prudence, shrewdness, sagacity;
craft, cunning.
πανουργία, φρόνησις, σοφία astutia, solertia, prudentia, sapientia. Խորագետն գոլ. հնճարեղութիւն. հնարիմացութիւն. ճարտարութիւն. եւ Խորամանկութիւն.
Զխորին խորհուրդս խորագիտութեամբ ի վեր բերել։ Պսակ իմաստնոց խորագիտութիւն։ Իմացարուք անմեղք զխորագիտութիւն.եւ այլն։
Խորագիտութիւն կոչէ զկանխատեսութիւն. (Լմբ. առակ.։)
Զի՞նչ բանական իցէ ասեն մեր խորագիտութիւնս առ այնչափ ճգունս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Որ ըմբռնէ զիմաստունս՝ խորագիտութգտութեան իւրեանց. (՟Ա. Կոր. ՟Գ. 19։)
Ստութեան կարծիս ոչ ոքունէր վասն խորագիտութեան, որպէս եւ այժմ իսկ. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Ասէ զխորտակումն նոցա խորագիտութեան, թէ փորեցին առաջի իմ խորխորատ, եւ անկան ինքեանք ի նոյն. (Լծ. կոչ.։)
inscrutable investigation.
mysterious, arcane;
penetrating, acute.
ոյր խորհուրդն կամ մտածութիւնն է խորին, եւ թաքուն.
Ցուցցուք զնոսա հագիընկալս եւ խորախորհուրդս ի բանս իւրեանց. (Վրդն. յանթառամն.։)
Այր ծածկամիտ եւ խորախորհուրդ. (Եփր. դտ.։)
Խորախորհուր աշտանակակիր ճրագացն. (Նար. մծբ.։)
cf. Խորաբանութիւն.
Խոր եւ խրթին խօսք. բան մթին եւ մանուածոյ.
Քննութիւն արարէ՛ք, եւ խորախօսութիւն. (Ոսկիփոր.։)
cunning, artifice, craft, chicane, quibble;
cheat, deceit, fraud, base stratagem;
knavery, roguery;
malice.
πανουργία, κακουργία, ῤαδιουργία , κυβεία, ἑπιβουλή, πονηρία calliditas, malignitas, insidiae, malitia. Խրամանկելն. գործ խորամանկաց. անարժան խորագիտութիւն. չարահնարարուեստ. նենգ, խաբեութիւն. կեղծաւորութիւն. դաւաճանութիւն. դարանակալութիւն. չարութիւն. սատանութիւն.
Արարին նոքա խորամանկութեամբ։ Ի խորամանգութենէ չարեաց իւրեանց։ Ի բա՛ց արա զանձն իմ ի խորամանկութենէ նոցա։ Գիտաց յիսուս զխորամանգութիւնն նոցա։ Նայեցեալ ընդ խորամանկութիւն նոցաասէ։ Լի ամենայն նենգութեամբ եւ խորամանգութեամբ։ Զի մի՛ նենգեսցուք զբանն աստուծոյ։ Որպէս օձն խաբեաց զեւայ խորամանգութեամբ իւրով.եւ այլն։
Յամօթ եղեւ խորամանկութիւն բանսարկուին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
Խորամանկութեամբ պատուէր զնոսա. (Խոր. ՟Բ. 18։)
Զխորամանկութեանն զմտածութիւն անակայ. (Փարպ.։)
ԽՈՐԱՄԱՆԿՈՒԹԻՒՆ. εἱρωνεία ironia, irrisio. Հեգնութիւն. այպանք.
Այպն առնելով երկիր պագանէին նմա, եւ բազում խորամանկութիւնս ցուցանէին։ Ի միտս եւ ի խորհուրդս մեր բերցուք զպսակն փշեղէն, զթուքն, եւ զխորամանկութիւնսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37. 38։)
penetrating, acute, piercing;
profound, deep;
— լինել, to penetrate, to fathom, to dive into, to enter deeply;
— լինել ի ցաւս, to be swallowed up by, to be plunged in grief;
— ի ներքս խաղալ, to enter too far, to plunge in too deeply;
— դրոշմել, to inculcate, to impress deeply on the mind.
Որ մխի ի խորս. եւ Խորին զգածմամբ.
Մարմնոյ ոչ մայն աչք արտասուեն, այլ բոլոր անդամքն քրտնու. որով եւ տէր այնչափ խորամուխ ուսոյց զմարմնոյս բնութիւն. ( Մամբր.։)
cf. Խորամուխ.
Նաւարկեալ, եւ խորամուտ եղեալ ի ծովուն. (Ճ. ՟Ա.։)
Պօղոս խորամուտ եղեալ տնտեսութեանն փառաւորէ զնա ճշմարտութեամբ. (Վրդն. քրզ.։)
pitching tents;
encamping.
tent-shaped or bell-shaped.
Որ ինչէ ի ձեւ խորանի. վրանաձեւ. կամարաձեւ. գմբեթաձեւ.
Ի վերայ խորանաձեւ ծածկութեանն նշան տէրունական խաչին. (Փարպ.։)
Խորանաձեւ եւ կամարայարկ կոչէ զերկին. (Վրդն. ծն.։)
Լուսաւոր խորանաձեւ ամպովն. (Տօնակ.։)
Խորանաձեւ եղեւ բոցն ի վերայ նոցա. (Ճ. ՟Բ.։)
Խորանաձեւ կամարացեալ օդ վերնական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Եւ բոցն խորանաձեւ ցոլանայր շուրջ զնոքօք։ Հուր հնոցին խորանաձեւ կամարանման պատեալ. (Հարցնափառ.։)
travelling with tents, camping.
Ուր իցէ չու խորանաց կամ վրանօք.
