (նոր բառեր) ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև կաւին, որ տե՛ս առանձին։
• ՆՀԲ պրս. քէվ քէպի (? չունի ԳԴ) կամ քիլ «պինդ կաւ», որ և «կաւիճ» (իմա՛ պրս. [arabic word] gil, տճկ. kil)։ Neu-mann ZKM 1, 242 գերմ. gau «երկիր, գաւառ»։ Նոյնը յիշում է Gosche 6.-Պաւասանեան, Պատմ. գրակ. 201 կով բառից, ինչպէս սանս. gó «կով և հող»։ Հիւնք. կու բառից։ Patrubány SA 2,
• 161 և ՀԱ 1908, 188 յն. βάπτω, βαττίζω «մխրճել», անգսք. čvabbe «եղտիւր» ևն բառերին ցեղակից։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. ku «հող, եր-կիր»։
• ԳՒՌ.-Այշ. Ախօ. Եոև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Սլմ. Վն. Տփ. կավ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գավ, Զթ. գօվ, գով, Սվեդ. ռուվ. -նոր բառեր են կաւաման, կաւկոխ, կաւահանք։
• ՓՈԽ.-Հաւերէնից է փոխառեալ թրք. գւռ. Կր. gav «կաւ» (Բիւր. 1898, 627)։-Justi, Dict. Kurde, էջ 304 մեր բառից է դնում քրդ. [arabic word] qáfik «ծաղկաման, խեցեղեն ա-մանի կտոր», որ ո՛չ միայն ձևով, այլ և նը-շանակութեամբ գւռ. գաւ «փարչ» բառին միայն կարող է կցուիլ։
πηλός limus եւ creta, argilla. Խմոր հողոյ. տիղմ. շաղախ. ցիխ. գայլ. եւ նիւթ աղիւսոյ. ... կիլ (իսկ քէվ քէպի, կամ քիլ, պինդ կաւ, որ եւ կաւիճ)
Գործ խիստ կաւոյ։ Կաւ ստեղծեր զիս։ Հանգոյն կաւոյ։ Ի կաւոյ կազմեալ ես։ անդստին ի կաւոյ ստեղծ անօթս։ Կաւ գռեհաց։ Կաւ բրտի։ Մեք եւ կոխեա՛ ընդ յարդի։ Արար կաւ ի թքոյն, եւ այլն։
Կաւով թաթախ զմագիլսն բերեալ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Օծեալ կաւովն ողոքական հեզութեամբն։ Կենացդ նշխար ընդ կաւոյս զանգուածոյ։ Ամպարհաճեցայ կաւս ձայնաւոր. (Նար.։)
որ ոչ պէտս ունէր կաւու. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 9։)
ՀՈՌՈՄ ԿԱՒ ասի ըստ Բժշկարան. հանքայինն, որ վարի ի պէտս որպէս օճառ, եւ որպէս դեղ, իբր երկնագոյն կամ մոխրագոյն, որ եւ կոչի անդ՝ Մատնեհարած կաւ, Նշաւոր, կամ նշաւորին կաւ, Ուտելու կաւ. ար. թինի մախթում. լտ. թէ՛ռռա սիճիլլա՛դա։
potter;
brick-maker;
bricklaying, brickwork, masonry;
ի —ի կալ, to make bricks.
πηλιουργός fingens, figulus. Որ գործէ անօթս ի կաւոյ. բրուտ. եւս եւ Աղիւսարկու.
Ի կաւոյ ստեղծ անօթս ... դատաւո՛ր կաւագործ է. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 7։)
Կաւագործք եւ ոսկեգործք՝ ըստ իւրեանց արուեստին զբեկեալն անօթ վերստին ստեղծանեն. (Սկեւռ. եւ Գէ. ես.։)
Իբրեւ զանօթս կաւագործաց խորտակէր. (Երզն. լս.։)
ԿԱՒԱԳՈՐԾ. գ. Աղիւսարկութիւն. եւ Որմնաշինութիւն. շինողութիւն.
Կողոպտեցէ՛ք զեգիպտացիսդ. զի այն լինիցի նոցա ընդ վարձուց կաւագործին եւ աղիւսարկին. (Կիւրղ. ել.։)
Որ ի կաւագործին եւ յաղիւսարկին կապեալ կային. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14։)
Վայրենի արջառք ի կաւագործի կային. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
՟հռ փայտակոփ, եւ ՟Ձռ քարակոփ ... զթիւ կաւագործին բաւանդակեաց. (Եփր. թագ.։)
clay-work or hrick-work.
πηλουργία . Աղիւսակութիւն. եւ Շինողութիւն.
Զանձինս ի գործ կացուցեալ կաւագործութիւնն։ Եհան զնոսա ոսկւով եւ արծաթով, զի վարձ էր նոցա կաւագործութեանն. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. սղ.։)
Զզոօրսն յունաց տարցուք յաղուանս ի գործ կաւագործութեան գաղատոս որմաշէնս մերոց քաղաքաց, ապարանից, եւ այլոց պիտոյից. (Բուզ. ՟Ե. 4։)
covered with clay.
կաւով ծեփեալ.
Ըզկաւածեփ կոյրն սորա չէր տեսեալ. (Եղիշ. խաչել.։)
argiliform.
Նման կաւոյ. Եհան ի մարմինս ի կաւակերպ տղմոյ մեղաց. (Վրդն. սղ.։)
made of clay, of brick or terracotta.
Կերտեալ ի կաւոյ, յաղիւսոյ.
Զփայտակերտն հրով դատել, եւ զկաւակերտն ջուրբ լուանալ. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 23. (յն. ըստ իմաստից)։ Կաւակերտ զանգմամբ խմորեալ. Մագ. ՟Կ՟Ա։)
argillaceous, clayey.
to change into lute or mud.
ԿԱՒԱՆԱԼ. πηλοῦμαι lutesco. Լինել որպէս կաւ կամ շաղախ. եւ Շաղախիլ.
Ջուր թանձրացեալ եւ կաւացեալ՝ լինի երկիր. Իսկ ջեռեալ եւ շոգացեալ՝ լինի օդ. (Նիւս. բն.։)
Ոչ նահանջի բան մեր ծպտեալ եւ ծրարեալ, կամ ի ծամելիս կաւացեալ (թերեւս բամբասանօք). (Մագ. ՟Կ՟Թ։)
canal;
bank, dike.
• «ջրի նեղ առու» Պրպմ. 351. Հին բռ. Լծ. պրպմ. 741։
• ՀՀԲ «ի կաւոյ արարեալ»։ ՆՀԲ. և ՋԲ հանում են կաւ բառից։ Հիւնք. գաւառ բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի ճապոն. [other alphabet] kawa «առու»։
• ԳՒՌ.-Երև. կա՛վառ «առուի ջրաբերա-նը», նոյն բառն ունին նաև Ակն. Արբ. Բբ. Խրբ. Կիւր. Սեբ։
ԿԱՒԱՌՆ կամ ԿԱՒԱՌ. ὁχετός , canalis. ռմկ. եւս, կաւառ. որ ասի ՈՒՐԴ. տե՛ս եւ ԿՈՐԻՔ. Անցք ջրոց. առուակ ըստ ժամուն բանալի կամ փակելի կաւով.
Անիրաւութեամբ կաւառն լուծեալ ճշմարտութեանն ... սրբազանից գրոց ստուգութիւնն ապականեն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Կաւառն. (ուրդ, կամ էջ. Հին բռ.։)
formed from the clay.
ruffian, pander, pimp, go-between;
կին —, procuress, bawd, go-between.
