contraposition.
Ընդ հակառակս դասաւորութիւն. ընդդիմութիւն. բաղդատութիւն ըստ տարբերութեան. ἁντίταξις.
Մի՛ կարծեր այժմ ա՛րս ըստ առ կանայս հակառակադասութեան ասացեալ. (Փիլ. տեսիլ աբր.։)
cf. Հակադրութիւն.
ἁντίθεσις oppositio.Հակադրութիւն. դիմադրութիւն. հակակայութիւն. ընդդիմութիւն. առարկութիւն.
Որ վասն հակառակադրութեանց (յն. հակառակադրաց) են բանք. (Առ որս. ՟Ե։)
Անուանեաց զդրախտն փափկութիւն՝ ըստ հակառակադրութեան ցաւագին եւ դժնդակ կենացն։ Անծանր ըստ առ ծանր հակառակադրութեան. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Զի՞նչ է զոր կամից այժմ հակառակադրութիւնս այս (յասելն, ոչ ոք, եւ ամենեքեան). (Եփր. աւետար.։)
Երկնեա՛ զհակառակադրութիւնս, եւ ես զբանից զընթացս. (Ճ. ՟Գ.։)
Լսես զհակառակադրութիւնս, եւ դատիս ի խղճէ մտացս. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Հակառակաբանութիւն.
Եւ իմ դստերք, ծաղրածութիւնն, խեղկատակութիւնն, հակառակախօսութիւնն. (Կլիմաք.։)
antagonism.
ՀԱԿԱՌԱԿԱՄԱՐՏ. ՀԱԿԱՌԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ Ընդդիմամարտութիւն. հակառակութիւն. կռիւ.
Թողեալ զհակառակամարտն՝ խօսին ի խաղաղութիւն. (Արծր. ՟Գ. 15։)
Ամենայն աղմուկ եւ հակառակամարտութիւն. (Զքր. կթ.։)
Յամենայն սատանայական հակառակամարտութեանց. (Լմբ. սղ.։)
love of contention, factious spirit.
φιλονεικία rixarum amor, contentio, pertinacia, aemulatio. Սէր եւ ոգի հակառակութեան. որ եւ ըստ յն. ոճոյ՝ Յաղթասիրութիւն.
Բազում անգամ դառնայ ճշմարտասիրութիւնն ի հակառակասիրութիւն. (Եփր. աւետար.։)
Սակս խակութեան նոցա եւ հակառակասիրութեան. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Դ։)
(Զբանս հարց) առնուն հակառակասիրութեան իւրեանց ջատագովս. (Շ. թղթ.։)
Ոչ բնաւ լուծմանց ինչ կարօտանայ, այլ՝ հակառակասիրութեան. (Պիտառ.։)
to stir up, to excite.
ἑρθίζω excito. Հակառակ յարուցանել. գրգռել. զարթուցանել.
Զմիտս մեր հակառակեցուցեալ՝ ի բաց մերժել (իրաւամբք ի հրեշտակաց) զնիւթեղէն ախտաւորութիւնսն. (Դիոն. երկն.։)
cf. Հակառակութիւն.
Բանդ աստուած, որ խափանեցեր զհակառակորդութիւնս թշնամւոյն. (Մաշտ.։)
contrariety, opposition, resistance, hostility, adversity;
contestation, dispute, quarrel, contest;
combat, conflict;
— յուղել զիմեքէ, to strive for;
— կրել, to experience adversities;
եղեւ — մէջ նոցա, a dispute arose between them;
—ի ներքս անկեալ, in consequence of disagreement;
— ձիոց, horse-racing.
κατάστασις, νείκος, μάχη resistentia pugna ἁντιλογία contradictio φιλονεικία contentio, rixa եւ այլն. Հակառակելն. հակառակ կալն. ընդդիմամարտութիւն. թշնամութիւն. կագ. կռիւ. մաքառումն. վէճ. բանակռուութիւն.
Չարիս խորհել հակառակութեամբ։ Հակառակութեամբ հակառակ կացից նմա։ Զատելութիւն գրգռէ հակառակութիւն։ Երկոքին արքն, որոց հակառակութիւնն իցէ։ Ի հակառակութիւն ապստամբութեան։ Ո՛վ գայցէ ընդ քեզ ի հակառակութիւն։ Հա՛ն զժանտն յատենէ, եւ ելցէ ընդ նմա հակառակութիւն.եւ այլն։
Հակառակութիւնք տարերաց, կամ հերձուածոց. (Շ. թղթ.։ Նար. ՟Լ՟Ա։)
Առ այս չգոյր ինչ հակառակութիւն քահանայապետիցն.
contradiction.
Ասութիւն հակառակ նախասացելոյն յիւրմէ. այո՛ եւ ո՛չ ասելն զնոցին իրաց ըստ նմին բանի.
Եղիցի հակասութիւն այսպէս, ստորասութիւն եւ բացասութիւն ... զսորին այսորիկ զսմանէ։ Հակասութիւնք ըստ գոլ կամ ոչ գոլդ. (Պերիարմ.։ եւ Անյաղթ անդ։)
antiscii.
declination, inclination;
decline, inclination, attachment;
inclination;
— ծրի խաւարման, obliquity of the ecliptic.
conductibility.
Իսկ Փիլ. իմաստն., ուր ասի,
Հաղ քան զհաղ յաւել լինել պատերազմ։ Թագաւորութիւնն հաղ քան զհաղ նորոգէր, եւ իրք ժամանակին հաղ քան զհաղ յառաջադէմ յաջողէին. (Բուզ. ՟Դ. 20։ ՟Ե. 1։)
communication, participation, correspondence;
copartnership.
κοινωνία, μετοχή communicatio, communio Հաղորդութիւն՝ որպէս մասնակցութիւն, կցորդութիւն.
Աղաչանքն է հաղորդակցութիւն մտաց ընդ աստուծոյ. (Եւագր. ՟Լ՟Ա։)
Եւ որպէս Սեղանակցութիւն.
Զայնպիսիսն ի յընտրութենէ հաղորդակցութեանն։ Զընտրեալն (զկերակուր) երիցագոյնն հաղորդակցացն մուծանէր ի տունն, յորում հաղորդակցութիւնն լինէր. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
pyx, box, sacred vase, ciborium.
Սրբատուփ. տուփն՝ յորում պահի սուրբ հաղորդութիւն.
Եթէ մուկն զհաղորդատուփն կտրէ (զփայտեղէն), եւ զհաղորդն ուտէ, քահանայն վասն անհոգութեանն տարի մի ապաշխարեսցէ. (Կանոն.։)
conductibility.
cf. Հաղորդեմ.
μεταδίδωμι participo, participem reddo, facio Հաղորդ եւ մասնակից առնել.
Իւրոյն լուսոյ հաղորդեցուցանէ զնա։ Զայլս հաղորդեցուցանել իւրեանց մաքրութեանն։ Հաղորդեցուցանէ պարգեւին։ Զայսոսիկ նա ուսոյց ինձ, իսկ ես զքեզ հաղորդեցուցից այսոցիկ. (Դիոն.։)
Հաղորդեցուցանել որդիութեան, կամ բարութեան իւրոյ, կամ շնորհաց, կամ առատութեան սեղանոյ. (Կիւրղ. թղթ.։ Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ պտրգ։ Երզն. մտթ.։)
Ի քրիստոս հաղորդեցուցանէ զնոսա փորձութեամբն. (Լմբ. սղ.։)
ՀԱՂՈՐԴԵՑՈՒՑԱՆԵԼ κοινωνέω communico, christi corpus impertio Մատակարարել զսուրբ հաղորդութիւնն.
Հաղորդեցոյց զնոսա կենդանարար մարմնոյ եւ արեան. (Ճ. ՟Բ.։)
Մատուսցէ զպատարագն սուրբ. յորմէ եւ զմկրտեալն հաղորդեցուսցէ. (Շ. ընդհ.։)
communication, participation, connection;
relations;
intercourse;
correspondence;
communion;
carnal communion;
սուրբ —, the Eucharist, the Lord's Supper;
զատկական —, pascal communion;
աղօթք յետ հաղորդութեան, post-communion.
κοινωνία, μετοχή, μετουσία communicatio, communio, participatio, societas Հաղորդն լինել. մասնակցութիւն. կցորդութիւն. հաղորդակցութիւն.