Առ ի յիշատակխորանաչու ընթացիցն՝ որ ի սինա. (Խոր. վրդվռ.։)
cf. Խորանաբնակ.
Խորանաբնակ. վրանաւոր.
Զտեղօքն գտանէ զոմանս խորանաւորս հուր լուցեալ. (Խոր. ՟Գ. 37։)
sounding, bathymetry, measure of depth.
guttural.
Զի ոչ եթէ առ ժողովուրդն խորաշուրթն եւ այլալեզու առաքիս դու առ տուն իսրայէլի. (Ոսկ. ես.։)
very deep, unfathomable.
Ու իցէ ջուր խոր. լողայ սիրտ նորա իբրեւ ի խորջուր ծովակի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Խորասոյզ առնեմ.
Խորասուզեալ ի յանդունդսն զգործակցեալսն չարին. (Գանձ.։)
Խորասուզիլ կամօք ի խորխորատ. (Լաստ. ՟Ի՟Թ։)
Խորասուզեալ մանկանցն ի յուխ. (Շ. յիշատ. առակ.։)
Խոնարհէա՛ ի խորասուզեալ անձն իմ, եւ ճգեա՛ ի բանակետղ սրբութեան հօտի քո. (Բենիկ.։)
Գայլք հրեղէն գետովք խորասուզեալք մաքրին ի միջոյ գառանց. (Սարկ. տոմար.։)
cf. Խորասոյզ լինիմ.
dormant.
to make deeper;
to make abstruse, obscure, unintelligible.
βαθύνω profundum facio եւ այլն. Տալ խորանալ. ի խորս մխել. եւ Խորասոյզ առնել.
Առ թումայի զփորուած տիգին ցուցանէ խորացուցեալ ըստ աշտէին մտոյ. (Շ. բարձր.։)
Զմարդիկ արագ առողջացոյց. զդեւսըն խոզիւքըն խորացոյց. (Շ. խոստ.։)
Նմանութեամբ Խրթնացուցանել, մթագնել զբանն.
Գետ բանաւոր արուեստիցն իմացուած շնչական, եւ տոյտ՝ զի շրջադարձեալ խորացուցանէին զասացուածս իւրեանց. (Վանակ. յոբ.։)
pike.
snoring, snore;
snorting;
rattling, rattle in the throat.
cf. Խորդիւն.
Խորդալն. հնչիւն խորդալոյ.
to change the nature of, to adulterate, to corrupt, to debase, to spoil, to impair.
νοθεύω pro adulterino habeo, alieno. Տալ խորթանալ անհարազատ համարել օտարացուցանել (իրօք, կամ նմանութեամբ)
Յաբրահամու հայրութենէն զնոսա խորթացոյց. (Նանայ.։)
Քարոզեաց զերկունս (այսինքն զծնունդն) եւ զազգակցութիւնն ոչ խորթացոյց. (Ոսկ. կուս.։)
Այս է փարթամին, ոչ այլ ումեք պէտս ունել. թէպէտեւ առաջիկայ ժամանակս զայսոսիկ խորթացոյց. (Անյաղթ պորփ.։)
bastardy, adulteration;
degeneracy, corruption;
decay.
Խորթ գոլն. անհարազատութիւն. եւ Տմարդութիւն.
Կամիս զխրթնի խորթութիւն նոցա. (Մագ. ՟Ա։)
Պօղոս վկայէ խորթութեան նոցա. (Վրդն. լս.։)
falling in, sinking;
land-slip.
cf. Խաւարծիլ.
Խաւարծիլ. գաբծիլ. ռմկ. խործիլ. Տունկ խաչնդեղոյ. գաբ. ռէվէնտ ։ (Բժշկարան.։) (Խործովիլ ըստ Լեհ. Ազգ խեցեմորթի գոհարաց եւ մարգարտաց. այլ ըստխոտրջրեցւոց՝ Ազգ կերակրոյ փոխընդով եւ իւղով զանգեալ։)
thought;
design, intention, resolution;
imagination, fancy, inspiration;
sentiment, disposition;
idea, fantasy, revery;
advice, counsel;
deliberation, consultation;
secret;
mystery;
symbol;
sacrament;
designedly, intentionally, on purpose, purposely;
փրկական —, the Holy Sacrament;
տուն, տաճար խորհդոյ, council-hall;
խորհրդեան դպիր, secretary;
— չար, pernicious advice;
— առնել՝ ի մէջ առնուլ՝ ունել, to consult, to determine, to decide on, to resolve on;
to deliberate, to confer together, to take counsel, to advise with;
— տալ, to counsel, to give advice, to advise;
— հարցանել, to ask advice, to consult, to take counsel;
ի մի — միաբանել, to think together, to deliberate unanimously;
շրջել ի խոհրդոց, to change or alter one's mind;
շրջել զոք ի խորհրդոց, to dissuade from, to advise against;
— ի մտի եդի գիտել, I had conceived the idea of knowing;
— արարի ընդ միտս իմ, I deliberated with myself;
— կալաւ, he conceived the idea to;
զյանդուգն զայն խորհեցաւ —, he formed the hardy design to;
մինչդեռ յայսմ խորհրդի էր, in the midst of these thoughts, while thus deliberating.
μελέτη, λογισμός , διαλογισμός, νόημα, ἕννοια, βουλή, συμβούλιον , φρόνημα, ἑνθύμημα եւ այլն. meditatio, cogitatio, ratio, consultus, consilium եւ այլն. Խորհելն, մտածութիւն. խոկումն. տրտմախոհութիւն. տրամաբանութիւն մտաց. որոճումն ի սրտի.