• , ի-ա հլ. «բոզի միջնորդ». Շնորհ. առ. 65, ընդհ. տպ. եմ. էջ 82. Լմբ. առակ։ Յայսմ. որից կաւատութիւն «բոզի միջնոր-դութիւն». (այս բառը մէկ անգամ գործա-ձուած է Ոսկ. մ. բ. 12 «Եւ այնչափ կաւա-տութեան բանս և գործս անամօթութեան զործեն». յունարեն բնագիրն ունի՝ τοσαντην μελέτην ἀναισχυντίας ποιούμεναι (այնչափ բանս անամօթութեան գործեն)։ Որովհետև կաւատութիւն բառը իբրև արա-բական փոխառութիւն չէր կարող գտնուիլ Ոսկեդարում, և բնագրի մէջ էլ արդէն նրա համապատասխանը չկայ, ուստի հետևում է թէ Ոսկեբերանի վերի հատուածի մէջ յե-տին յաւելուած է՝ ըստ Հիւոշման ZDMG 46, 261, հյ. թրգմ. Ուս. փոխառ. բառից. էջ 59)։ Յետնադարեան շրջանին ունինք գրուած ղաւատ Կոստ. երզն. 158։
• = Արաբ. [arabic word] qavvād «կաւատ»։-Հիւբշ. 269,
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
արաբ. գավվատ. interfeminium. իտ. ruffiano, -na. Միջնորդ ի մէջ հոմանեաց կամ բոզից. բանբեր ի մէջ սեղեխաց կամ պոռնկաց. գէշ ճամբու միջնորդ. քաղէն, քաղէնէք. (ուստի՝ քէղէվէնք, իբր բոզարած).
Պատուէր տամք եւ կանանց ազգի, մի՛ ոք նմանօղ լիցի օձին՝ գործի լինելով սատանայի. (զոր եւ կաւատն անուանեն. Շ. ընդհ.։)
Բոզիցն եւ կաւատացն. (Լմբ. առակ.։)
Կոչեաց իշխանն զոմն մի պոռինկախառնիչ, որ է կաւատ. (Հ=Յ. յուլ. ՟Թ.։)
pimping, a pimp's or bawds trade, pandarium, procurement.
Գործ կաւատաց. միջնորդութիւն գործոց անարժանութեան գործեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12.) յն. լոկ, անամօթութիւն։
clay-like.
argil mixed with silver.
նիւթ կաւեղէն արծաթափայլ, որպէս ապակի, բիւրեղ, կամ ազգ ինչ հանքաց նման նոցին.
Ծնանի հուր յերկաթոյ եւ ի քարէ. Լինի ի կաւարծաթոյ հուր, յորժամ ընդդէմ արեգական ոք շողացուցեալ դիցէ. (Փարպ.։)
clay-stone.
made of elay, argillaceous, clayey, clayish.
Դա է ի ներքոյ կաւեայ, եւ արտաքոյ պղնձի. (Դան. ՟Ժ՟Դ. 6։)
cf. Կաւեայ.
ԿԱՒԵՂԷՆ որ եւ ԿԱՒԵԱՅ. πήλινος luteus, caenosus եւ ὁστράκινος testaceus. Ի կաւոյ կազմեալ. կաւակերտ. հողեղէն. խեցեղէն. կաւէ, հողէ.
Տուն, կամ մարմին կաւեղէն. (Յոբ. ՟Դ. 19։ ՟Ժ՟Գ. 12։)
Անօթ կաւեղէն. (Ղեւտ. ՟Զ. 28։)
Կաւեղէն փառքս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Ոսկի առնէ ի կաւեղէնէ. (Ոսկ. գծ.։)
Բնակութիւն կաւեղէն. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
Օրհնութիւն վերաբերեսցի ի շրթանց կաւեղինացս. (Ճ. ՟Բ.։)
Կաւեղէնքն ի կաւոյ շինէին ամրոցս. (Վրդն. ծն.։)
chalk.
• «մի տեսակ չոր կաւ» Բժշ. որից կաւճային (նոր բառ)։
• = Կազմուած է կաւ բառից՝ իճ մասնեևոմ. հմմտ. լուին, ուտիճ, աղաւնիճ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Վն. կավիճ, Ալշ. Մշ. կավիջ, Մրղ. կավըիճ։
• ՓՈԽ.-Ուտ. kavič «կաւիճ» (դպրոցի մի-ջոցով մտած բառ)։
ἅργιλος argilla, creta. ռմկ. կաղինջ. Կաւ չոր եւ ընտիր՝ նման գաճի, սպիտակ, եւ կապուտակ. (որպէս տէպէչիր, քիլ, քիլ էրմէնի ). (Բժշկարան.։)
clayey.
tomb grave.
Գերեզմանք. շիրիմ. տապան քարեղէն. որ եւ ՔԱՒԱՐԱՆ ասի. (որպէս եւ արաբ. ղըֆր է քաւել. եւ ղաֆիր՝ կափուցանել, եւ եբր. քէֆօրիմ, քաւութիւն. քաւարան).
Առ ի մէջ հարքն ի կափարումս դարձան. (Կորիւն.։)
Զատտինի այսինքն զդիովնիւսայ կափարսն (ա՛յլ ձ. կիրսն) եւ գործս իբր օրինօք հաստատեալ ունին. (Սարկ. հանգ.։)
mace-bearer, beadle, verger.
Որ ունի եւ վարէ զգործի կափիչ, կամ կոփիչ, որպէս ուռն, լախտ. եւ այլն.
Ետ նմա սուրհանդակս եւ մեկնակազէնս, եւ սակրաւորս, եւ կափաւորս. (Արծր. ՟Գ. 2։)
gnashing, chattering of the teeth.
Կափկափելն, իլն. բաբախումն. կրճելն. կրճումն.
ատամանցն եւ կափկափումն՝ աճառացն պրկմամբ. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Սաստիւ զիս կտրես ընդ մէջ ի լալ կափկափման մատնել. (Տաղ.։)
snare, trap;
pit-fall, foot-trap;
cloister.
Տեղի՝ ուր լինի կափուցանել ուլամբ կամ փակիլ, խփիլ, որպէս հաղբ. ծողակ. որոգայթ. թակարդ. եւ Արգելոց. փակարան. (լծ. թ. գափան, գափանճա. լտ. գա՛փիօ, ըմբռնել).
Ի փոքր եւ ի տկար հաղբից յանդնդայինն այն կափուլ, եւ ի բարձր ամբարտակ ամբարտաւանութեամբ վերացուցանէ. (Սկեւռ. աղ.։)
Զանապատն տեսանիցես, անկանիցիս ի բարիոք կափուլն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ. յն. լոկ, ըմբռնիլ։)
Ի բաց հրաժարէին ի բարւոք կափուլն. (Վրք. ոսկ. իբր լտ.)
closing theeyes;
glueing, pasting;
creaking;
gnashing or grinding the teeth.
cf. ԿԱՓԻՒՆ, Որպէս Կափուցումն. խփումն. փակումն. գափամասը, գափանմասը, գողելը, գոցւիլը.
Ի կափման աչացս՝ հայեցուած սրտիս մի՛ ստուերասցի. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Կափիւնս տալով կափուցեալ զաչս իբր զխլուրդս. (Մագ. լ։)
որպէս կապչելն, մածուցումն. փակչիլը. կպչիլը. եափըշմասը, պիթիշմէսի.
Զի վայր ծորեալ բնութիւն ջրոյն սալայատակ արամացեալ հողոյն կափմամբ. (Եղիշ. Բ։)
որպէս Կափկափումն, բաբախիւն. ճայթիւն. կըճըրտը, չաթըրտը.
Որում եւ վա՛յն փոխանակին, եւ ատամանց կափմամբ լալին. (Յիսուս որդի.։)
Ո՛չ կափիւն լայնալիճ աղեղանց. (Պիտ.։)
Պատարագ նոցա որպէս կափունք (կամ կափուլք) շանց, մկրտութիւնք նոցա որպէս թլփատութիւն. թերեւս գրելի է, կառափունք։ (Կանոն։)
cf. Կափումն.
to cover, to shut, to close;
— զաչս ուրուք, to close the eyes of;
— զաչս ի լոյս, to shut the eyes against conviction.