Հաղորդութիւն բանից, կամ հացի, հաւատոց, հոգւոյն սրբոյ, որդւոյ, կամ չարչարանաց քրիստոսի.եւ այլն։
Հաղորդութիւն ինչ առնել ընդ աղքատս (այսինքն մասնաւորել նոցա ինչ)։ Զհաղորդութիւն մի՛ մոռանայք։ Զի եւ դուք հաղորդութիւն ունիցիք ընդ մեզ.եւ այլն։
Աստուածայինն երանութիւն ի յիւր հաղորդութիւն ընդունի զնա. (Դիոն.։)
Առ մերձաւորութիւն հաղորդութեան կենդանական սիրովն. (Յճխ. ՟Զ։)
Հաղորդութիւն բարեկամաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Հաղորդութիւն մահու, կամ կցորդութեան. (Եւս. պտմ.։)
Կենաց հաղորդութիւն, կամ հաղորդութիւն կենաց. (Իմ. ՟Ը. 3. 16.)
συμβίωσις, ὀμιλία convictus, conversatio եւ commercium եւ ըստ այսմ ասի
Ծնաւ իբրեւ զմարդ մարմնով ի կուսէն աստուած բանն՝ առանց հաղորդութեան առն. այսինքն գործակցութեան. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
ՀԱՂՈՐԴՈՒԹԻՒՆ. κοινωνία communio εὑχαριστία eucharistia Սուրբ խորհուրդ հաղորդութեան. որ եւ Հաղորդ. եւ Գոհութիւն եւ Օրէնք կոչի. եւ Հաղորդիլն խորհրդոյս. Յիսուսի հաղորդութեանն։ Զաստուածայնոյն գոհութեան հաղորդութիւն։ Սրբոյն գոհութեան հաղորդութիւն լինի տուեալ ի նուիրողէն նոցա քահանայապետէ. Դիոն.
Տայր նոցա եւ ի կենդանարար հաղորդութենէն։ Տացէ նմա զհաղորդութիւն մարմնոյ եւ արեանն քրիստոսի. (Ճ. ՟Բ.։ Շ. ընդհ.։)
Ընկա՛լ զհաղորդութիւնն. (Մանդ. ՟Ա։)
Հաղորդ լինել քրիստոսի հաղորդութեամբ մարմնոյ իւրոյ։ Առանց ապաշխարութեան՝ հաղորդութեան արժանի ոք ոչ լիցի. (Խոսր.։)
Առ ճաշակ փրկութեան կենացդ հաղորդութեան։ Ի ճաշակումն հաղորդութեան կենացն հացի. (Նար. ՟Լ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
Բաժակն օրհնութեան՝ զոր օրհնեմք, ո՞չ ապաքէն հաղորդութիւն է արեանն քրիստոսի. հացն՝ զոր բեկանեմք, ո՞չ ապաքէն հաղորդութիւն է ի մարմնոյն քրիստոսի. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 13.) այսինքն ընդունելութեամբ քրիստոսի՝ մասնակցութիւն ընդ քրիստոսի։
Հաղորդութիւն կոչէ, զի կցորդի նա մեզ, եւ մեք նմա. (Խոսր. պտրգ.։)
Հաղորդութեան յորջորջումն յայտ առնէ, թէ զանազանութիւն բազմութեանն ի մի անձնաւորութիւն գան սովաւ. (Լմբ. պտրգ.) այսինքն հաղորդելով քրիստոսի՝ լինին եւ հաւատացեալք մի մարմին ի քրիստոս։
sand-box tree.
ՀԱՃԱՐԻ ՀԱՃԱՐՈՒԿ Անուն ծառոյ.
Զհաճարի եւ զփիճի. զի ոչ են բազմոստք, եւ ոչ ընդդիմանալ հողմոց կարեն՝ ի խոր արմատս ոչ ունելով. (Մխ. առակ. ՟Ի՟Բ։)
Մուրան եւ ընկոյզն եւ նուշն, եւ քնարուկն, եւ հաճարուկն. (Ագաթ.։)
to content, to please, to satisfy, to humour, to gratify;
— զմիտս ուրուք, to condescend, to please, to humour;
— զախտս, to gratify the passions;
— զպարտս, to pay a debt;
ի — զնա, to oblige him, to satisfy him.
cf. ՀԱՃԵՄ. Հաճել, կամ առնել զի հաճեսցի. շարժել ի հաճութիւն հաւանութեան.
Հաճեցոյց իրաւացի բանիւ. (Մխ. երեմ.։)
Զձիս ոչ ոք գիտէ հաճեցուցանել, բայց յայնմանէ՝ որ մակացողն է ձիոյ. եւ ոչ զշունս ոք գիտէ հաճեցուցանել, այլ որսորդն. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Մերթ՝ որպէս Հաճոյացուցանել.
Այս է, որ հաճեցուցանէ զմել աստուծոյ, հնազանդութիւնն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
satisfactory.
Հաւանեցուցիչ. հաշտեցուցիչ. կամակատար.
Զի լիցի հաճեցուցիչ եւ բարեխօս ընդ արարիչ եւ ընդ արարածս։ Դա է որդին իմ միածին՝ հաճեցուցիչ անձին իմոյ. (Ագաթ.։)
Աստուածոցն գոլով հաճեցուցիչք. (Նոննոս.։)
amiableness, affability.
to make pleasant.
Զի ոչ ճենճերացն հոտն անուշահոտութիւն էր աստուծոյ, այլ մատուցողացն մաքրութիւնն հաճոյացուցանէր. (Նար. երգ.։)
Ես զիս նմին մեռելութեամբ աշխարհի՝ հաճոյացուցանեմ։ Սիրեմք զօրէնս՝ որ զմեզ ապականելի կենացս կամաց հաճոյացուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
satisfaction;
complacency, consent, willingness.
Յաղթօղ լինելն խորհրդոյն (այսինքն նպատակի) առ աստուածն հաճոյութեան. (Բրս. հց.։)
Կանոնացն հնազանդել ի հաճոյութիւն կամացն աստուծոյ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ոչ ոք կարէ աստ զինքն հաճոյ աստուծոյ գոլ վկայել. այլ անդ է տիրապէս հաճոյութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
ՀԱՃՈՅՈՒԹԻՒՆ. εὑδοκία complacentia, placitum θεραπεία observantia, officium Հաճոյք, իբր Հաճութիւն. եւ Հաճոյական պաշտօն, ծառայութիւն.
Միակամութիւն հաճոյութեան։ Աստուծոյ հօր նոյն կամքն են եւ հաճոյութիւն. (Ոսկ. գաղ.։)
Արարէ՛ք զխորհուրդ ձեր պատարագ հաճոյութեան. (Եփր. ղեւտ.։)
Կամաւ իւր, եւ հաճոյութեամբ փառակցացն կատարեաց զմարմնաւորութեանն խորհուրդ. (Սկեւռ. յար.։)
Ինքն տէրն հաճոյութիւն կամաց անուանէր զդաւիթ. (Համամ առակ.։)
Զհաճոյութեան կամաց վեհին բերէ նպատակ։ Թախանձելով կացից առ ամենեցուն արարիչ, ոչ միայն արդարութեամբ, այլեւ նախնեացն գեղեցիկ հաճոյութեամբ. (Պիտ.։)
Որ առ մարմնոցն են եւ տրամախոհութեանցն հաճոյութիւնքն որո՞վք պատճառօք ողջասցին. (Պղատ. տիմ.։)
Յաղագս աստուածոցն պատուոյ, եւ նախածնից իսկ հաճոյութեան եւ այժմ ասացեալքս բաւական են. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
agreement, satisfaction;
accord, approbation, consent, complaisance, acquiescence, compliance;
desire, wish, pleasure, will;
—ք, grace, sweetness, loveliness, amiableness;
առանց քոյին հաճութեան, without your consent, in spite of you;
արա ընդ իս ըստ հաճութեան կամաց քոց, do with me according to your pleasure.
εὑδοκία beneplacitum το ἁρέστον placitum Հաճիլն. հաւանութիւն. բարեհաճութիւն. կամք հաճոյական կամ բարեհամբոյր. հաճոյք.
Յերկիր խաղաղութիւն, ի մարդիկ հաճութիւն։ Տէր որպէս զինու հաճութեամբ քով պսակեցեր զմեզ։ Արա՛ ընդ իս ըստ հաճութեան կամաց քոց։ Ըստ ամենայն հաճութեան աչաց քոց։ Ըստ հաճութեան իւրում, կամ ըստ հաճութեան կամաց իւրոց.եւ այլն։
Ի քոյդ հաճութիւն օրհնեալդ կամաց։ Ի հաճութիւն կամաց առաքչին մեռաւ։ Արարեա՛ միշտ յաղթօղ զխաբողին հաճութիւնս. (Նար.։)
Հաճութեամբ հօր եւ կամաւ եղեւ մարդ լինել որդւոյն. (Շ. մտթ.։)
Մակացողութիւնն (այսինքն վարժողութիւնն) ձիոց, ձիոյն հաճութիւնն է. եւ որսորդութիւն՝ շանց հաճութիւն է, եւ մշակութիւնն՝ է եզանց. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
ՀԱՃՈՒԹԻՒՆ. ἁρέσκεια, εὑχαριστία, θεραπεία gratia (qua placemus aliis), officium Հաճելի կամ ախորժելի գոլն. հաճոյկանութիւն. հաճոյանալն, կամ հաճելն զայլս.