Խորհրդոց ոչ ոք է որ մանի քեզ ոչ ոք է որ նմանի քեզ։ Յոյժ խոր են խորհուրդք քո։ Տէր ճանաչէ զխորհուրդս մարդկան, զի են ընդունայն։ Խորհուրդք նոցա՝ խորհուրդք անզգամաց։ Եմուտ խորհուրդ ի նոսա։ Ծանեցաւ զխորհուրդս նոցա.եւ այլն։
Խորհուրդ՝ յղումն բանի, եւ բանն՝ ծնունդ խորհրդոյ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Ի վերոյ քան զերկինս արասցուք զխորհուրդս մեր. (Վեցօր. ՟Թ։)
ԽՈՐՀՈՒՐԴ Խորհրդակցութիւն ընդ այլս եւ խրատ.
Խորհուրդ յամենայն մարդոյ խնդրեսցես։ Խօսեցաւ ընդ նոսա ըստ խորհրդեան մանկաւոյն։ Հաստատեցաւ բանս այս ի խորհրդի անդ։ Ապախտ առնէիք զխորհուրդս իմ։ Ոչ կամէին անսալ խորհրդոց իմոց, եւ այլն։ Ոմն ի միջոյ խորհրդեանն յոտն կացեալ. (Ագաթ.։)
Խորհուրդ վատ ի մէջ առին սպանանել զնա։ Խորհուրդ կալաւ քահանայապետն։ Խորհուրդ արարին վասն յիսուսիսպանանել զնա։ Արարին խորհուրդ, զի նանգութեամբ կալցինզյիսուսեւ սպանցեն.եւ այլն։
Պատմէր զբանս խորհրդոյն հողոփեռնեայ։ Զբանսն զոր խօսեցաւ աքիովր ի խորհրդեան սենեկի քում. եւ այլն։ տուն կամ տաճար խորհրդոց. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 15. 19։)
Միտս դնելով խորհուրդ առնէր. այսինքն համոզելով խրատ տայր. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
ԽՈՐՀՈՒՐԴ. Միտք. դիտաւորութիւն. իմաստ.
Ո՛չ անշունչ է իբրեւ զմարմին, եւ ոչ մտաւոր իբրեւ զխորհուրդս. (Փիլ. լին.։)
Որ յոյժ դինդդ ունիս զմիդ ասելբնութիւն, եւ ասելոցդ քո խորհուրդ ի վաղենտինեայցն եւ ի մանիքեցւոցնհայի աղճատանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Տան զերկուց բնութեանց կոչումն քրիստոսի՝ ո այլ ինչ խորհրդով, բայց զի աստուած զնոյն ւ մարդ խոստովանեսցին. (Լմբ. ատ.։)
յորժամ ասեմք արտաձայնեալ, ձայնեալն բան է, եւ արտն հեգ միայն, որ ոչին ունի խորհուրդ. (Երզն. քեր.։)
ԽՈՐՀՈՒՐԴ. Խոհականութիւն. հանճար. իմաստութիւն.
Ոչ ծանեան խորհրդովք, թէ զկէս փայտին այրեցին եւ այլն։ Միթէ իմստութեամբ քով կամ խորհրդո՞վ արարեր քեզ զօրութիւն։ Խորհրդով մղի պատերազմ.եւ այլն։
ԽՈՐՀՈՒՐԴ. μυστήριον mysterium, arcanum, sacramentum. Գաղտնի կամ սրբազան եւ աստուածային ինչ. գաղտնիք.
Խորհուրդ իմ ինձ, եւ իմոցն. (Ես. ՟Ի՟Դ. 16։)
Դանիէլ ի տեսլեանգիշերոյ յայտնեցան խորհուրդն։ Գոյ աստուած յերկինս որ յայտնէ զխորհուրդս. (եւ այլն. Դան. ՟Բ. ստէպ։ Տես եւ Տոբ. ՟Ժ՟Բ. 6։ Իմ. ՟Բ. 22։ ՟Ժ՟Դ. 15։)
Խորհուրդ արքայութեան աստուծոյ։ Հազարապետքխորհրդոցն աստուծոյ։ Խորհուրդ մի ասեմ ձեզ։ Ի խորհրդեանն քրիստոսի։ Խորհուրդս այս մեծ է։ Խորհուրդ հաւատոց, կամ աստուածպաշտութեան.եւ այլն։
Ուստի եւ եօթն խորհուրդք եկեղեցւոյ.
Խորհուրդ աստուծոյ է, զոր յայտնէ սրբոց իւրոց, եւ ծածուկ է ի պղծոց։ Խորհուրդ աստուծոյ է, զոր յայտնէ սրբոց իւրոց, եւ ծածուկ է ի պղծոց։ Խորհուրդ է մրմնոյեւ արեան որդւոյն աստուծոյ։ Նյս է խորհուրդն, զի ոչ ըստ տեսանելոյն, այլ՝իմանալոյնէ՝ հաւատալն. (Խոսր. պտրգ.։)
Ի կիւրակէէ ցկիւրակէ, եւ խորհրդոյ ի խորհուրդ. (Կանոն.։)
ԽՈՐՀՈՒՐԴ. τύπος typus σύμβολον symbolum. Տիպ. օրինակ. նշանակ. նշակութիւն.
Այսօր ի խորհուրդ աստուածաստեղծ նախահօրն. (Շար.։)
Ի խորհուրդ եւ յօրինակ մեծի խորհրդոյն՝ որ յայտնելոց էր, ոչխար եւ արջառ տպաւորէին. (Եզնիկ.։)
Երեքին օծումն խորհուրդ ունին կարեւոր. (Ոսկ. յհ.։)
Գաւազանն յօձ խորհրդիւ դառնայր ... օրինակ մեծի փրկութեան խաչափայտին. (Կիւրղ. ել.։)
յղէր հրեշտակս խորհրդով առ արքայն. (Բուզ. ՟Ե. 6։)
initiation.