καμμύω claudo συνέχω constringo διαπετάζω expando. Փակել. հափուցանել. խափուցանել. խփանել. պնդել. ի վերայ դնել առ ի ծածկել. արգելուլ. ամփոփել. խփել, գոցել.
Զաչս իւրեանց կափուցին. (Ես. ՟Զ. 12։)
Կափուցին զաչս իւրեանց ի լուսոյն ճշմրտութենէ. (Եղիշ. մատն. տն.։ եւս եւ Նար. ՟Ե. ՟Հ՟Բ. ՟Հ՟Ե։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։ Յիսուս որդի.։)
Ջրհոր մի՛ կափուսցէ զբերան իւր ի վերայ իմ. (Սղ. ՟Կ՟Ը. 17։)
կափուցանէին զվէմն ի բերան ջրհորոյն. (Ծն. ՟Ի՟Թ. 3։)
Կափոյց զխուփն ի վերայ գբին. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 19։)
Զվայրս մտին ի վերայ կափուցեալ. (Յհ. կթ.։)
Կափոյց խորխորատն զբերան իւր. այսինքն փակեցա. (Ճ. ՟Բ.։)
Սոքա աչօք կափուցելովք՝ ի լսելոյ եւեթ հաւատային. (Երզն. մտթ.։)
Զլսելիդ կափուցանել կամելով. (Խոսրովիկ.։)
Ի բաց հրաժարրիւր ի պատասխանելոյ, առ բարձրութիւն ասացելոցն կափուցեալ. (այսինքն բերանն փակեցաւ)։ Եթէ ծարաւիք լինիցին, ոչ երբէք կափուցեալ լինին մինչեւ արբցեն. (այսինքն ոչ փակի նոցա աղբիւրն). (Ոսկ. յհ.։)
Ի կատարածի իւրեանց ծառայութեան կափոյց զնոսա ի մէջ հեթանոսաց. (Եփր. համաբ.։)
act of covering.
որ եւ ԿԱՓՈՒՄՆ. Կափուցանելն, իլն. փակումն.
Եւ ոչ տեսութեանն ժամանեցի, եւ աչացն կափուցման. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Եւ ոչ կափուցմանց աչաց նոցա արժանի գտան. (Յհ. կթ. (զի եւ կափուցանելն զաչս վախճանելոյն՝ կարեւոր սիրելեացն է)։)
Կ ափուցմանց երկակի շրթանցս։ Շրթանց կափուցմամբ զերկիր համբուրեմ. (Նար. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Ը։)
partridge;
մրոտն —, red-legged -;
ձագ —ու, young -;
cf. Կաքաւք.
• . ու հլ. (աւելի յետին են ի-ա, ո հլ.) «կաքաւ թռչունը» Երեմ. ժե. 11. Վեցօր. 163. նմանութեամբ «մի տեսակ պար» Ոսկ. յհ. ա. տիմ. և եբր. այս վերջին նշանակու-թեամբ են բոլոր ածանցները. ինչ. կաքաւել «պարել, ոստոստել» ՍԳր. կաքաւեցուցանել Գ. մակ. բ. 14. կաքաւիչ ՍԳր. Ոսկ. եփես կաքաւանք Փիլ. աչակաքաւ Սիսիան. կաքա-ւաձև Եփր. թգ. 393. Ոսկ. լհ. ա. 1. կաքա-ւարան Փիլ.-(իսկ շնակաքաւ Պտմ. աղէքս. 142 ձևի դէմ ՆՀԲ ունի շնակաքիք «շան ռա-օեր ունեցող»)։
• -Բառես հետ նոյն են ասոր. [syriac word] qaq-qəwā, [syriac word] qaqqəwānā «կաքաւ», յն. ϰαϰϰαβη «կաքաւ», ϰαϰϰαβίζω, ϰαϰϰάζω «կաքաւի կարկաչելը», լտ. cacabo «կաքաւի կարկաչելը»։ Ըստ հնդևրոպագէտների յն. և լտ. բառերը հնդևրոպական բնաձայն բառեր են և կցւում են լտ. cacillo «հաւի կարևա-չել», հբգ. gackizon, գերմ. gackern «ա-ծող հաւի կարկաչելը», հսլ. kokotú «աք-լոր», kokos, kokoša «հաւ», ռուս. кокотать «հաւի կարկաչելը», ֆրանս. čoq, դան. kok, շվէդ. kokk, հհիւս. kokr «աքլոր». սանս-kukkubha «փասեան» ևն ձևերին (Walde, էջ 104, Boisacq 395, Pokorny 1, 455, Ber-neker 540)։ Ասորի բառը բնիկ սեմական չէ, որովհետև չի՛ երևում ուրիշ սեմական լեզուներում։ Այս պարագային կարող ենք երկու մեկնութիւն տալ. կա՛մ ասորի բառը ւունարէնից փոխառեալ և յետոյ էլ հայերէ-նին է անցած, և կամ ընդհակառակը հայ բառը բնիկ է, ցեղակից վերի հնդևրոպական ձևերին, իսկ ասորին փոխառեալ է հայերէ-նից։ Բնիկ լինելուն կողմնակից պիտի լի-նէին Հայաստանի մէջ պատուական կաքաւ-ների առատութիւնը և Հայոց մէջ զարգացած կաքաւի որսորդութիւնը։ Բայց այս պարա-գային, յն. և լտ. ձևերի դէմ ունենալու էինք գոնէ հյ. *քաքաւ. հետևաբար աւելի ճիշտ է առաջին ենթադրութիւնը, այն է ասորին դնել փոխառեալ յունարէնից և հայերէնը փոխա-ռեալ ասորերէնից։-(Վերի ձևերի հետ կապ չունին պրս. [arabic word] kabk, քրդ. ❇ kev (կամ kaw ոստ Beidar. Gram. Kurde, էջ 70), արաբ. [arabic word] qabj (փոխառեալ պարսկերէ-նից. տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 433), աֆղան. kabk, բելուճ. kabg հոմա-նիշները, որոնք Horn, էջ 187 կցում է սանս. kapinǰala-«gelinotte թռչունը» և բելուճ. kapinjar «կաքաւ» բառերին։-Վրաց. კააბი կակաբի և թուշ. კ︎ կակաբ «կաքաւ» փոխառեալ են յունարէնից)։-Հիւբշ. 307։
• ՆՀԲ կաքաւ թռչունի դէմ դնում է պրս. [arabic word] čakāv «արտոյտ», թրք. keklik և եբր. qōre «կաքաւ», որոնք մեր բառի հետ նմանութիւն չունին, իսկ կաքաւ «պար» ձևի դէմ յիշում է պրս. [arabic word] kākāv «մի տեսակ երախայական խաղ», որ նշանակութեամբ չի յարմար-ւում։ Մ. Մսերեան, Ճռաքաղ Գ. էջ 104 մեկնում է «կագող հաւ»։-Lag, Ges. Abhd. 50 ասորի և յոյն ձևերի հետ է համեմատում։ Muller SWAW 78, 430 ռաս. քաֆ, քաֆտոն «պարել», քրդ. kev «ցատկել» ձևերի հետ դնում է կաքաւ «պար»։ Տէրվ. Altarm. 33 պրս. cakav և յն. ϰαϰϰαβη։ Հիւնք. կաքաւել =պրս. kakāv։ Հիւբշ. 307 կցելով ասորի, յոյն և պրս. ձևերին, փոխառեալ է դնում ասորուց, առանց որևէ բացատրութեան։
• Patrubány ՀԱ 1907, 16 հինը դնում և քաքաւ <հնխ. suobho-«հիւսել» ար-մատից. հմմտ. գերմ. weben, յն. ὸφαω. հալ բառը կրկնուած է և բուն նշանա-կում է «ասդին անդին շարժող». Karst, Յուշարձան 405 իբր կաք+հաւ «թըո-չուն»՝ սումեր. kak-kul «կաքաւ» բա-ռի հետ։ Pictet, բ. տպ. Ա. 621 պրս. kabk, յն. ϰαϰϰάβη ևն հոմանիշների հետ, որոնք բոլոր բնաձայն է համա-բլ︎
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Սլմ. կաքավ, Մկ. Ոզմ. Վն. կաքավ, Խրբ. Սեբ. ցաքավ, Տիգ. գmքmվ, Գոր. կա՛քէվ, Տփ. կա՛քավ, կակաբ (վերջին ձևը վրացերէնից փոխառեալ), Հճ. գաքօվ, Ալշ. Մշ. կակավ, Զթ. կագ'օվ, գ'ագ'ով, Սվեդ. գաքուվ, Ջղ. կանքավ։-Նոր բառեր են կաքաւախաղող, կաքաւակռիւ, կաքաւակտուց, կաքաւախոտ, կաքաւնակ, կաքւոյտ, կաքաւուկ ևն։
Յերամս կաքաւաց. (Մեսր. երէց.։)
պ. չէքեավ, ջէկեաւ. թ. քէքլիք. եբր. քօրրէ. πέρδιξ perdix. Թռչուն ոստոստօղ՝ մոխրագոյն ճանճկէն՝ կարմրակտուց, եւ կարմիր ոտիւք, փափկամիս, ի չափ պարարտ աղաւնոյ, եւ նման լորամարգի.