Վասն բազմացն հաճութեան ջան յանձն առաք։ Սուտ հաճութիւն, եւ ընդունայն գեղ կնոջ գոյ ի քեզ։ Գնալ ձեզ արժանի տեառն յամենայն հաճութեան. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 28։ Առակ. ՟Լ՟Ա. 30։ Կող. ՟Ա. 10։)
Զհաճութիւնն ենովքայ առ աստուած. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Քեզ ի հաճութիւն, եւ մի՛ ի բարկութիւն։ Յոր խունկ հաճութեան մեծապէս հոտոտի աստուած։ Հաճութիւն (այսինքն հաշտութիւն) ի մէջ խռովութեան. (Նար.։)
Անբաւ է ասել ի հաճութիւն անհաւատիցն եւ տարացուցումն (կամ ի տարացուցացն). (Ոսկ. եզեկ. կամ Եպիփ. յար.։)
Այլոց հաճութեանց եւ մանկանց սննդեան. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
concord, agreement, good understanding, unanimity, intelligence.
ὀμολογία consensus ἁναλογία analogia Միաբանութիւն. ձայնակցութիւն. համեմատութիւն.
Շարադրութիւն ութերեկին համաբանութիւն ծնանի զերեսուն եւ զվեց թիւն. քանզի զնա համաբանութիւն պիթագորականքն կոչեն. վասն զի ի նմա յառաջնում աւելորդքն ընդ դարսն համաբանեցին. (Փիլ. լին.։)
homogeneousness, connaturality, consubstantiality.
Ի վերացեալն՝ որպէս Բնութենակցութիւն, եւ համաբուն գոլն. համագոյութիւն յատուած, եւ համատեսակութիւն ի մարդիկ.
Համաբնութեամբ ընդ հօր դաւանեմք զէութիւնն միածնին։ Տկարանայ բանն մեր զհամաբնութիւն հոգւոյն յայտնել. (Լմբ. հանգ. եւ Լմբ. իմ.։)
Միմեանց եւ դուք համաբնութեամբ ցուցէ՛ք զնոյն խոնարհութիւն. (Շար.։)
Մովսէս զհամաբնութիւն բարուց եւ զկամացն եւ զգոյացութեանց ցուցանելով զառն եւ զկնոջ՝ մի մարմին ճառեաց. (Աթ. ՟Ը։)
Ի թանձրացեալն, որպէս Բնութենակից. համագոյ. ունօղ զնոյն բնութիւն աստուածային, եւ Ունօղ զնոյնպիսի բնութիւն մարդկային.
Որդի համաբնութիւն է հօր, կամ հօր եւ հոգւոյ, կամ ընդ հօր. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ա։ Սկեւռ. աղ. եւ ես։ Երզն. մտթ.։ Զքր. ծործոր.։)
Սուրբ աստուած եւ տէր՝ հայր, եւ որդի, եւ սուրբ հոգի՝ համաբնութիւն. (Տաղ.։)
Համաբնութիւն մեզ (մարդկութիւնն քրիստոսի)։ Ապա ուրեմն համաբնութիւն մեզ է տէրունական մարմինն. (Բրս. թղթ.։)
Էակից էր հօր եւ հոգւոյն (ըստ աստուածութեան)։ համաբնութիւն էր ազգի մարդկան (ըստ մարդկութեան). (Զքր. կթ.։)
Եղբարս իւր զաշակերտսն անուանէ. զի համաբնութիւն եղեւ նոցա ըստ մարդկութեան. (Երզն. մտթ.։)
Մարդ մարդոյ ո՛չ օրինակ, այլ համաբնութիւն կոչի. այսպէս եւ սա (սուրբ հաղորդութիւնն) համաբնութիւն է աստուծոյ, եւ ոչ օրինակ։ Բանն (մեր ներքին) է առ նմա (առ հոգւոյ մերում) որպէս զհամաբնութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Համաբնեայ.
ὀμοφυής ejusdem naturae եւ connaturalis. Ի նոյն ի բնէ, կամ ի բնութենէ. բնութենակից՝ ըստ որում յաստուած. համագոյ. ունօղ զնոյն թուով բնութիւն. միասնական.
Զերեքսրբեան օրհնութիւնս քաղցրանուագ երգեն ի փառս համաբուն տէրութեանն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զիա՞րդ ոչ եղիցին միմեանց համաբուն, որք նորին բնութեան են. (Կիւրղ. գանձ.։)
Համաբուն անբաժին ինքնութեանդ. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Կամաւ եւ հաճութեամբ համաբնիցն. (Գր. հր.։)
Ինքեան միայնոյ, եւ համաբնիցն յայտնի. (Սկեւռ. յար.։)
Երրորդութիւնն սուրբ՝ համաբուն է, եւ հաւասար։ Երկրպագելի եւ համաբուն հօր՝ սուրբ հոգի. (Լմբ. պտրգ.։)
Եւ որպէս Համաբնական, համագոյական.
Ի սուրբ երրորդութեանն համաբուն դաւանումն. (Լմբ. հանգ.։)
համաբնակից. Բնութենակից, որպէս ի մարդիկ. ունօղ զնոյն տեսակաւ բնութիւն. եւ Տնկակից. համանման. բնաւորական.
Հաւանեցուսցեն զքեզ՝ համագոյ եւ համաբուն ասել զտէրունական մարմին մարդկային բնութեանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Յորժամ երկիր լսես՝ եւ կենդանեաց, համանուն է այսմ աշխարհի, եւ ոչ համաբուն։ Իրք երանութեանն զանազան են, թէպէտեւ անունն համաբուն. (Լմբ. սղ.։)
Համաբուն հաւատով. (Լմբ. պտրգ.։)
consubstantiality.
ՀԱՄԱԳՈՅՈՒԹԻՒՆ որ եւ ՀԱՄԱԳՈՅԱԿՑՈՒԹԻՒՆ. ὀμοουσιότης , το ὀμοούσιον consubstantialitas, communis essentiae Բնութենակցութիւն ըստ մի եւ նոյն անբաժանելի էութեան։ որ լինի միայն յաստուած. cf. ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ.
Համագոյութեան խոստովանութիւն։ Անայլայլելի համագոյութիւն. (Աթ. ՟Դ։)
Զհամագոյութիւնն յայտ առնէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
Համագոյութիւն երրորդութեան. (Խոսր.։)
Յերրորդական համագոյութենէն. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
Զհամագոյութիւնն որդւոյ առ հայր ուսուցանէ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Մի լեալ՝ ըստ միաւորութեան գոլ ասէ՝ զերեւելին եւ զաներեւելին, եւ ոչ ըստ համագոյութեան. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ՀԱՄԱԳՈՅՈՒԹԻՒՆ. Պիտակ թարգմանութեամբ՝ որպէս Հաղորդակցութիւն, մասնակցութիւն, կենակցութիւն. κοινωνία communio, participatio եւ συνουσία conversatio, conventus, consortium
Ոչ ի համագոյութենէ բնութեանն (հասարակաց) ամաչեն, եւ ոչ յանձինս իւրեան խնայեն։ Պատշաճ էր առաւել եւս հայցել զհամագոյութիւնն, եւ զոչ եւ մի ինչ տալն մխիթարութիւն յերթալն։ Վերստին եկեսցէ, եւ հանապազորդեսցի ընդ նոսա համագոյութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35։ ՟Բ. 29. 33։)
cooperation.
Գործակցութիւն յոր եւ է կարգի. նոյնպէս գործելն. նմանութիւն գործոց.
Համագործութեամբ կամեցաւ յիւր փառացն հաղորդութիւն վերածել. եղերո՛ւք ասէ գթած, որպէս եւ հայրն ձեր, եւ այլն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
Համագործութիւն իրի յանդիմանակաց եղեալ՝ ոչ կարօտանայ անուանակոչութեան. արեգական երկիր պագանելով՝ նորայումն լծակցին երկրպագուաց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
assembled, gathered together;
universal, general;
all together, unitedly;
sum.
Ի մի կամ ի միասին գումարեալ. համախումբ. միահամուռ. միաբան.