μύησις initiatio μυσταγωγία sacra doctrina. Խորհրդազածն լինել. տեղեկութիւն սրբազան եւ աստուածային րաց. հոգեւոր ուսումն կամ վարդապետութիւն. որ եւ ԻՒՂԱԳԼԽՈՒԹԻՒՆ. եւ ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆ. եւ ԽՈՐՀՈՒՐԴ.
Սրբազանին խորհրդազգածութեան կատարողութիւն։ Զնուիրեալսն սրբազան խորհրդազգածութեամբ։ Գիտութեամբ կատարելագունիցն խորհրդազգածութեանց. (Դիոն. երկն.։)
thinker;
counsellor;
the initiated;
minister, priest.
Որպէսմտածու. երկնիչ ի սրտի.
Խնդայր չարեացն խորհրդածու. (Սիսիան.։)
Ընտրել զսոսա պարւոյն այնմիկ խորհրդածուս։ Խորհրդածուք, եւ այլ իշխանք. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Զմերձաւորսն եւ զխորհրդածուսն կապակցէր դաշանց երդմամբ։ Հրամանատարք եւ խորհրդածուք դրանն արքունի։ Ոմն խորհրդածու դրանն արքունի. (Յհ. կթ.։)
Քրիստոսի պատարագին լինել խորհրդածու. (Յճխ. ՟ժը։)
Որք երեկ պատարագիչ եւ խորհրդածու. (Լմբ. պտրգ.։)
Մանաւանդ որպէս Խորհրդազգած. խելամուտ եւ ուսուցիչ աստուածային խորհրդոց գաղտնեաց. μυσταγώγος, μυστής mysta, ad sacrorum arcana admissus, sacrorum doctor.
Լինէր կարօտ այսպիսւոյ խորհրդածուի. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Որք եւ տնտեսութեանն էին խորհրդածուք. (Ածաբ. ծն.։)
Աւանդութեան տիեզերաց խորհրդածուացն։ Զգուշացուցանեն զանձինս մեր երանելիք խորհրդածուքն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ. եւ Կիւրղ. թղթ. առ միայնակեացս։)
Խորհրդածուք խորոցն ատուծոյ (հրեշտակք). (Շար.։)
Փրկչին մերոյ ծննդեանն խորհրդածուք (հովիւք). (Խոր. ՟Բ. 88։)
Անօթն ընտրութեան՝ խորհրդածուն խորոցն աստուծոյ. (Յհ. կթ.։)
Խորհուրդք են աստուածայինք, եւ պարտ է խորհրդածուացն միայն զնորին զօրութիւն գիտել. (Լմբ. պտրգ.։)
thought, reflection;
deliberation;
secret;
mystery;
administration of the sacraments;
celebration of mass.
νόησις, διάνοια cogitatio եւ այլն. եւ συλλογισμός syllogismus. Մտածութիւն. որոճումն մտաց. դիտաւորութիւն. cf. ԽՈՐՀՈՒՐԴ.
Ի բաց մերժել զչարութիւնս, զչար խորհրդածութիւնս. (Յճխ. ՟Ե։)
Հանճարեղ խորհրդածութեամբ պատրաստեաց. (Նար. խչ.։)
Պետրոս խորհրդածութեամբ զտաղաւարացն եւ զերրորդութեանդ քո խորհուրդ գուշակէր. (Գանձ.։)
Մի՛ զաստուածային խորհրդածութիւնս (ժաղավոյս) մարմնաւոր յաջողուած (ոք վարկցի). (Լմբ. ատ.։)
թիւրեցար ի խորհրդածութեանդ. (Աթ. արիան.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆ. συμβολή consilium եւ այլն. Խորհրդաւոր նշանակութիւն. մասնաւոր դիտումն ոյ իրիք.
Բոլորն իսկ խորհրդածութեամբ հաւաքեալ յինքեան։ Ոչ վայրապար ինչ ործ, կամ խառնախորթ խորհրդածութիւն ի վերայ խաչին կատարիւր. (Նար. խչ.։)
Զգայական նոցա կերպաձեւութիւնք՝ ո վարկպարազի եւ անխորհրդապէս, այլ բարձրագունիւ եւ օգտակարաւ իւրաքանչիւրքն լի խորհրդածութեամբ. (Շ. հրեշտ.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆ. μυσταγωγία mystica actio, sacra, mysterium, arcanum. Սրբազան եւ աստուածային խորհուրդ, բան գաղտնեաց հաւատոյ. եւ Կատարումն ամենայնսուրբ խորհրդոց. պատարագ. պաշտօն. նուէր. եւ Արարողութիւն.
Աստուածայնոց ինչ սրբազնաբար խորհրդածութեանց. (Դիոն. երկն.։)
Ընծայեցէք քահանայք զխորհրդածութիւնն։ Զաստուածային զայն խորհրդածութիւն գրով նշանակեալ. եւ է խորհրդածութեանն բան այսոքիկ. մի աստուած՝ հայր բանին կենդանւոյ եւ այլն. (Ածաբ. կիպր.։ Նիւս. ի սքանչ.։)
Արժանաւորին խորհրդոյն (կամ խորհրդոց), եւ զկնի խորհրդածութեանն մոլեգին յանցանօք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
Զքրիստոս պատարագեն քահանայական խորհրդածութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Զպատարագին խորհրդածութեան, եւ զամենայն կատարողապետութեանց. (Շ. ընդհ.։)
Առանց այսր (զգեստու) ոչի խորհրդածութիւն ժպրհել. (Լմբ. պտրգ.։)
Զվիճակաւորսն այնպէս յարդարէր ի խորհրդածութեանն պաշտօն կողոբս զգենուլ. (Վրք. սեղբ.։)
Կատարեցաք ի վերայ դորա զաստուածային խորհրդածութեանցն ձեռնադրութիւս։ Խորհրդածութիւն մկրտութեան, կամ օրհնութեան կրօնաւորութեան, կամ տօնից, կամ աստուածաբանութեան, եւ այլն. (Շ. թղթ.։ ՃՃ.։ Լմբ. սղ.։ Սոկր. եւ այլն։)
Որպէս եւ վասն հեթանոսական արարողութեանց ասի.