Ձայն արար կաքաւ, ժողովեաց՝ զոր ոչ իւր ծնեալ. (Երեմ. ՟Ժ՟Է. 11։)
Կաքաւն գողանայ զօտար ձուս, եւ թխեալ ձագ հանէ։ Ասի յաղագս կաքաւի, թէ զայլ կաքաւու գողանայ զձուս, եւ հանէ ձագ. (Զքր. կթ.։ Մխ. երեմ.։)
Իբրեւ զարածու յերամ կաքաւուց խոյանայր։ Նման արծուոյ՝ յորում ժամու ի կաքաւուց երամ սլանայր. (Խոր. ՟Բ. 45։ Փարպ.։)
Մի կաքաւոյն պատահէ զերծանիլ ի բազայէ, եւ զմիտսն ըմբռնէ. (Լմբ. ժղ.։)
ԿԱՔԱՒՔ, կամ ԿԱՔԱՒ. ὅρχησις, χορός saltatio, chorea, tripudium. Խաղ ոստոստելոյ. Կայթ. պար. (կա՛յ եւ պրս. քեաքեավ ՝ անուն խաղոյ առ տղայս) որ եւ Կաքաւանք, Կաքաւումն.
Բնութեամբ վազել սովորեալ եւ ամենայն կենդանի. իսկ մարդ կայինս ծնեաւ զկաքաւսն. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Զկաքաւս ոտիցն։ Միթէ ի կաքաւս իջանիցես, պա՞ր անցանիցես։ Որ ի կաքաւսն մտաբերիցէ. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Խառնեալ են կաքաւք պարուց (դիւաց) ընդ աշխարանս (մեռելոց յանչափս). (Եփր. ննջ.։)
Բազմելոցն հերովդիայ զկաքաւս ոտից աղջկանն հաճոյացոյց. (Ժմ.։)
Զպարսն պարեալ, եւ զկաքաւն յօրինեալ։ Հնչմունք եւ կայթմունք եւ կաքաւք զինուց նոցա. (Յհ. կթ.։)
Կաքաւս կայթից։ Զդիւացն կաքաւս. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Ղ՟Բ։)
Զուրախութիւն ներքին մարդոյն յերգսն եւ ի կաքաւսն ցուցանելով. (Սարգ. յկ.։)
dance, ball, ballet.
• . ու հլ. (աւելի յետին են ի-ա, ո հլ.) «կաքաւ թռչունը» Երեմ. ժե. 11. Վեցօր. 163. նմանութեամբ «մի տեսակ պար» Ոսկ. յհ. ա. տիմ. և եբր. այս վերջին նշանակու-թեամբ են բոլոր ածանցները. ինչ. կաքաւել «պարել, ոստոստել» ՍԳր. կաքաւեցուցանել Գ. մակ. բ. 14. կաքաւիչ ՍԳր. Ոսկ. եփես կաքաւանք Փիլ. աչակաքաւ Սիսիան. կաքա-ւաձև Եփր. թգ. 393. Ոսկ. լհ. ա. 1. կաքա-ւարան Փիլ.-(իսկ շնակաքաւ Պտմ. աղէքս. 142 ձևի դէմ ՆՀԲ ունի շնակաքիք «շան ռա-օեր ունեցող»)։
• -Բառես հետ նոյն են ասոր. [syriac word] qaq-qəwā, [syriac word] qaqqəwānā «կաքաւ», յն. ϰαϰϰαβη «կաքաւ», ϰαϰϰαβίζω, ϰαϰϰάζω «կաքաւի կարկաչելը», լտ. cacabo «կաքաւի կարկաչելը»։ Ըստ հնդևրոպագէտների յն. և լտ. բառերը հնդևրոպական բնաձայն բառեր են և կցւում են լտ. cacillo «հաւի կարևա-չել», հբգ. gackizon, գերմ. gackern «ա-ծող հաւի կարկաչելը», հսլ. kokotú «աք-լոր», kokos, kokoša «հաւ», ռուս. кокотать «հաւի կարկաչելը», ֆրանս. čoq, դան. kok, շվէդ. kokk, հհիւս. kokr «աքլոր». սանս-kukkubha «փասեան» ևն ձևերին (Walde, էջ 104, Boisacq 395, Pokorny 1, 455, Ber-neker 540)։ Ասորի բառը բնիկ սեմական չէ, որովհետև չի՛ երևում ուրիշ սեմական լեզուներում։ Այս պարագային կարող ենք երկու մեկնութիւն տալ. կա՛մ ասորի բառը ւունարէնից փոխառեալ և յետոյ էլ հայերէ-նին է անցած, և կամ ընդհակառակը հայ բառը բնիկ է, ցեղակից վերի հնդևրոպական ձևերին, իսկ ասորին փոխառեալ է հայերէ-նից։ Բնիկ լինելուն կողմնակից պիտի լի-նէին Հայաստանի մէջ պատուական կաքաւ-ների առատութիւնը և Հայոց մէջ զարգացած կաքաւի որսորդութիւնը։ Բայց այս պարա-գային, յն. և լտ. ձևերի դէմ ունենալու էինք գոնէ հյ. *քաքաւ. հետևաբար աւելի ճիշտ է առաջին ենթադրութիւնը, այն է ասորին դնել փոխառեալ յունարէնից և հայերէնը փոխա-ռեալ ասորերէնից։-(Վերի ձևերի հետ կապ չունին պրս. [arabic word] kabk, քրդ. ❇ kev (կամ kaw ոստ Beidar. Gram. Kurde, էջ 70), արաբ. [arabic word] qabj (փոխառեալ պարսկերէ-նից. տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 433), աֆղան. kabk, բելուճ. kabg հոմա-նիշները, որոնք Horn, էջ 187 կցում է սանս. kapinǰala-«gelinotte թռչունը» և բելուճ. kapinjar «կաքաւ» բառերին։-Վրաց. კააბი կակաբի և թուշ. კ︎ կակաբ «կաքաւ» փոխառեալ են յունարէնից)։-Հիւբշ. 307։
• ՆՀԲ կաքաւ թռչունի դէմ դնում է պրս. [arabic word] čakāv «արտոյտ», թրք. keklik և եբր. qōre «կաքաւ», որոնք մեր բառի հետ նմանութիւն չունին, իսկ կաքաւ «պար» ձևի դէմ յիշում է պրս. [arabic word] kākāv «մի տեսակ երախայական խաղ», որ նշանակութեամբ չի յարմար-ւում։ Մ. Մսերեան, Ճռաքաղ Գ. էջ 104 մեկնում է «կագող հաւ»։-Lag, Ges. Abhd. 50 ասորի և յոյն ձևերի հետ է համեմատում։ Muller SWAW 78, 430 ռաս. քաֆ, քաֆտոն «պարել», քրդ. kev «ցատկել» ձևերի հետ դնում է կաքաւ «պար»։ Տէրվ. Altarm. 33 պրս. cakav և յն. ϰαϰϰαβη։ Հիւնք. կաքաւել =պրս. kakāv։ Հիւբշ. 307 կցելով ասորի, յոյն և պրս. ձևերին, փոխառեալ է դնում ասորուց, առանց որևէ բացատրութեան։