Եկաւորել կամ ժողովիլ համագումար միաբանութեամբ. (Դիոն. թղթ.։ Խոր. առ արծր.։)
Համագումար կաթողիկէ սուրբ։ Համագումար եկեղեցւոյն. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Համագումար բազմութեամբ, կամ խումբք առաքելոց, կամ դասք սրբոց հարցն, կամ սուրբք. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։ ՃՃ.։ Շ. առ մխիթ.։)
Համագումար ժողովիլ, կամ մարտնչել. (Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Ակումբ առեալ ակն ունէին հօրն աւետեաց՝ համագումար ի վերնատունն յերեք ժամուն. (Տաղ.։)
cf. Համագումար;
flocked together, gathered in crowds or in a mob;
in a united company, with all the company, in crowds;
— թռչիլ, to fly in flocks or swarms.
Ի հեբրայականացն համագունդ յարուցելոց ի վերայ. (Պիտ.։)
Համագունդ խուռնընթաց առ հասարակ ի վերայ դիմեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. յն. զուգընթանան։)
Առ հասարակ խմբեալ. միաժողով. համախումբ. համագումար. բովանդակ. միաբան.
Գնայ հանդերձ խաչիւն սրբով, եւ համագունդ հաւատացելօքն, կամ համագունդ համազգեօք. (Յհ. կթ.։)
Համագունդ բանակ, կամ ժողով (թռչնոց). (Պիտ.։)
Դիք ի լսելիս համագունդ զօրականացս. (Արծր. ՟Գ. 2։)
ՀԱՄԱԳՈՒՆԴ. մ. ՀԱմօրէն գնդաւ կամ բազմութեամբ. միաբան առ հասարակ. պատերազմակից լինելով.
Տէր աստուած իսրայէլի համագունդ կռուէր ընդ իսրայէլի. յն. մարտակցէր. (Յես. ՟Ժ. 42։)
Համագունդ ի միոջ վայրի դիպիլ, կամ ընդ մի տեղի դրդել. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Դ։)
Համագունդ խորհուրդ առնուլ, կամ շինել. (Ագաթ.։)
Աղաւնեաց համագունդ երամ երամ խաղալոյ. (Եզնիկ.։)
Համագունդերամ շրջին ծիծեռունքն. ընթերցի՛ր, կա՛մ երամ երամ շրջին, եւ կամ համագունդ երամ։
Համագունդ ի միասին եկեալք։ Համագունդ ընդ վասակայ ձի ի ներքս տարեալ. (Յհ. կթ.։)
composition.
Այրս այս (դորոթէոս) համագրութիւնս եթող հռովմայեցի եւ հեղենական։ Համագրութիւնս մեզ եկեղեցականս եթող։ (Ճ. ՟Զ.։)
being of the same rank, equality in rank.
synthesis.
σύνθεσις compositio եւ այլն. Շարադրութիւն. առընթերադրութիւն. համեմատութիւն. բաղդատութիւն. եւ Կարգադրութիւն. հանդարտութիւն. (յն. եւ լտ. ոճով)
Ստորագրել ի համադրութիւն հաւատոյ մեր. (Ժող. հռոմկլ.։)
Անարգէ զաշակերտ համադրութեամբ վարդապետութեան. (Շ. ՟գ. յհ. ՟Է։)
Համեմատեաց (զանհամեմատս). (այսուհետեւ բժշկէ զկարծիս համադրութիւն առնելոյս. Լմբ. սղ.։)
Յորմէ հետէ արեգակն իմանամք, յայնհետէ եւ զծնեալն յարեգակնէ ճառագայթ եւ ճաճանչ ... իսկ որդի նորա համադրութեան ծանիցի. (Ճ. ՟Գ. այսինք միասնական, կամ ըստ նմին համեմատութեան։)
Ընդարձակիչ կարծեաց, համադրութիւն ծփմանց. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
nationality;
relationship;
homogeneousness.
Ազգակցութիւն. ազգականութիւն.
Զմերձաւորսն արեամբ բաւական վարկան համազգութեամբն միայն ունել զհաղորդութիւն սիրոյ առ իրեարս. (Շ. ընդհ.։)
Ասելով՝ համազգութեամբ, որպէս յամենեցուն ազգապետէն աստուծոյ յառաջ եկեալ ... որոյ եւ ազգ իսկ եմք։ Որո՞վ համազգութեամբ. իմացականքն իմացականութեամբք եւ այլն. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Համազն.
Իշխանն սիւնեաց համազուն եղբարքն իւրով. (Յհ. կթ.։)
Չճանաչիցեն զհամազունսն, զսիրելիսն եւ զեղբարսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 34։)
Կոչէր առ ինքն զհամազունս իւր՝ զազատախումբ բանակին. (Ղեւոնդ.։)
equivalence, equipollence.
Հաւասարութիւն զօրութեան.
Ծանուցանէ համազօրութիւն, եւ զմի բնութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Այլ այնմ՝ որ կարողն է, ո՛չ միայն հայր, այլեւ որդի եւ հոգի՝ սակս համազօրութեանն. (Շ. յուդ. ՟Ի՟Գ։)
of the same number or quantity, equal.
cf. ԶՈՒԳԱԹԻՒ. Կանգնեաց զնիզակն ի վերայ յոքնական համաթիւ վիրաւորաց. (Խոր. ՟Բ. 79։)
Զերիս կարգս համաթիւս բաժանէ զազգահամարն. (Շ. մտթ.։)
co-latitude.
of the same language.
ὀμόγλωσσος, -ττος ejusdem linguae Որ ունի եւ վարէ զնոյն լեզու, այսինքն զբարբառ.
Որ ցայն վայր միաշուրթն համալեզուք էին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Համալեզուք, եւ հոմացեղք. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
bearing the same yoke;
colleague;
companion, partner.
Եւ մեք հաւատացաք (ասէ). համալծակից առնու զաշակերտսն, քանզի կատարեալ էին ի հաւատս. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Զ։)
Համալծակից առնու իւր զմարմինն արդարութեամբ։ Իբր համալծակից պաշտօնեայք. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Երկու միջնորդաց համալծակցաց՝ բարի գործակցաց. (Նար. խչ.։)
Եւ մարդիկք համալծորդ նոցունց եղեալ՝ միեղինաբար փառք ի բարձունս վերաձայնեն։ Ինքն եւ մանկունք իւր համալծորդք յորջորջին ի մարգարէութենէն դուստր սիոնի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Հալածմունք եւ համագնացք մարմինքն սրբազանիցն անձանց. (Դիոն. եկեղ.։)
Զիս համալուծ առնես որդւոյդ խեղկեալ խարբի. (Մագ. ՟Ժ։)
that can be heard, or heard every where.
Ընդ համօրէն աշխարհ եւ ընդ ամենայն կողմն լսելի. տիեզերալուր.
Ներսէս փող աստուածային՝ քաջահնչօղ եւ համալուր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Փողոյ ձայնն բարձր է, եւ գեղեցիկ, եւ համալուր. (Տօնակ.։)
meeting, assembly.
Համահաւաքումն. ժողով.
Յանդրանկացն միաւորի համախմբութիւն. (Տօնակ.։)
of the same opinion or mind, unanimous, agreeing, concordant;
adherent, partisan;
— լինել, to agree with, to be of the same mind.
Ջանային համախորհուրդ զնա իւրեանց առնել. (Խոր. ՟Գ. 63։)
Որ ո համախորհուրդ եղիցի ինձ։ Գտին զնոսա համախորհուրդս եղեալ կամաց իւրեանց. (Ճ. ՟Ա.։)
Թերեհաւատութեամբդ այժմ համախորհուրդ էք նոցա. (Նանայ.։)
Հոգեկրօնս համախորհուրդս. (Նար. մծբ.։)
Համախորհուրդս ընդ նմա միաբանեալս (ի չար անդր). (Յհ. կթ.։)
intelligence, concord, good understanding, harmony;
league, alliance, compact.
Միաբանութիւն. մտերմութիւն համակամ.
Արբանեկաց նորուն ընտանասցին համախոհութեամբ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Մտերմական ծառայութիւն համախոհութեան։ Լաւակամ համամիտ համախոհութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Կամ Մտածութիւն բազում իրաց. եւ Տրամախոհութիւն.
Ամենեւին արտաքս կորզել զիմացականն ի նոցա համախոհութենէ, եւ առ իմանալի աստուած միեղինութեամբ դարձուցանել. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Ըստ արիստոտէլի համախոհութեանցն. (Սոկր.։ Աբր. մամիկ.։)
cf. Համագումար.
Ի մի խմբեալ. համագումար. համագունդ.
Զոր տարեալ համախումբ քահանայից եւ իշխանաց աշխարհին՝ եդին զնա ի քնարանի. (Յհ. կթ.։)
concord, unanimity, agreement, union, consent;
համակամութիւն ընդ կամացն աստուծոյ, obedience to God's will, resignation, trust in God.