Կտապս չամչեղէնս պատրաստէին ի խորհրդածութիւն կռոց. (Լմբ. ովս.։)
deliberation, council, consultation;
mystery, sacrament;
mysticalness, mysteriousness;
wisdom, prudence, wariness, cautiousness.
Որպէս Խորհրդակցութիւն. խորհուրդ ատենի. ատեան.
Ոչ մտաց ի ժամ խորհրդականութեանն, այլ գիշերոյն ձայնէ զխորհրդակիցսն. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Այնչափ պատիւ չանես երկնից արքայութեանն, որչափ ցկանութեան հոռոմոց օրէնսգիրքն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3.) Որպէս Խոհականութիւն. զգօնութիւն.
Որում արթնամիտ խորհրդականութեամբ ուշադրեալ այսմ ամենայնի մտաւոր եւ քաջ այրն վահան. (Փարպ.։)
Հոգի զօրութեան, հոգի խորհրդականութեան. (Մաշտ.։)
Որպէս խորհուրդ մասնաւոր. դիտաւորութիւն ներքին. մտածութիւն.
Տպարան սորա՝ մահու է զգայութեամբ. իսկ խորհրդականութիւն սորա վերաբերէ զմեզ առ կենդանութիւնն մշտնջենաւոր. (Միսայէլ խչ.։)
Մի՛ զխորհրդականթիւ քառասնօրեայ պահոցս պակասեցուսցուք. զայս խորհրդականութիւն եւ վկայիցն ջոկք խնդրեն պի մէնջ. (Սիսիան.։)
Որպէս Գաղտնի խորհուրդ սուրբ հաղորդութեան. կատարումն սուրբ խորհրդոյ պատարագի.
Աւարտեա՛ զսա ի խորհրդականութիւն մարմնոյ եւ արեան միածնի քո. (Պտրգ.։)
Ընդէ՞ր ոչ ասէ պարզ, կատարեա՛ զսա մարմին եւ արիւն քրիստոսի քո, այլ ի խորհրդականութիւն մրմնոյ եւ արեան. Քանզի խորհրդականապէս լինիսա մարմին եւ արիւն քրիստոսի, եւ ոչ երեւելապէս. (Լմբ. պտրգ.։)
council, consultation;
conference, parley;
confidennce.
συμβουλή consilium. Խորհրդակից լինել. խրատութիւն. խորհուրդ.
Սակաւ ինչ գինի խառնել ... ըստ խորհրդակցութեանն պօղոսի առ տիմոթէոսն. (Բրս. հց.։)
Եթէ հաւանիք խորհրդակցութեան մերոյ, եւ խրատու. (Շ. ընդհ.։)
Զաստուածային գրոցն ընդունել զխորհրդակցութիւն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ե։)
Ընկալարու՛ք զխորհրդակցութիւն ուրումն եզրի օրէնսգիտի։ Խորհրդակցութիւն չարին, կամ սատանայի. (Լմբ. ատ.։)
Կամ Խորհրդակցիլն. ատեան խորհրդոյ. եւ Խորհուրդ մտաց. խոհականութիւն.
Որ զկերպարանն աստուածային ստեղծեալ երրորդութեանդ խորհրդակցութեամբ. (Շար.։)
Ի խորհրդակցութիւն կոչէ զոք ի կատարելոց. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
Մանկանցն խորհրդակցութեամբն զտասն ցեղսն պատառեաց (ռոբովամ). (Լմբ. սղ.։)
Զհեգն իմ մանուկ, եւ թագաւոր, զխորհրդակցութեամբ վատթար։ Մտօք ծննդական, խորհրդակցութեամբ մեծ (սուրբն մեսրոպ). (Խոր. ՟Գ. 68. եւ 67։)
Եւ Մասնակցութիւն գաղտնեաց, կամ սուրբ խորհրդոյ պատարագի.
Խորհրդոյէ այսուհետեւ ժամանակ. զտղայամիտ եղեխայսն արտաքս վարեաց պի խորհրդակցութենէն. (Լմբ. պտրգ.։)
secretness, discretion, prudence.
adviser, counsellor.
place of conference, council-chamber;
vestry-room;
offertory.
Տուն խորհրդոյ. խորհրդոց, իբր ընծայարան կամ պահարան.
Որպէս եւ մեք զանօթ սրբութեան պասուն (պահեմք) ի խորհրդատան սեղանն. (Նչ. եզեկ.։)
Եւ Ատեան, կամ տուն ատենի. ժողովարան (վանից).
Խրատեսցէմիանգամ եւ երկիցս բանիւ. Իսկ թէ այլ յանցանէ, ի խորհրդատունն գանիւ։ Ի հարուածով խրատեսցէ. (Լմբ. կան. բենեդ.։)
mysterious, mystical, arcane;
figurative, emblematic, symbolical;
hieroglyphical;
— նշան՝ պատկեր, emblem.