• Patrubány ՀԱ 1907, 16 հինը դնում և քաքաւ <հնխ. suobho-«հիւսել» ար-մատից. հմմտ. գերմ. weben, յն. ὸφαω. հալ բառը կրկնուած է և բուն նշանա-կում է «ասդին անդին շարժող». Karst, Յուշարձան 405 իբր կաք+հաւ «թըո-չուն»՝ սումեր. kak-kul «կաքաւ» բա-ռի հետ։ Pictet, բ. տպ. Ա. 621 պրս. kabk, յն. ϰαϰϰάβη ևն հոմանիշների հետ, որոնք բոլոր բնաձայն է համա-բլ︎
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Սլմ. կաքավ, Մկ. Ոզմ. Վն. կաքավ, Խրբ. Սեբ. ցաքավ, Տիգ. գmքmվ, Գոր. կա՛քէվ, Տփ. կա՛քավ, կակաբ (վերջին ձևը վրացերէնից փոխառեալ), Հճ. գաքօվ, Ալշ. Մշ. կակավ, Զթ. կագ'օվ, գ'ագ'ով, Սվեդ. գաքուվ, Ջղ. կանքավ։-Նոր բառեր են կաքաւախաղող, կաքաւակռիւ, կաքաւակտուց, կաքաւախոտ, կաքաւնակ, կաքւոյտ, կաքաւուկ ևն։
Յերամս կաքաւաց. (Մեսր. երէց.։)
պ. չէքեավ, ջէկեաւ. թ. քէքլիք. եբր. քօրրէ. πέρδιξ perdix. Թռչուն ոստոստօղ՝ մոխրագոյն ճանճկէն՝ կարմրակտուց, եւ կարմիր ոտիւք, փափկամիս, ի չափ պարարտ աղաւնոյ, եւ նման լորամարգի.
Ձայն արար կաքաւ, ժողովեաց՝ զոր ոչ իւր ծնեալ. (Երեմ. ՟Ժ՟Է. 11։)
Կաքաւն գողանայ զօտար ձուս, եւ թխեալ ձագ հանէ։ Ասի յաղագս կաքաւի, թէ զայլ կաքաւու գողանայ զձուս, եւ հանէ ձագ. (Զքր. կթ.։ Մխ. երեմ.։)
Իբրեւ զարածու յերամ կաքաւուց խոյանայր։ Նման արծուոյ՝ յորում ժամու ի կաքաւուց երամ սլանայր. (Խոր. ՟Բ. 45։ Փարպ.։)
Մի կաքաւոյն պատահէ զերծանիլ ի բազայէ, եւ զմիտսն ըմբռնէ. (Լմբ. ժղ.։)
ԿԱՔԱՒՔ, կամ ԿԱՔԱՒ. ὅρχησις, χορός saltatio, chorea, tripudium. Խաղ ոստոստելոյ. Կայթ. պար. (կա՛յ եւ պրս. քեաքեավ ՝ անուն խաղոյ առ տղայս) որ եւ Կաքաւանք, Կաքաւումն.
Բնութեամբ վազել սովորեալ եւ ամենայն կենդանի. իսկ մարդ կայինս ծնեաւ զկաքաւսն. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Զկաքաւս ոտիցն։ Միթէ ի կաքաւս իջանիցես, պա՞ր անցանիցես։ Որ ի կաքաւսն մտաբերիցէ. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Խառնեալ են կաքաւք պարուց (դիւաց) ընդ աշխարանս (մեռելոց յանչափս). (Եփր. ննջ.։)
Բազմելոցն հերովդիայ զկաքաւս ոտից աղջկանն հաճոյացոյց. (Ժմ.։)
Զպարսն պարեալ, եւ զկաքաւն յօրինեալ։ Հնչմունք եւ կայթմունք եւ կաքաւք զինուց նոցա. (Յհ. կթ.։)
Կաքաւս կայթից։ Զդիւացն կաքաւս. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Ղ՟Բ։)
Զուրախութիւն ներքին մարդոյն յերգսն եւ ի կաքաւսն ցուցանելով. (Սարգ. յկ.։)
like a dauce;
dancing, skipping;
— պար, dance, ball.
Ի ձեւ կաքաւման. կաքաւելով.
Վասն կաքաւաձեւ պարուցն՞ որ զուարճացեալ գայր առաջի տապակին խաղայր. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Յաշտիճան ոտին կաքաւաձեւ բախելոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. յն. զկաքաւ ոտամբ բախելով։)
cf. Կաքաւ.
Կաքաւանացն՝ սպառազինական եւ խաղաղական ներդաշնակութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Ի կաքաւանսն եւ յերգսն. (Փիլ. տեսական.։)
Ելին ընդ առաջ իմ դեւքն, ոմանք կաքաւանօք. (Ճ. ՟Ա. ի մակար.։)
fond of dancing.
having one's back injured, or one's shoulders out of joint.
Ոյր թիկունք են խլեալ, մաշեալ, տեռեալ. կռնակը քեղրթած.
Էչ անմիտ, թիկնախիլ, եւ կողավէր. (Տօնակ.։)
who suceours, supports, takes the part of, *backs up.
Օգնական. թիկունք. արգա.
Սուրբ հրեշտակքն թիկնակից եւ աղօթակից լինին քեզ. (Վրք. հց. ձ։)
chine, back-hone, back.
Ոմանց զսուրն ի վերայ սրտին դնելով՝ ընդ թիկնամէջն հանէին. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ժ՟Դ.։)
Թիկնամէջք նորա ի գոյն ոսկւոյ. (Սղ. ՟Կ՟Է. 14։)
frock, mantle, plaid.
ԹԻԿՆԱՆՈՑ կամ ԹԻԿԱՆՈՑ կամ ԹԻԿՆՈՑ. Վերարկու (անթեւ). արկանելիք. զգեստ թիկանց. փիլոն.
Թիկնանոց ամարայնի կտաւի. (Փիլ. տեսական.։)
Զամոնի թիկանոցն փաթադեալ ընդ պարանոցն. (Վրք. ոսկ. հին ձ. (իսկ նորն, եւ տպ. զարկանելիսն պարաւանդեալ)։)
Եբեր երկուս առիւծակորիւնս թիկանոցովն։ Շրջեալ կայր թիկնոցն ի վերայ սրտի նորա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Թ։)
body guard, life-guardsman, yeoman of the guard, satellite;
guard, guardsman;
—ք, lifeguards, body-guards.
Պահպանիչ թիկանց կամ ի թիկանց. պահապան անձին թագաւորի՝ ի պատերազմի կամ ի պալատան.