ὀμοθυμία, ὀμόνοια unanimitas, concordia, consensus. Միութիւն եւ միաբանութիւն կամաց եւ խորհրդոց. կամակցութիւն. սրտակցութիւն. կամակար հաւանութիւն։ Զաստուծոյ ասի, ըստ ինքեան.
Այսու զհամակամութիւն յայտ առնէ զերից անձնաւորութեանց. (Խոսր.։)
Հնչմամբ բարբառոյն զհամակամութիւնն մեծարեաց. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ձ՟Ը։)
Զհամակամութիւն եւ զպատիւ ընդ ծնողին ցուցանէ։ Ըստ բնաւորական իշխանութեանն որդւոյ ընդ հօր իւրում, եւ ըստ համակամութեան. (Երզն. մտթ.։ Տօնակ.։)
Դարձեալ ասի զաստուծոյ յարաբերութեամբ առ մարդիկ.
Համակամութիւն աստուածութեանն առ մեր փրկութիւնն։ Համակամութիւն երրորդութեանն ի մեր հարստանալն. (Լմբ. սղ.։)
Ասի եւ զմարդոյ առ մարդ.
Ըստ համակամութեան օրինի. (Պիտ.։)
Յորժամ մի մարմինն այրն եւ կինն առ միմեանս համակամութիւն ունիցին. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Է։)
Տո՛ւք ի ձեռս ճարտարապետիդ ոմն զարծաթեղէն համակամութիւն, եւ այլն. (Լմբ. ատ.։)
submission;
resignation.
swallowing up, all-devouring.
sympathy;
ունել —, to sympathize with, to feel a sympathy for;
չունել զ—, to have no sympathy for or with.
miner;
—ք or — մետաղք, cf. Երկաթահանք.
Հատանօղ զերկաթ ի լերանց. եւ Երկաթահանք.
Մերձ ի գաւառն աղձնեաց՝ ի ձորն երկաթահատաց. (Ճ. ՟Բ.։)
Յերկաթահատ եւ ի պղնձագործ մետաղսն». յն. գործօղք զմետաղսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
bound, furnished with iron.
Երկաթով կամ շղթայիւ պատեալ.
Զշառաւիղ արմատոյ դորա թողէ՛ք յերկրի՝ երկաթապատ, եւ պղնձապատ». յն. երկաթի կապանօք. (Դան. ՟Դ. 12. եւ 20։)
Արք կրօնաւորք՝ խարազնազգեստք, երկաթապատք. (Խոր. ՟Գ. 49։)
of iron;
— գործիք, tool, instrument of iron.
cf. երկաթի. իրօք կամ նմանութեամբ. երկթէ.
Ինն հարիւր կառս երկաթեղէնս. (Դտ. ՟Դ. 13։)
Ի վերայ երկաթեղէն եւ կառեղէն ոտիցն. (Դան. ՟Բ. 34։)
Հրամայեաց հանել յերկաթեղէն տապակ։ Զոր կալեալ արշակայ՝ տարաւ ի պարթեւս երկաթեղէն կապանօք։ Կապէ զոտս արշակայ երկաթեղէն շղթայիւք. (Խոր. ՟Բ. 2. 12։ ՟Գ. 35։)
Ադամանդեայ ունելով սիրտ, եւ հոգի երկաթեղէն». այսինքն խիստ եւ կարծր. (Սարկ. քհ.։)
cf. Երկաթեղէն.
որ եւ ԵՐԿԱԹԵՂԷՆ. Որոյ նիւթն է երկաթ. յերկաթոյ կազմեալ. երկըթէ շինած.
Անուր երկաթի։ Կառք երկաթիք։ Գրչաւ երկաթեաւ։ Գաւազանաւ երկաթեաւ։ Ձեռակապօք երկաթեօք։ Սղոցօք երկաթեօք։ Տապակ երկաթի.եւ այլն։
Զգեստուք երկաթեօք. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Կամ նմանութեամբ՝ որպէս Կարծր, եւ անպտուղ, կամ փակ.
Պարիսպք երկաթիք։ Երկինք կամ երկիր երկաթի, եւ այլն։
Մերթ՝ գ. իբրու շփոթ ընդ հոլովս Երկաթ բառին.
Հրաման ետ կապել երկաթեաւ։ Ի կապանաց երկաթոցդ։ Մերձեալ ի կապանս երկաթեաց իմոց։ Վարոցօք երկաթիւք (այսինքն երկաթեօք). (ՃՃ.։ եւ Վրք. հց. ՟Դ։)
to cooperate.
ԵՐԿԱԽԱՌՆԵԼ կամ ԵՐԿԱԽԱՌՆԻԼ. Խառնիլ յերկս. վաստակակից եւ գործակից լինել.
Զորս եւ մեր համօրէն աղաչեալ երկախառնել ընդ մեզ աղօթիւք. (Կորիւն.։)
body composed of two substances.
Հակառակն միածնի՝ նեստորաբար առնլով զկրկնակի ծնունդ քրիստոսի, այսինքն բաժանելով յերկուս դէմս.
վասն որոյ բարւոք ասի. ի (Ճ. ՟Է.։)
Ո՛չ է հնար երկածին ասել զքրիստոս, այլ միածին եւեթ»։
Ծնաւ ի հօրէ, եւ ծնաւ ի մօրէ. եւ ոչ է երկածին, այլ՝ միածին. (Պիտառ.։)
binary, two;
— եռակ or կի, six, (three times two are six).
δυάς dualitas, binarius Երկու թիւն. կրկնակն. երկոյութիւն.
Երկակն եւ եռակ։ Մի, այն որ յառաջ քան զերկակն։ Ընդ երկակաւն եւ ընդ բազմութեամբն անկեալ։ Զայլ երկակսն շարադրեն. (Փիլ. լին.։)
Պարզ գոլով ... ոչ երբէք հատաւ մտածութեամբք յերկակ։ Ի յատկականս անձնաւորութիւնս երկակ ցուցանէ (զհայր եւ զորդի). (Կիւրղ. գանձ.։)
Իբր ի թիւս երկակն. (Պիտ.։)
ԵՐԿԱԿ ա. Երկու.
Ընդդէմ յառնել երկակաց ոմանց առ միմեանս մենամարտուցելոց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ոչ մերկ աստուածութեամբն, այլ հանդերձ երկակօքն՝ հոգւով եւ մարմնով. (Խոսրովիկ.։)
Յերկակ եռակի եւ յեղում (այսինքն յեօթներորդ) ճառի յեղանակեալ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
amphibious, that lives on land and in water.
ԵՐԿԱԿԵՆԴԱՆ ԵՐԿԱԿԵՆՑԱՂ ԵՐԿԱԿԵՆՑԻԿ. ἁμφίβιος amphibius, in terra et in aqua vivens Ունօղ զերկու վիճակս կելոյ. որ կեայ ի ցամաքի եւ ի ջուր.
Կոկորդիլոսն մարդակեր կենդանին, եւ երկակենցաղ. (Փիլ. լիւս.։)
Է կենդանի ինչ՝ սուբոս անուն, ոչխարանման, երկակենցաղ, եւ ձկնակեր. (Խոր. աշխարհ.։)
Կենդանիք երկակենցաղք՝ ջրոյ եւ ցամաքի իբրու դրացիք. (Արշ.։)
Երկակենցաղ կենդանեաց նմանեալք. (Շ. ընդհանր.։) Որպէս եւ նմանութեամբ ասի.
Նոյնպէս եւ ամենայն մարդ երկակենցաղ եւ երկմիտ՝ զաղփաղփուն է յամենայն ճանապարհս իւր. (Եպիփ. բարոյ.։)
Որքան ինչ ի ջուր զկեանս երկակեցի՛կս ունիցին». իմա՛ որպէս մ. յն.
cf. Երկակենդան.
ԵՐԿԱԿԵՆԴԱՆ ԵՐԿԱԿԵՆՑԱՂ ԵՐԿԱԿԵՆՑԻԿ. ἁμφίβιος amphibius, in terra et in aqua vivens Ունօղ զերկու վիճակս կելոյ. որ կեայ ի ցամաքի եւ ի ջուր.
Կոկորդիլոսն մարդակեր կենդանին, եւ երկակենցաղ. (Փիլ. լիւս.։)
Է կենդանի ինչ՝ սուբոս անուն, ոչխարանման, երկակենցաղ, եւ ձկնակեր. (Խոր. աշխարհ.։)
Կենդանիք երկակենցաղք՝ ջրոյ եւ ցամաքի իբրու դրացիք. (Արշ.։)
Որպէս եւ նմանութեամբ ասի.