μυστικός mysticus. Պարունակօղ յինքեան զխորհուրդ ինչ, կամ զգաղտնի եւ զսրբազան դիտումն. որ ասի եւ ԽՈՐՀՐԴԱԿԱՆ.
Սափոր ոսկի, խորհրդաւոր խորան. (Շար.։)
Եօթն թիւս խորհրդաւոր է առ ամենայն ինչ քննողաց. (Լմբ. սղ.։)
ԽՈՐՀՐԴԱՒՈՐ. Արթուն խորհրդով. զգաստ, կամ զգաստութեամբ.
Ըզգլուխըդ կա՛լ խորհրդաւոր, դիտեա՛ ակամբըդ նուրբ եւ խոր. (Կրպտ. ոտ.։)
bryony;
tendrils of vine.
• տե՛ս Խաւարծի։
ԽՈՐՁՈՒԻԼ գրի եւ ԽՈՐԾՈՒԻԼ, կամ ԽՐՁՈՒԻԼ. βρυωνία, βρωνίς bryonia եւ οἵναρον, κλῆμα pampinus, pampinarium. Ծիլ որթու. ասմա ֆիլիզի եւ այլոց խաւարտից. ֆիլիզ. որպէս եւ խոտ՝ որ ոլորածոյ ծայրիւք պատատի զտնկովք։ (Գաղիան.։) (Ա՛յլ է եւ ԽԱՒԱՐԾԻԼ. որ ասի եւ ԽՈՐԾՈՒԻԼ. զոր տեսցես։)
piece of soiled linen.
• տե՛ս Չունձ։
Ձունձ խոր կամ ներքին եւ անպիտան. որպէս կապերտ կամ հանդերձ ապարահից. քուրջ, շոր.
ամենեյն արդարութիւն իբրեւ զխոձունձ տեռատեսին համարեալ է. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
sun-stroke.
ἁνεμοφθορία venti correptio. Խորշակահար առնելն, եւ լինելն. խորշակ.
Մահ եթէ լինիցի, խորշակահարութիւն, եւ դալուկն. (՟Բ. Մնաց. ՟Զ. 28։)
cellular.
to cause to avoid or shun.
στέλλω, ὐποστέλλω contraho, reprimo, inhibeo, compesco. Տալ խորշիլ իբրու ի խորշ ամփոփելով. ի բաց քեցել, հեռացուցանել. խրտուցանել. հեռացնել, խրտեցնել, ետ քաշել.
Երկիւղն ծառայական է, ոչ մերձեցուցանէ զմեզ յաստուած, այլ խորշեցուցանէ։ Որք յայս սրբութեան սեղանոյս երկրպագութենէ զձեզ խորշեցուցանել փութան։ Որ ի մեղացն զմեզ խորշեցուցանէ։ Երկիւղն խորշեցուցանէր ի սիրելւոյն սքանչելապէս. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. համբ.։)
Խորշեցոյց զեկեղեցի իւր ի նեստորի չար հերձուածոյն. (Գր. տղ.։)
thunder, noise, uproar, rumour.
βρόμος fremitus, fragor. Սաստիկ խորշիւն, կամ խօշիւն. շառաչիւն.
Պատառեալ զշարունակ ծալմունս ամպոյն, խորշիւն եւ թնդիւն առնելով, եւ որոտումն ասեմք այսմիկ. (Արիստ. աշխ.։)
aversion, repugnance, dislike, reluctance;
reserve, caution;
regard, respect.
ὐποστολή contractio αἱδώς verecundia εὑλάβεια, θεραπεία reverentia, cautio, officium, cultus. Խորշիլն. յետս կասումն. զգուշութիւն. եւ Պտտկառանք. ակնածութիւն, յարգանք.
Երկիւղ յաստուծոյ, խորշումն ի մեղաց. (Լմբ. սղ.։)
Բազում պատուով եւ խորշմամբ զսպել պարկեշտաբար ի սրբազան տեղւոջ։ ապա զկրիցն խորշմամբ արտօսր ի բաց հեղլով. (Նիւս. թէոդոր.։)
Պարկեշտութիւն, պատկառումն, խորշումն։ Զանգիտութիւնն ունի ընդ ինքեամբ եւ խորշումն եւ անվիճաբանութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Այսու տարբերի խորշումն յամօթոյ. քանզի ոմն ամաչեաց յորոց ինչ գործեաց. իսկ ոմն խորշեալ երկնչի, զի մի՛ անկցի յանփառութիւն ինչ. բայց կոչեն բազումք յոլովակի եւ զխորշումն ամօթ, եւ զամօթ խորշումն. (Նիւս. բն. ՟Ի։)
roasting;
ի —վս արկանել, to roast, to fry.
Մեծամեծացն ճաշք եւ ընթրիքն դժուարաւ յօրինին, եփոցք եւ խորովոյք, եւ ծախք ի վաճառաց. (Մանդ. դ։ Իսկ Խոսրովու, իբր ռմկ. Մխ. ապար.։)
Անողորմ խորովումն տապակաց։ Զոր անողորմ մեծատունն ընկալաւ զհրոյն խորովումն. (Մանդ. ՟Ը։)
Ահեղ հուրն, եւ ահագին խորովումն. (Եփր. խոստ.։)
Զխորովումն մեղաւորաց. (Ճ. ՟Դ.։)
Արկին ի խորովս (ձկունս), բազմեցան եւ մատեան յուտել. (Բուզ. ՟Դ. 6։)
depth, profoundity.
βάθος, βάθησμα, βαθέα profunditas. Խոր գոլն. տարածութիւն ի բարձրութենէ ի վայր. խորունկութիւն.