Թիկնապահս իւր (կարգէ) զինու հանդերձ ի զաւակացն խոռայ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Եւ Զէն պահպանակ թիկանց.
Ի թիկնապահ եւ լանջապահ պղնձի տախտակացն. (Յհ. կթ.։)
cf. Թռիչ;
desire, eagerness, longing.
Կամք նորա ի վազս եւ ի թիռս իշխանաշուք փառաց. (Ուռպ.։)
cf. Թիլ.
ԹԼԵՐ կամ ԹԻԼ. որ եւ ԹԼԱՑՔ. գրի եւ ՏԼԸՍՄԵՐ. Բառ ռմկ. թըլըսըմ, թըլըսըմլար. Նշանակ սնոտի պաշտաման եւ կախարդանաց, բախտի, եւ այլն.
obscure, dark, gloomy round about.
Իբր Շուրջանակի յորդեալ, մթացեալ, միգամած. (վասն որոյ երեւի գրելի, Թխպայորդ).
Եւ ոչ յամպն թլփայորդ սաստիկ մրրկեալ մտին. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
circumcised member;
prepuce;
foreskin.
ἁκροβυστία praeputium Անդամ թլփատելի կամ թլփատեալ, իբր շրջակտուր. որ եւ կոչի ԱՆԹԼՓԱՏՈՒԹԻՒՆ.
Հրամայեաց կտրել զքիթս եւ զթլփատս նոցա. (Մամիկ.։)
to circumcise;
զգերեզման —, to desecrate sepulchres and despoil the dead.
περιτέμνω circumcido (յորմէ Պարատել. ըստ Հին բռ. ) Շուրջ կտրել զծայրս անդամոյն. յապաւել. կրճատել. ի բաց կտրել զթլիփն իբրեւ աւելորդ. (Ծն. ՟Ժ՟Է. 11։ Ել. ՟Դ. 25. եւ այլն։)
Նմանութեամբ ասի.
Թլփատեցարո՛ւք Աստուծոյ ձերում, եւ թլփատեցէ՛ք զանթլփատութիւն սրտից ձերոց. (Երեմ. ՟Դ. 4։)
Պարտ եւ արժան է առ սակաւ մի յետոյ օրէնսդրութեանն՝ անդրէն դառնալ եւ թլփատել ի բամբասանաց. (Բրս. կանոն.։)
of a dark colour, browu, dusky, dun.
Առաւել թուխ, կամ ի գոյն թուխ. մթագոյն. մութ գունով.
Ոմանք քաջասեւք են, եւ ոմանք կիսասեւք, եւ ոմանք սպիտակք՝ սակաւ թխագոյն քան զմեզ. (Խոր. աշխարհ.։)
Թանձր կտաւով թխագունիւ. (Ճ. Բ. Տեսիլ Սհկ.։)
Ծածկեալ թանձր կտաւով թխագոյն։ Թխագոյն թանձր կտաւոց. (Փարպ.։)
that has a dark skin, brown, dusky, tawny, swarthy, sunburnt.
Թուխ մորթով. սեւամորթ։ (Աղթարք.։)
to become brown;
to grow gloomy, to darken;
to be brown.
μελάνομαι denigror, obfuscor σκοτούμαι tenebrascor, obscuror Թուխ լինել. սեւանալ. մթագնիլ.
Սեւացեալ թխացայ։ Թխացան քան զածուխ տեսիլք նոցա. (Երգ. ՟Ա. 5։ Ողբ. ՟Դ. 8։)
Ի ծուխ մեղաւորաց թխանան եւ թմրին արդարք։ Ներկեալ թխացար ի սեւութիւն. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
Օդն ի տուէ ի ձեռն լուսոյն սպիտականայ, եւ ի գիշերի ի ձեռն խաւարին թխանայ. (Եփր. ծն. յորմէ եւ Վրդն.։)
brown, dark, obscure, blackish.
Զուգաբան թխատեսակ ձիոյն Զաքարիայ. (Վրդն. յհ.։)
cf. Թխատեսակ.
Թխակերպ. թխատեսակ. սեւագոյն. ծխամած. եւ Աղտեղի, կամ տխուր. մթնագոյն, մթնշաղ, սեւսեւուկ, սեւումուր.
Թխատիպ սաթացն կապուտակաց։ Կորո՛ զզազիր թխատիպ կրիցս ապականութեանս կարիս. (Նար. խչ. եւ խ։)
Հօտ ապա այծեաց անթիւ՝ թըխատիպ ի ծովն մխեալ, անդ ի լուսակիզն դարձեալ՝ ելանեն պայծառ եւ չքնաղ. (Տաղ.։)
to sit on eggs, to sit brooding, to hatch, to brood;
to bake.
ԹԽԵՄ ἑπωάζω ovis incubo κλοίζω glocio որ եւ իբր ռմկ. ԹԽՍԵԼ ասի. (ի բառէս Թուխ. Թուխս) Ջեռուցանել եւ հասունացուցանել, որպէս հաւու զձուս. թուխս նստիլ.
Նստի ի ձուս՝ թխել։ Թխէ զձուս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Կաքաւն գողանայ զօտար ձուս, եւ թխեալ ձագ հանէ. (Զքր. կթ.։)
Թխէր իբրեւ հաւ զձագս իւր ի վերայ բունոյ. (Ճ. ՟Թ.։)
Ագռաւն զձագն թխէ. սպիտակ լինի, եւ յետոյ թխանայ. (Ոսկիփոր.։)
Թխելով թխեսցին ջուրք՝ ըստ օրինակի հաւու, որ թխիցէ զձուս.
letter carrier, postman, courier, post, messenger.
ἑπιστολοφόρος, γραμματοφόρος epistularum bajulus, tabellarius Բերօղ զթուղթ ողջունի. բարեւագիր բերօղ. սայի.
Ազդեսջի՛ր ինձ ի ձեռն ուրուք թղթաբերի. (ՃՃ.։)
Սուրհանդակ անժաման, թղթաբեր պարտաւոր. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Պատմեցաւ ի բանաւորաց սուրբ թագաւորութեանդ թղթաբերաց. (Շ. թղթ.։)
Ի թղթաբերէ անտի նախ իմանամք զառաքողն։ Որ ինչ դոյզն իրք էին, զայն ի թղթաբերսն ապաստան արար. (Ոսկ. գծ. եւ Ոսկ. եփես.։)
scrivener, writer, clerk.
ԹՂԹԱԳԻՐ ԹՂԹԱԳՐՈՂ. ἑπιστολογράφος, χαρταγράφος scriba, sriptor litterarum, vel epistolae Գրիչ. քարտուղար. հրովարտակաց դպիր.
Չէ՛ եւ այս փոքր գովութիւն, յորժամ Պօղոսի ոք թղթագիր լինիցի. (Ոսկ. հռ.։)
Պօղոս՝ թղթաբերն եւ թղթագրողն. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
cf. Թղթագիր.
ԹՂԹԱԳԻՐ ԹՂԹԱԳՐՈՂ. ἑπιστολογράφος, χαρταγράφος scriba, sriptor litterarum, vel epistolae Գրիչ. քարտուղար. հրովարտակաց դպիր.
Չէ՛ եւ այս փոքր գովութիւն, յորժամ Պօղոսի ոք թղթագիր լինիցի. (Ոսկ. հռ.։)
Պօղոս՝ թղթաբերն եւ թղթագրողն. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
cf. Դրամաթուղթ.
card-playing, game at cards;
ընկերակցիլ ի —, cf. Թուղթ.
of paper, like paper;
epistolary, literary;
dative.
ἑπιστολικός epistolaris Որ ինչ հայի ի թուղթս։ Այլ որպէս Տրակական՝ նոյն է ընդ Տրական հոլով, որ ի յունաց կոչի ἑπισταλτικός, -κή իբր Առաքական յումեմնէ առ ոք, կամ թղթով պատուիրական. եւ յայս միտ գրեն (Մագ. եւ Երզն. եւ Նչ. ի քեր.)