Նոյնպէս եւ ամենայն մարդ երկակենցաղ եւ երկմիտ՝ զաղփաղփուն է յամենայն ճանապարհս իւր. (Եպիփ. բարոյ.։)
Որքան ինչ ի ջուր զկեանս երկակեցի՛կս ունիցին». իմա՛ որպէս մ. յն.
two, double, binary;
twice, doubly.
διπλῆ, διχῆ dupliciter Կրկնակի, կրկին օրինակաւ. երկու կերպով.
Երկակի սահմանելով զիմաստասիրութիւն, զոմն յենթակայէ, եւ զոմն ի կատարմանէ. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա։) Նոյնպէս եւ առընթեր բայանուանց.
Երկակի եկաւորութիւն. (Մամբր.։)
Երկակի ասացուածով յօրինէին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Երկակի յորջորջմամբ. եւ այլն. (Նար.) (որք լինին եւ ածական)։
ԵՐԿԱԿԻ. ա. διπλοῦς duplex Երկեակ. կրկին. երկու.
Երկակի շրթանցս, կամ բազկաց կամ ունկան։ Ի յերիկամանց մասունս երկակի։ Երկակի հնգիցն։ Եօթանասնեկի երկակի լեզուաց. (Նար. (որք լինին եւ մ. իբր երկիցս)։)
երկակի սոքա ասին գոյացութիւնք, ո՛րզան, մարդն, եւ կենդանի». իմա՛. երկրորդ գոյացութիւնք որպիսի են տեսակք եւ սեռք։
twice two and a half, (five).
Մակդիր թուոյս Հինգ, յորում են կրկին երկու եւ կէս, եւ ինքն է կէսն տասին.
Անուն սորա ասի երկակիսակ. զի սա է կէս տասնեկին, եւ կիսորդ երկուց եւ կիսից. (Մագ. ՟Ձ՟Դ։)
that measures two opposite things;
beam, lever of an engine;
— դրամահատ, lever for coining;
— փոխարինիչ, compensating balance.
Զուգակշիռ ըստ երկուց մասանց. որպէս տիւ եւ գիշեր ի հասարակածի.
Արեգակն անաչառասփիռ, աստղ սահմանիչ երկակշիռ տարրութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
having two sides;
two sided, reciprocal.
ԵՐԿԱԿՈՂՄ մանաւանդ ԵՐԿԱԿՈՂՄԱՆԻ. Որոյ կամ ուր են երկու կողմանք, մասունք, հայեցուածք դէմ ընդդէմ.
Երկակողմանի, եւ յերկուս ակնարկէ։ Զերկակողմանի մարդոյս զգայութիւնս։ Երկակողմանի հինգ զգայութեամբք. (Փիլ.։)
Երկակողմանի ընդդիմադրութեանց». ա՛յլ ձ. երկակողմի. (Վանակ. յոբ.։)
Զորս եւ այժմ կրէ երկակողմանի չարաղանդիցն. (Լծ. ածաբ.։)
Երկակողմանի խրատուք՝ սպառնալեօք եւ աւետեօք. (Տօնակ.։)
Որպէս ծառն այն երկակողմանի. թէ չուտէին, բարի. թէ կերան, չար. (Վրդն. ծն.։)
cf. Երկակողմանի.
ԵՐԿԱԿՈՂՄ մանաւանդ ԵՐԿԱԿՈՂՄԱՆԻ. Որոյ կամ ուր են երկու կողմանք, մասունք, հայեցուածք դէմ ընդդէմ.
Երկակողմանի, եւ յերկուս ակնարկէ։ Զերկակողմանի մարդոյս զգայութիւնս։ Երկակողմանի հինգ զգայութեամբք. (Փիլ.։)
Երկակողմանի ընդդիմադրութեանց». ա՛յլ ձ. երկակողմի. (Վանակ. յոբ.։)
Զորս եւ այժմ կրէ երկակողմանի չարաղանդիցն. (Լծ. ածաբ.։)
Երկակողմանի խրատուք՝ սպառնալեօք եւ աւետեօք. (Տօնակ.։)
Որպէս ծառն այն երկակողմանի. թէ չուտէին, բարի. թէ կերան, չար. (Վրդն. ծն.։)
that has two times or measures.
Ունօղ զերկու ժամանակս հնչման ձայնի՝ որպէս երկար եւ սուղ.
Երկամանակք երեք, ա՛, ե՛, ի՛. (յն. α, ι, ο ). եւ երկամանակք ասին, վասն զի երբեմն ձգտին, եւ երբեմն ամփոփին ... Զմին յերկամանակաց ըստ երկարման առեալ. որպիսի, սի՛րով. (Թր. քեր.։)
Միոյ երկամանակաւ, եւ միոյ սղիւ. (Մագ. ոտ. խչ.։)
prolix, too diffusive, too long, long-tongued.
μακρολόγος longus, vel multus in sermone μακρολογία multiloquium μακρὰ λογοί longa verba Շատախօս, եւ Շատախօսութիւն. ուստի ԵՐԿԱՅՆԱԲԱՆ ԼԻՆԵԼ, է Շատ խօսել.
Այսչափ երկայնաբան լինել ընդ ձեզ պայքարաւ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Երկայնաբան լինի». նշանակէ, յերկարի բանն. յն. բանն յերկայնութիւն ձգի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
ԵՐԿԱՅՆԱԲԱՆՔ. գ. ԵՐԿԱՅՆԱԲԱՆ ԲԱՆՔ. Երկարաբանութիւն. երկայն բանք.
Պատկառէ ի քումմէ լռութենէդ առաւել քան յայլոցն երկայնաբանից։ Համառօտաբար՝ քան զերկայնաբանսն հաւանագոյն. (Ածաբ. ծն. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Է։)
Բանք երկայնաբանք նշանակ է անմտութեան. (Եւագր. ՟Թ։)
to be prolix in discourse, to make long tiresome speeches.
Եւ զի՞ եւս ինձ երկայնաբանելն է. (Խոսր.։)
Զեկուցեալ է ճշգրիտ յառաջագոյն, զի այլ մի՛ եւս լիցի երկայնաբանել։ Ախմարագոյն է երկայնաբանել յաղագս այսպէս յայտնեաց. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
having a long jaw, long-jawed.
Որոյ ծտօտն է երկայն. երեսը կամ դունչը երկան.
that lives long;
— լինել քան զոք, to outlive, to survive.
μακρόβιος, μακροχρόνιος, μακροήμερος longaevus, prolongans vitam Որ յերկար կեայ, ապրի, կամ տեւէ. բազմաժամանակեայ.
Զաւակ երկայնակեաց. (Ես. ՟Ծ՟Գ. 10։)
Կեանք երկայնակեաց». յն. երկայնակեցութիւն. (Բարուք. ՟Գ. 14։)
Ի բազմութիւն սերէին յերկայնակեաց ժամանակ». յն. յերկայնութիւն կենաց. (Ոսկ. ես.։)
of too long or extraordinary a size, tall.
μακρός prolixus, altus Երկայն հասակաւ. բարձրահասակ.
long-haired.
Լիրբ եւ երկայնահեր. (Ուռհ.։)
cf. Երկայնամիտ.
Երկայնահոգի՛ լինիջիր. (Եւագր. ՟Թ։)
to prolong, to extend.
Երկայնաձգեալ զկենցաղավարութեան քո զվարս. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
long-handed.
μακρόχειρ longimanus Որոյ մի ձեռն կամ երկոքեանն են երկայն. ուստի լինի եւ ասի նաեւ Երկայնաբազուկ. ձեռքը՝ թեւը երկան.
Արտաշէս երկայնաձեռն. (Եւս. քր. ՟Բ։ Նախադր. ՟Ա. Եզր.։ Ասող. ՟Ա. 1։)
Առ երկայնաձեռն արտաշիսիւ. (Սամ.։)
Զկնի երկայնաձեռին թագաւորեաց արտաշէս միւս. (Միխ. աս.։)
Գայր ամիրայն տաճկաց, որոյ անունն երկայնաձեռն կոչէին. (Ուռհ.։)
very long, elongated;
that lasts long;
far.
Երկայնաձիգ հովիտ, կամ ձող, ելուզմունք բարունակաց, ստեղն, մատունք. (Խոր. ՟Ա. 15։ Պիտ.։ Սկեւռ.։ Մագ.։)
Ընդ նեղ եւ ընդ երկայնաձիգ անցանելով պարանոց. (Արիստ. աշխ.։)
Երկայնաձիգք էին հասակօք։ Երկայնաձիգ ճանապարհ. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. պտմ.։)
Ըստ երկայնաձիգ լարի բանն ունի զբխումն. (Լմբ. ժղ.։)
ԵՐԿԱՅՆԱՁԻԳ. Յերկարաձգեալ. երկարատեւ. երկար.