Ի խորութեան կամ ի բարձրութեան։ Զխորութիւն խորոց ո՞վ կարասցէ գիտել։ Ոչ բարձրութիւն, եւ ոչ խորութիւն. (Ես. ՟Է. 1։ Ժղ. ՟Է. 25։ Հռ. ՟Ը. 39։)
Ի վիրապն ներքին՝ որ անհնարին էր խորութեամբ. (Պիտ.։)
Զտէդ նիզակի իւրոյ նստուցանէր հարուստ խորութեամբ յարձանի միում. (Յհ. կթ.։)
Եւ երկրաափական թանձրութիւն մարմնոյ.
Ամենայն մարմին եռակի է՝ ունել խորութիւն, երկայնութիւն, եւ լայնութիւն. (Դամասկ. քանակ.։)
ԽՈՐՈՒԹԻՒՆ. Նմանութեամբ, Խորութիւն. թաքնութիւն. խորք. մթութիւն. առաւելութիւն. թանձրութիւն.
Վասն թանձրութեան, խորութեան բանիցդ. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 26։)
Մատիցէ այրի խորութիւն սրտի իւրոյ, եւ բարձր եղիցի ատուած. (Սղ. ՟Կ՟Գ. 8։)
Խորութիւն սրտի մարդոյ ոչ գտանի. (Յուդիթ. ՟Ը. 13։ եւ Խոր. ՟Ա. 28։ Նար. յովէդ.։ Նանայ.։ Գանձ.։)
Ի խորութիւն ողորմութեանդ ձգեա՛ զանյուսութիւն հոգւոյս իմոյ. (Բրս. ճշ.։)
Խորութիւն գրոց սրբոց, կամ սրբազանից գրոց, կամ իմաստիդ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 15։ Պրպմ. ՟Լ՟Թ։ Արշ.։)
Բանիցն խորութիւն (յեբրայականն). (Կիւրղ. ծն.։)
Ոչ կարի խորութեամբ զանիմանալիսն ծածկեալ. (Նար. երգ.։)
Մահահանգոյնս նիրհման ի խորութեան գիշերիս. (Նար. երգ. եւ Նար. ՟Ծ՟Բ։)
Ընդ անգործութիւն խառնել, եւ զքոյոյն խորութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ընկղմեցաք ի խորութիւն սիրոյ. (Ագաթ.։)
Ի ԽՐԹԱՆ բոլորակի. Եթէ չիցէ գրելի, ի խորութեան, ուղղականն ունի լինել Խիրթն, կամ խուրթն, որպէս Կենդրոն, եւ այլն։ միսայէլ. խչ։
fracture, break, crack;
rout, defeat.
συγκλασμός, θραῦσις fractio, confractio, contritio. Խորտակիլն. բեկումն. եւ ջարդումն. Պարտութիւն. Լքումն.
արար զթզենիս իմ ի խորտակումն. (Յովէլ. ՟Ա. 7։)
Խորտակումն աղեղաց, կամ կառաց. (Եղիշ. ՟Զ։ Եզնիկ.։)
Եղեւ խորտակումն ժողովրդեանն՝ որ զկնի աբեսողոմայ։ Պարտեցաւ անդ զօրն իսրեյէլի, եւ եղեւ խորտակումն մեծ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 9։)
Նմանութեամբ.
Առ իմս հոգեւորական խորտակումն։ Ի մեղսակործանս խորտակմանէ։ Ո՛ղջ եղիջիր յոգւոյդ խորտակմանէ. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Խ՟Ը. ՟Հ՟Գ։)
Եւ Կատարեալ բեկումն սրտի. տիրապէս զղջումն.
Կաթ արտասուաց բեկութեամբ հոգւոյս մտացս լրմամբ խորտակմամբ սրտիս հեղեալ առաջի։ Զհառաչմունսն ընդ խորտակմանցն. (Նար. ՟Ձ՟Ը. ՟Ղ՟Ա։)
cookery.
Ոչ գոյր ի մէջ նոցա՝ ո՛չ ամբարհաւաճութիւնս, եւ ոչ կերակրոց առաւե խորտկարարութիւս. (Վրք. ոսկ.։)
Գինի եւ միրգ, եւ համեմք, եւ խորտկարարութիւն. (իբր գործ խորտկարարաց. Երզն. ՟ժ. խորան.։)
act of wounding severely.
Խիթք ցաւոց խոցոտման մահու. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
ἁποκέντησις compunctio եւ այլն. Խոցոտելն, եւ իլն (ըստ ամենայն առման).
Սկսաւ եփրեմ հանել ի խոցոտումն զորդիս իւր. (Ովս. ՟Թ. 13։)
սուր իւր սրեալ է քեզ ի խոցոտումն. (Լմբ. սղ.։)
Լեզով խոցոտումն ընդունե. (Ածաբ. ի կիպր.։)
Խոցումն ի վերայ կարեւէր արկածից դնի՝ բնակելով դէմ յանդիման փափագելոյս (դրախտիս). (Պիտ.։)
wound;
act of wounding.
Խոց. վէրք. եւ Հարուած. խոցումն.
Ի նմին խոցուածոյ (կողին). (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Զօդ վիրաւորելով՝ ընկերին կարծիցէ ազդել զխոցուածսն. (Լմբ. ատ.։)
Բժշկիցէ ընդ հոգոյս խոցուածոց։ Զանցեալ խոցուածսն բժշկեսցէ դեղովք ապաշխարութեան. (Շ. ատ. եւ Շ. ընդհ.։ Նոյնպէս եւ Նար. ստէպ։)
cf. Խոցուած.
τρώσις volneratio եւ այլն. Խոցելն, եւ խոցիլն.