Տրականդ լսի թղթական, եւ ցուցական, եւ պատուիրական։ Տրականդ լինի թղթական, ո՛չ ի հայս, այլ ի հռոմին.եւ այլն։
to present a letter or petition.
ԹՂԹԱՄԱՏՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. Մատուցանել ումեք զթուղթ ինչ.
Իսկ զՆեստորի կողմանն (նամակս) ինքեանք իսկ թղթամատոյցք լինէին առ թագաւորն. (Աբր. մամիկ.։ եւ Ճ. ՟Բ. ժող. եփես.։)
keeper of the rolls;
notary;
chancellor.
ԹՂԹԱՊԱՀ ԹՂԹԱՊԱՆ. χαρτοφύλαξ (յորմէ՝ խարտաւիլակ). chartarum custos, chartularius, praefectus scriniorum Դիւանապետ. քարտուղար. ատենադպիր.
Առաքեաց եւ պատրիարգն զթղթապահն իւր. (Ճ. ՟Ա.։ Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Գ.։)
(Արքունի) դպիր, կամ իշխան թղթապան. (Պալիանց.։)
cf. Թղթապահ.
ԹՂԹԱՊԱՀ ԹՂԹԱՊԱՆ. χαρτοφύλαξ (յորմէ՝ խարտաւիլակ). chartarum custos, chartularius, praefectus scriniorum Դիւանապետ. քարտուղար. ատենադպիր.
Առաքեաց եւ պատրիարգն զթղթապահն իւր. (Ճ. ՟Ա.։ Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Գ.։)
(Արքունի) դպիր, կամ իշխան թղթապան. (Պալիանց.։)
letters, epistles;
certificates, instruments, documents.
ԹՂԹԵԱՆ ԹՂԹԵՐ. Թուղթք. նամականի. մուրհակք. յետկարք.
Ո՞ւր են թղթեր նոցա։ Բերցի՛ն այսր թղթերն. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Թղթեան.
ԹՂԹԵԱՆ ԹՂԹԵՐ. Թուղթք. նամականի. մուրհակք. յետկարք.
Ո՞ւր են թղթեր նոցա։ Բերցի՛ն այսր թղթերն. (Ճ. ՟Ա.։)
to write or send a letter.
ἑπιστέλλω mitto litteras, litteris significo Գրել կամ առաքել զթուղթ.
Ի տախտակս պղնձիս թղթեն հռոմայեցիք առ Շմաւոն. (Նախ. ՟ա. մակ.։)
drummer.
Հարկանօղ զթմբուկ.
Թմբկահարք, քնարահարք. (Բուզ. ՟Ե. 32։)
narcotic medicine, stupifier.
Դեղ կամ թոյն թմբրեցուցիչ.
Արբուցանէին թմբրադեղս, եւ անկանէր այրն ի մտաց. (Հ=Յ. նոյ. ՟Լ.։ Հ. տր. իէլ.։)
to lull asleep, to make sleepy, drowsy, lethargic, to benumb.
ԹՄԲՐԵԼ. Իբր Թմբրեցուցանել.
cf. Թմբրիմ.
Զպետութեամբ աշխարհիս թմրեալ են. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
to tremble, to quake, to agitate;
to move, to disturb, to get angry;
to beat, to palpitate.
Թնդալ եւ թռթռալ սրտի. (Փիլ. այլաբ.։)
Թնդաց սիրտն, վերացաւ ուշն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Թնդան դղորդմամբ ամենայն հիմունք եկեղեցեաց. (Ճ. ՟Բ.։)
Թնդայ եւ ամբոխի երկիր իբրեւ զծով. (Վրդն. դան.։)
Թընդայր դողայր երկիրն ի բազմութենէն. (Կաղանկտ.։)
cf. Թնդամ;
to resound, to boom, to make a noise or uproar, to echo;
to shake, to agitate violently;
to stun, to stupify with noise, to deafen.
Ի սաստկութենէ փողոցն ձայնից հնչեալ երկիրն թնդէր. (Փարպ.։)
Զսիրտն թնդէ բարկութեամբ. (Մանդ. ԺԱ.) (կամ ըստ նոր ձ. թնդացուցանէ ի բարկութիւն)։
Զաման ուղղոյն ... թնդեցուցեալ. (Նար. ՂԹ։)
ԹՆԴԵՄ ԹՆԴԻՄ, եցայ. ձ. ἑμπηδάω, ἑξάλλομαι insilio, subsilio, resilio ἁνακινέομαι exagitor Թունդ, կամ թինդ, այսինքն թնդիւն կրել. թնդալ. դղրդիլ, դղորդիլ. շարժլիլ. ընդոստնուլ. սասանիլ բախմամբ. խռովիլ. թընտալ, թունտ ելլալ. (որպէս եւ լտ. թո՛ւնտօ է բախել).
Ո՞րպէս ի ներքուստ սիրտն թնդէ եւ խռովի. (Ոսկ. մ. Բ. 28։)
Ճռնչիցի դուրքն, եւ նա թնդեաց. (Նեղոս.։)
Յորժամ արարածս ահիւ եւ դողութեամբ թնդի եւ շարժի. (Մաշկ.։)
Թնդէր երկիրն ի բազմութենէն. (Ագաթ.։)
Ընդ ուժգնակի բախման թնդելոյ ներքնային խորոց՝ հարթէ զլերինս։ Թնդեալ շտեմարան ստորին անդնդոց. (Նար. ՀԹ. եւ Նար. խչ.։)
to yelp, to whine, to howl.
Խնդրեցէ՛ք, եւ տացի ձեզ, որպէս թնծկալով կորիւնք հայցեն. (Եփր. խրատ. ուր լտ.)
in a hostile manner, offensively.
δυσμενῶς inimice, hostiliter Իբրեւ թշնամի. թշնամութեամբ. թշնամիի պէս.
Զոր ըմբռնեալ ջրոցն թշնամաբար, եւ ո՛չ եղբայրաբար՝ ծախեցին. (Փարպ.։)
Թշնամաբար առ Աթանաս առնուին. (Սոկր. ՟Ա. 27։)
hostile, inimical, adverse.
Սեպհական թշնամւոյ կամ թշնամութեան.
Սիրելական համբոյրք, եւ թշնամական ձաղութիւնք. (Պիտ.։)
injuriously, reproachfully, offensively, outrageously.
Նախատելով թշնամանաբար ասէ ումեք, դըժմիտ. (Երզն. քեր.։)
libellous, opprobrious, defamatory.
Ո՛վ թշնամանադիր, եւ ունայնացուցիչ ճշմարտութեանն. (Լմբ. պտրգ.։)
Եւ ոչ անարգել կարեն զթշնամանադիրս իւրեանց. (Ճ. ՟Բ.։)
full of enmity;
injurious
ἑφύβριστος contumeliosus Լի թշնամանօք. նախատական եւ անարգական. սիրտ տաղօղ.
Ի խորհուրդս ամբարհաւաճութեան՝ կշտամբութիւն թշնամանալից. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 7։)
insulting, provoking;
cf. Թշնամանական.
ԹՇՆԱՄԱՆԱՍԷՐ գրի եւ ԹՇՆԱՄԱՍԷՐ. Սիրօղ թշնամանաց, կամ թշնամութեան. φίλεχθρος inimicitiis indulgens. եւ ըստ վերջնոյս ասի,
Մի՛ թշնամանասէր լինիր մարդոյ ի տարապարտուց. (Առակ. ՟Գ. 30։)
Թշնամասէրն զասելն եւեթ խնդրէ, այլ ոչ զի դէպ ինչ ասելն. (Ոսկ. գծ.։)
offensive, insulting, injurious, outrageous, insolent, saucy, impertinent;
—նիկ բանք, offensive words or expressions.