Երկայնաձիգ ժամանակ կամ ժամանակք, պատմութիւնք. (Ոսկ. մտթ.։ Վեցօր. ՟Թ։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Օրն այն մեծ եւ երկայնաձիգ եղեւ քան զամենայն աւուրս. (Ոսկ. ես.։)
Ձանձրութիւն կրօնաւորի՝ երկայնաձիգ. (Կլիմաք.։)
Բազում եւ երկայնաձիգ բանս ամբաստանութեան յաճախեաց առ հրէայս. (Ոսկ. ես.։)
Ահա մարտիւրոսութիւն երկայնաձիգ. (Սիսիան.։)
ԵՐԿԱՅՆԱՁԻԳ. Հեռաձիգ. հեռի կամ ի հեռուստ ձգօղ.
Աջողեցաւ ձգել զսուինն. քանզի էր կորովի եւ երկայնաձիգ, հեռի զաշտէսն արձակեալ. (Խոր. ՟Բ. 5։)
Ի սա գանս ահաւորս եհար միայն երկայնաձիգ աղօթելն առ տէր. (Կլիմաք.։)
patient, that suffers patiently, that perseveres;
— լինել, cf. Երկայնամտեմ.
μακρόθυμος longanimis, lenis, patiens Ոյր միտքն կամ սիրտն եւ հոգին է լայն եւ ընդարձակ. յերկարատեւ համբերօղ. եւ հեզ. (որպէս եւ կարճամիտն է անհամբեր) ըստ յն. եւ եբր. երկայնահոգի, կամ երկայն՝ այսինքն ծանր ի ցասումն.
Տէր աստուած ... երկայնամիտ. (Ել. ՟Լ՟Դ. 6։ Իմ. ՟Ժ՟Ե. 1։)
Յերկայնամտէն գտանել յանցանացն ներողութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Երկայնամիտ բարերարութիւն կամ բարութիւն». իմա՛, երկայնամտական. (Նար.։)
Երկայնամի՛տ լերուք եղբա՛րք իմ մինչեւ ի գալուստն տեառն. (Յկ. ՟Ե. 7։)
Սակաւիկ մի երկայնամի՛տ լեր. (Եղիշ. ՟Գ։)
Երկայնամի՛տ լեր առ իս. կամ լինիցի առ նոսա. (Մտթ ՟Ժ՟Ը. 26։ Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 7. եւ այլն։)
Երկայնամի՛տ եղերուք ի վերայ բարկութեան հասելոյ ձեզ յաստուծոյ. (Բարուք. ՟Դ. 25։)
Երկայնամիտ լինիմք ի վերայ տգիտութեանդ ձերոյ. (Եղիշ. ՟Ը։)
to be patient, to suffer patiently, to persevere.
Եւ դու երկայնամտեցեր առ նոսա. (Նեեմ. ՟Թ. 30։)
Ահա մշակ երկայնամտեալ սպասէ պատուական պտղոյն երկրի ... երկայնամտեցէք եւ դուք. (Յկ. ՟Ե. 7։)
Երկայնամտէ ոք առ այնոսիկ՝ որոց կարօղն է հատուցանել. իսկ համբերէ՝ որոց ոչ զօրէ լինել վրէժխնդիր. (Շ. յկ. ՟Կ՟Բ։)
Երկայնամտեաց նմա սուրբն. (Ճ. ՟Ա. ՟Բ։)
Երկայնամտեալ յուսով. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Բաւական համարեալ զճ.ամն երկայնամտել այնոցիկ. (Վրդն. ծն.։)
Երկայնամտել ի խորին բանս, եւ աշխատել եւ քննել. (Զքր. կթ.։)
cf. Երկայնիմ.
Երկայն լինել. երկայնիլ. եւ Երկարիլ. երկննալ.
Բանն մեծանայ երկայնանալով եւ լայնանալով ըստ արտագնացական ճառին. (Փիլ. ել.։)
extended, great.
Առ երկայնանստիւ միով լերամբ. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Ընդ ասորեստանն մեծ եւ երկայնանիստ. (Նար. առաք.։)
much extended.
Երկայնաձիգ. եւ մեծաթեւ. μεγαλοπτέρυλος
Արծուին մեծ՝ մեծաթեւ՝ երկայնատարած. (Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 3։ յորմէ եւ Ոսկ. ես. ՟Բ։)
Բանս մեծաձիգս երկայնատարածս առցուք ի պատմութիւն ճառիս. (Վեցօր. ՟Ա։)
long-nosed.
Անձամբ էր միջակ, եւ երկայնաքիթ (սրբոյն մարկոս). (ՃՃ.։ Հ=Յ.։)
Սորա նշանաւորն լինել, եւ նորա երկայնաքիթն լինել՝ անձնաւորութեան են սահմանադրութիւնք. (Դամասկ.։)
that lives or lasts long;
of a long while or time.
ԵՐԿԱՅՆԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ ԵՐԿԱՅՆԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ. μακροχρόνιος longaevus χρόνιος diuturnus Երկայնակեաց. եւ Երկարատեւ.
Թէպէտ եւ ան զփիղ երկայնաժամանակեայ իցէ. (Լծ. կոչ.։)
Եւ էր տեսեալ զերկայնաժամանակեան պատերազմն քակեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
cf. Երկայնժամանակեայ.
ԵՐԿԱՅՆԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ ԵՐԿԱՅՆԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ. μακροχρόνιος longaevus χρόνιος diuturnus Երկայնակեաց. եւ Երկարատեւ.
Թէպէտ եւ ան զփիղ երկայնաժամանակեայ իցէ. (Լծ. կոչ.։)
Եւ էր տեսեալ զերկայնաժամանակեան պատերազմն քակեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
to live long.
ԵՐԿԱՅՆՕՐԵԱՅ ԼԻՆԵԼ. μακροημερεύω prolongo dies, longaevus sum Կեալ ընդ երկայն աւուրս. շատ օրերով ապրիլ.
mill;
mill-stone;
grindstone;
— իշոյ, mill-stone turned by an ass;
վերին —, upper mill-stone;
ներքին —, lower mill-stone;
cf. Երկանաքար.
μύλος, μύλον mola, molendinum Աղօրիք. եւ քարինք աղալոյ. որպէս երկանաքար կրկին՝ վերին եւ ներքին. ջաղացք, երկանք, երկանի քարը.
Ա՛ռ երկան, աղա՛ ալիւր։ Բեկոր երկանի։ Ձայն երկանի։ Քար մի իբրեւ զերկան մեծ։ Մինչեւ ցանդրանիկ աղախնոյն՝ որ կայցէ յերկանս։ Եթէ երկու աղայցեն ի մի երկանս. (Ես. ՟Խ՟Է. 2։ Դատ. ՟Թ. 53։ Յայտ. ՟Ժ՟Ը. 21. 22։ Ել. ՟Ժ՟Ա. 5։ Մտթ. ՟Ի՟Դ. 41։)
Իբրեւ հատ հաճարոյ ի մէջ երկուց երկանաց. (Արշ.։)
Մանրեալ հատքն երկանաւ. (Վրդն. ղեւտ.։)
Եթէ ոչ ծածկեն զաչս եզին յերկանս, ուտէ զալիւրն՝ զոր աղայ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
ԵՐԿԱՆ ԻՇՈՑ. μύλος ὁνικός, λίθος μυλικός Մեծ երկան հոլովեալ ի ձեռն գրաստու. վէմ երկնաքար։ (Մտթ. ՟ժը. 6։ Մրկ. ՟թ. 41։)
ՆԵՐՔԻՆ ԵՐԿԱՆ. μύλος meta ռմկ. ներքնակ, ալտ դաշը. եւ Վերին երկան. ἑπιμύλιον catillus ռմկ. վերնակ, իգ՝ իւսթ դաշը.
Մի՛ գրաւեսցես զվերին եւ զներքի՛ն երկան. (Օրին. ՟Ի՟Դ. 6։)
parasitic.
Որ պաշտօն տանի երկուց, անձին եւ օտարի, շնթելով մեծատանց, եւ պարարելով զորովայն իւր. զի դնի որպէս յն. παράσιτος parasitus, որ է պատառաբոյծ.
Երկապաշտիցն է այն արուեստ, գուսանացն եւ կաքաւչացն. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։)
Տեսանիցես զմեղաւոր ոք երկապաշտիւք (կամ երկապաշտեօք) մեծարեալ ... որ զողոքսն եւեթ խօսեսցին. (Ոսկ. ես.։)
that loves work, laborius, diligent.
Սիրօղ զերկս. աշխատասէր. եւ Աշխատասիրական.
cf. Աշխատասիրեմ.
Անձանձրոյթ երկասիրելովն արդարեւ գերազանցեալ զամենեքումբք. (Պիտ.։)
Ի սոյն զդեգերումն երկասիրէին. (Արծր.։)
dissyllabic.