ԹՇՆԱՄԱՆԻԿ ԹՇՆԱՄԱՆԻՉ ԹՇՆԱՄԱՆՈՂ. ὐβριστής, ὐβριστικός convitiator, contumeliosus Որ թշնամանէ. թշնամանադիր. թշնամանալից. անդուռն բերան.
Զբանս թշնամանիկս, եւ զլեզու յանդուգն։ Յողոքչացն մանաւանդ, եւ ոչ ի թշնամանչացն պարտ է խորշել. (Ոսկ. մտթ.։)
Ի Քրիստոս լինի մեղուցեալ թշնամանիչն (պատկերի նորա)։ Ի վերայ հարկանիլ հայհոյչացն եւ թշնամանողաց. (Յհ. իմ. պաւլ.։ Տե՛ս եւ ԹՇՆԱՄԱՆՈՂ. ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 13։ Տիտ. ՟Ա. 9։ Առակ. ՟Զ. 17։ ՟Ժ՟Է. 25։ ՟Ի. 1։)
cf. Թշնամանիկ.
ԹՇՆԱՄԱՆԻԿ ԹՇՆԱՄԱՆԻՉ ԹՇՆԱՄԱՆՈՂ. ὐβριστής, ὐβριστικός convitiator, contumeliosus Որ թշնամանէ. թշնամանադիր. թշնամանալից. անդուռն բերան.
Զբանս թշնամանիկս, եւ զլեզու յանդուգն։ Յողոքչացն մանաւանդ, եւ ոչ ի թշնամանչացն պարտ է խորշել. (Ոսկ. մտթ.։)
Ի Քրիստոս լինի մեղուցեալ թշնամանիչն (պատկերի նորա)։ Ի վերայ հարկանիլ հայհոյչացն եւ թշնամանողաց. (Յհ. իմ. պաւլ.։ Տե՛ս եւ ԹՇՆԱՄԱՆՈՂ. ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 13։ Տիտ. ՟Ա. 9։ Առակ. ՟Զ. 17։ ՟Ժ՟Է. 25։ ՟Ի. 1։)
cf. Թշնամանիկ.
ԹՇՆԱՄԱՆԻԿ ԹՇՆԱՄԱՆԻՉ ԹՇՆԱՄԱՆՈՂ. ὐβριστής, ὐβριστικός convitiator, contumeliosus Որ թշնամանէ. թշնամանադիր. թշնամանալից. անդուռն բերան.
Զբանս թշնամանիկս, եւ զլեզու յանդուգն։ Յողոքչացն մանաւանդ, եւ ոչ ի թշնամանչացն պարտ է խորշել. (Ոսկ. մտթ.։)
Ի Քրիստոս լինի մեղուցեալ թշնամանիչն (պատկերի նորա)։ Ի վերայ հարկանիլ հայհոյչացն եւ թշնամանողաց. (Յհ. իմ. պաւլ.։ Տե՛ս եւ ԹՇՆԱՄԱՆՈՂ. ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 13։ Տիտ. ՟Ա. 9։ Առակ. ՟Զ. 17։ ՟Ժ՟Է. 25։ ՟Ի. 1։)
cf. Թշնամանամ.
ԹՇՆԱՄԵՆԱՄ ԹՇՆԱՄԻՄ. ἁπεχθάνομαι, ἑχθραίνω, ἑκπολεμέομαι pro inimico habeo, infesnus fio Թշնամի լինել. դառնալ ի թշնամութիւն. թշնամութեամբ լինել ընդ այլս. թշնամանալ.
Թշնամեցա՛յք ընդ մադիանացիսն։ Մի՛ թշնամիցիք ընդ մովաբացիսն. (Թուոց. ՟Ի՟Ե. 17։ Օր. ՟Բ. 9. 19։)
Ոչ երբէք թշնամենալ ընդ առն քերթողականի. քանզի քերթողքն մեծ զօրութիւն ունին առ կարծիսն. (Պղատ. մինովս.։)
Զընկերութիւն մոռացաւ, ընդ ամենեսին թշնամեցաւ (տպ. թշնամանեցաւ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Թշնամեցեալ էր տուն թագաւորին ընդ նմա. (Ճ. ՟Ա.։)
Ընկալցո՛ւք զբարեկամսն թշնամեալս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Իսկ (Ղեւոնդ. ՟Բ.)
cf. Թշնամանամ.
ԹՇՆԱՄԵՆԱՄ ԹՇՆԱՄԻՄ. ἁπεχθάνομαι, ἑχθραίνω, ἑκπολεμέομαι pro inimico habeo, infesnus fio Թշնամի լինել. դառնալ ի թշնամութիւն. թշնամութեամբ լինել ընդ այլս. թշնամանալ.
Թշնամեցա՛յք ընդ մադիանացիսն։ Մի՛ թշնամիցիք ընդ մովաբացիսն. (Թուոց. ՟Ի՟Ե. 17։ Օր. ՟Բ. 9. 19։)
Ոչ երբէք թշնամենալ ընդ առն քերթողականի. քանզի քերթողքն մեծ զօրութիւն ունին առ կարծիսն. (Պղատ. մինովս.։)
Զընկերութիւն մոռացաւ, ընդ ամենեսին թշնամեցաւ (տպ. թշնամանեցաւ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Թշնամեցեալ էր տուն թագաւորին ընդ նմա. (Ճ. ՟Ա.։)
Ընկալցո՛ւք զբարեկամսն թշնամեալս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Իսկ (Ղեւոնդ. ՟Բ.)
mole;
cf. Թեպեկ.
Անուն կենդանւոյ. (գուցէ կատու. կամ ընտանի նապաստակ, եւ այլն. որպէս եւ իտ. թօ՛բբօ է մուկն)
Թոբէկ թախանձէր զոզնի, թէ զորդիդ քո սան առից. մերկացո՛ զնա, զի դիւրին լիցի ի գդուել. եւ իբրեւ ետ զնա, սկսաւ ուտել. (Մխ. առակ.։)
tongue-tied, stuttering, stammering, that speaks thick.
ψελλίεων, ψελλός balbutiens, balbus Թլուատ. կակազ. քաղթնատ. գնչու.
Լեզուք թոթովք. (Ես. ՟Լ՟Բ. 4։)
Զօրէն քաղթնատաց թոթով բարբառք. (Փիլ. լիւս.։)
Եւ պարզ լիցի լեզու թոթով։ Թոթով լեզուաւն յաղթէր կորովաբանիցն. (Ոսկ. ես.։ եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
cf. Թոթով.
cf. ԹՈԹՈՎ. γογγύζων (որ եւ քրթմնջօղ. շշնջօղ)
Լեզուք թոթովախօսք. (Ես. ՟Ի՟Թ. 24։)
Եթէ թոթովախօս ոք զանուն թագաւորի շաղփաղփէ. (Եփր. ծն.։)
Բարգաւաճի թոթովախօս տղայոցս ծանրաբարբառ կակազումն. (Ոսկիփոր.։)
to stammer, to stutter;
to lisp, to speak thick.
ψελλίζω balbutio Թոթով լեզուաւ խօսել. կակազել.
Զունկն մերձ առ բերան դնեմք՝ ուր բան ինչ թոթովելով լսեմք. (Մաշկ.։)
ԹՈԹՈՎԵԼ. Իբր Թաթաւել.
Զի մի՛ ի սկզբան անդ զյոռութեան խորհուրդս զանպատեհս զմտաւ ածել յանձն առնուցու ոք, թո՛ղ թէ զպղծութեանցն՝ ի մտի եդեալ, թոթովել գտանիլ. (Վրք. հց. ձ։)