ԵՐԿԱՎԱՆԳ ԵՐԿԱՎԱՆԿ. δισσύλλαβος disyllaba, duabus constans syllabis որ եւ ԵՐԿՎԱՆԳ, ԵՐԿՇԱՐԱՎԱՆԿ. Բաղկացեալն յերկուց վանկից կամ ի փաղառութեանց.
Երկավանգք են այս մաշտոց, դաւիթ. (Թրակ. քեր.։)
Եւ այս բառքս ոտք կոչին. զի են՝ որ երկավանգք են, եւ են՝ որ եռավանգք. (Նչ. քեր.։)
Փոխանակ երկավանգի (աբրամ՝) լիցի եռավանգ (աբրաամ)։ Երկավանգ անուն աբրամ՝ մեկնեալ է, հայր վերամբարձ. (Փիլ. լին.։)
cf. Կրկնավտակ.
Երկավտակ բղխմամբ ի կողէն կենդանութեան. (Թէոդոր. խչ.։)
of two kinds.
δυσειδής biformis Երկու տեսակաւ. կրկին. երկու կերպ.
Երկատեսակ իմն սոցայն կարծեսցի գոլ տրամադրութիւն։ Երկատեսակ բնութիւնս է մարդկային. (Յհ. իմ. երեւ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Մահու եւ կենաց՝ երկատեսակ բուրումն բարդեաց. (Նար. մծբ.։)
Ո՛չ պարզ եւ միեղէն, այլ բաժանեալ եւ երկատեսակ. (Դիոն. ածայ.։)
Եւ διειδής, διειδέστερος, διειδέστατος conspicuus, clarus. Ըստ հայումս, որպէս Կրկին տեսութեամբ երեւեցուցիչ. ըստ իմաստից յն. Յոյժ պայծառ, յստակ, ջինջ, պարզ.
Հայելիս երկատեսակս եւ անաղտս։ Երկատեսակս իմացութիւնս։ Երկատեսակն վերահայեցութիւն. (Դիոն. երկն. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Ե։)
Երկատեսակ ունելով զհայելի մտացն. (Վրդն. ծն.։ (լաւ եւս էր թարգմանել՝ Լուսատեսակ, կամ յստակ. յորմէ եւ յաջորդ ածանցքն։))
to divide into two kinds, to divide.
որպէս ի լտ. divido (ի duo ), յն. μερίζω (որպէս մասնատել). Յերկուս հատանել, բաժանել՝ իրօք կամ մտօք. զանազանել.
Զիմաստասիրութիւնն ի տեսականն եւ ի գործականն երկատեցաք ... երկաքանչիւր ոք յերկատելոցս մասանցս ստորաբաժանի. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
Երկակդ՝ զի երկատեցաւ ... զմիակն դարձեալ յերկատելն գործէ. (Մագ. ՟Ձ՟Դ։)
long, extended, ample;
prolix;
slow, tardy;
length;
—, ընդ —, long, a long while;
at length.
Երկայն՝ ըստ տեւողութեան ժամանակի, եւ շարունակութեան տեղւոյ, բանից, եւ այլն.
Մինչեւ յերկար ժամանակս. (Ողբ. ՟Է. 20։)
Երկար ամանակաւ պահեն զվատախառնութեանցն բերս. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Ի խորհուրդ երկար։ Երկար տեսողութիւն։ Երկարս շարագրեցից բանաստեղծութիւնս. (Նար.։)
Վիհս երկարս (ցխորութիւն)։ Լեառն մի երկար յերկրէ բարձրութեամբ։ Այր սրտեայ էր, եւ անդամօք երկար. (Խոր. ՟Ա. 15. 25. ՟Բ. 5։)
Զի մի՛ թողուցուն զյաղթութիւն եւ զարմասցին ընդ երկարս հասակաց. (Եփր. ել.։)
Երկար մովաբացւոյն գոչէ». պիտի երանք, կամ մէջք, ըստ յն։
ԵՐԿԱՐ. ըստ քերականաց եւ քերթողաց՝ Ձայնաւոր տառ եւ վանկ երկայն ամանակաւ. որպէս եւ երկայն ամանակն, եւ նշանակ նորին՝ ոլորակն (՜). որ է ըստ յն. ( = ). որոյ հակառակն է սուղ).
Երկար վանգ։ Երկար փաղառութիւն։ Երկար տառիւք։ Առոգանութիւնք են տասն, շեշտ, բութ, պարոյկ, երկար, սուղ, եւ այլն։ Ամանակք երկու. երկար, սուղ. (Թր. քեր.։)
Մեծութիւն ձայնի երկար գոչելոյ։ Մի՛ երկարս ծածկեսցես. (Նար.։)
cf. Երկայնաբան.
Գուցէ կարծիս առտուեցից ձեզ՝ երկարաբան (լինել). (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
cf. Երկայնաբանեմ.
Աւելորդ է մեզ վասն նոցա երկարաբանել. (Շիր.։)
to lengthen, to prolong, to drag, to delay;
to draw back;
to continue.
Զկնի եկելոցն երկարաձգէր տեսութիւն». իմա՛, ի հեռի ձգիւր, կամ յամենայր. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
long, extended, that lasts a long time, durable.
προμηκός longior, longe porrectus περιμηκέστατος prolongus Որպէս Երկայնաձիգ, եւ Յերկարաձիգ.
Փոսս երկարաձիգս հատանելով եւ խորափիտս. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Դիրք ընդ երկրաւ՝ կամարատեսակ քար երկարաձիգ. (անդ. ՟Ժ՟Ա։)
Հաստումն է առանց բերման երկարաձիգ տարածումն. (Արիստ. աշխ.։)
Երկարաձիգ լեառն։ Լերինք երկարաձիգք։ Երկարաձիգ երկայնութիւնք վայրաց. (Փիլ.։ Վեցօր.։)
Երկարաձիգ աղօթիւք։ Աղօթս երկարաձիգս։ Առ երկարաձիգս անօրէնութիւն. (Խոսր.։ Կլիմաք.։ Նար. ՟Ժ՟Ե։)
to lengthen, to prolong, to stretch, to extend;
to suspend;
to delay, to temporize.
ԵՐԿԱՐԵԼ. cf. Յերկարել, եւ Երկայնել.
Եւ դուք զբանս երկարեալ խօսիք. (Փարպ.։)
Զանմիջոցն եւ զերկարիլն յայտ առնելով. (Վրդն. ել.։)
doubtful, uncertain, undetermined, perplexed;
յերկբայս լինել, to doubt, to have doubts;
to scruple, to demur;
յերկբայս արկանել, to call into question;
յերկբայս առնել, to bring into suspicion, to make suspicions.
Զամենայն զօրսն յունաց յերկբայս արար ի սուրբ ուխտէն. (Եղիշ. ՟Դ։)
ἁμφίβολος ambiguus, dubius որ եւ ԵՐԿԲԱՅԱԿԱՆ. Տարակուսական. յերկուանալի.
Ոչ մարթ գոյ ներանիւթել զերկբայն յերկբայէ։ Ոչ կամէր զերկբայսն յերկբայիցն սահմանել. (Անյաղթ պորփ.։)
Երդումն առ մեզ վասն այնորիկ լինի, զի զերկբայ եւ զկեղակարծելի իրս հաւատարմացուցանեմք. (Ոսկիփոր.։)
Որպէս Երկբայօղ. եւ Երկդիմի.
Երկմիտ է եւ երկբայ՝ յերկուանօղ անզգամն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 12։)
cf. Երկբայութիւն.
Յերկբայս փրկութիւն. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
ՅԵՐԿԲԱՅՍ ԼԻՆԵԼ, եւ ԱՌՆԵԼ. որպէս Երկբայիլ, եւ Երկբայեցուցանել.
Յերկբայս եմք վասն այսոցիկ, եթէ ե՞ն, եւ եթէ ոչ. (Սահմ. ՟Ա։)
Որ այսպիսեաց եւ այսքան պատգամաց յերկբայս լինէր. (Իգն.։)
Միաբա՞նք իցեն ի սէր միմեանց, եթէ երկբայք. (Ղեւոնդ.։)
uncertainly, doubt-fully.
Ընդ տարակուսանօք.
Որ երկբայաբար ունին զգոյութիւնն, զեթէ է՞, պարտ է խնդրել. (Սահմ. ՟Ա։)
Երբեմն վկայել, եւ դարձեալ երկբայաբար ունել զկարծիսն. (Իգն.։)
Ոմանք զանդեսթենէս ասեն, եւ ոմանք զենոն գոլ զնա՝ երկբայաբար. (Նոննոս.։)