Աւազակացն մահու խոցման զմարդն առաջին. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Խոցումն որոյ ընկալցի. (Շ.։)
Զխոցումն տիգին ի կողսն. (սագ. ՟Բ. Պետ. ՟Ա։)
Վիրաւորեալ խոցմամբ սլաքաց բանսարկուին սատանայ յոգիսն. (Ի գիրս խոսր.։)
Միշտ խոցեալ ոգւով՝ ոչ ատեայ զպատճառս խոցմանն. (Շ. ընդհ.։)
Կամ τραῦμα volnus. Խոցուած. վէրք. սպի.
Տի՛ նա աւանիկ եւ տեղիք իսկ բեւեռացն, եւ խոցումն տիգին ոչ կցեալ. (Անյաղթ բարձր.։)
Ամենայն այսոքիկ վէրք եւ խոցմունք. (Բրս. բրկ.։)
նմանութեամբ Մորմոք սրտի, կսկիծ.
Յոբ ոչ այնչափ խոցումն ընդունէր ի յոգին ընդ որդւոցն եւ ընչիցն կորստեան, որքան ընդ բարեկամացն եւ կնոջն զայրացուցանօղ բանից. (Շ. թղթ.։)
to deal harshly with, to ill-use, to maltreat, to vex, to torment, to trouble, to incommode;
to worry, to harass, to annoy.
(որպէս թէզխոյ բախել կամ հարկանել) ἑντέλλομαι (որ եւ պատուիրել. jubeo ) διασείω laedo, concutio եւ այլն. Խեթկել. եղջերցել. նեղել. հարստահարել. տառապեցուցանել. տագնապել. չարչրկել, դպչիլ, քշպել.
Մի՛ զոք խուիցէք, եւ մի՛ զոք զրպարտիցէք։ Ոչարգելաք զդոսա, եւ ոչ խուեցաք զդոսա։ Ոչ իւիք խուեցին զմազ. (Ղկ. ՟Գ. 14։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 7։)
Մի՛ ամենեւին ոչ խուեսցէ զնոսա. (Եղիշ. ՟Գ.)
Քունքն արեամբն զանգեալ փրկչին աշխարհի զնա խուեսցէ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
to swallow;
to devour;
to ingulf, to absorbe;
զօդ՝ զշունչ or ոգի to breathe, to take breath;
— զբանս, to listen eagerly.
ԿԼԱՆԵՄ կամ ԿԼՆՈՒՄ. καταπίνω absorbeo, devoro, glutio, deglutio . Արմատն կայ ի ռմկ. կուլ տալ. cf. ԸՆԿԸԼՆՈՒԼ. Լծ. լտ. կլու՛ցիօ. Զեդեալն ի բերան առանց ծասքելոյ վայրաբերել ընդ կոկորդն որպէս զումպ ջրոյ. ծծել. լափել. եւ Ընկըղմել. խորասոյզ առնել. անհատ առնել. կլլել.
Թէ մազ ոք կլանէ։ Եկուլ զիս իբրեւ զվիշապ։ Ձուկն կամէր կլանել զպատանեակն։ Հրամն ետ աստուած կիտին մեծի կլանել զյովնան։ Կլանէին եօթն հասկքն զեօթն հասկսն ընտիրս։ Եկուլ գաւազանն ահարոնի զգաւազանս նոցա։ Ցաւովք կլանիցեմ զտողունս իմ։ Կլցուք զնա կենդանւոյն իբրեւ դժողք։ Բացեալ երկրի զբերան իւր՝ կլանիցէ զգոսա։ Գուցէ կլանիցէ զարքայ, եւ զամենայն ժողովուրդն՝ որ ընդ նմա։ Բերան ամպարշտաց կլանէ զդատաստանս։ Զքօրացաւ մահ, եւ եկուլ։ Կլանէին զազգս։ Առի զգրկոյսն, եւ կլայ (կամ կլի) զնա.եւ այլն։
Առէք կլէ՛ք դուք ամենեքին զամենայն զնա. (Եփր. համաբ.։)
Գազանն չորրորդ ա՛ռ կու՛լ զերկրորդն։ (Մծբ.։)
Ըմպեն եւ կլանեն զքաղցր ջուրսն. (Եփր. ծն.։)
Զբխումն շրթանց նորա կլին, եւ լուսաւորեցան. (Լմբ. առակ.։)
Կլանել զբանս. յն. ընդունել. (Ոսկ. եփես. ՟Ի։)
Հեշտութիւնզկլանելիս քաղցրացուցանէ, եւ դառն ի վերայ հասուցանէ ցաւս. ինքն զկլանօղս. (Փիլ. բագն.։)
ԿԼԱՆԵԼ ԶՕԴՍ. ԿԼԱՆԵԼ ԶՇՈՒՆՉ. ՈԳԻ ԿԼԱՆԵԼ. Շունչ առնուլ. շնչել. ունել զտուրեւառ շնչոյ. ոգի առնուլ. հանգչել.
Շնչէ, եւ ոգւով զօդս զայս կլանէ։ Ոչ եկուլ զօդս, եւ կենդանի կեայր (ի փոր կիտին). (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Յիշելի՛ է զաստուած առաւել՝ քան թէ զշունչ կլանելի. (Առ որս. ՟Ա։)
առ կլանել շնչոյ քո՝ անմոռա՛ց կալ զբանն, որ ասէ եւ այլն. (Կլիմաք.։)
Յորժամ տագնապեալ ոք յումեքէ իցէ, ասէ. չետ ոգի կլանել, չետ ոգի առնուլ, եւ այնու զօդոյս՝ զոր միշտ ծծեմք, յայտ առնէ. (Եզնիկ.։)
Այժմ ոգի կլեալ ի հակառակութենէ ընդդիմակացութեան. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
to grow hollow, to sink in;
կկոցեալ աչք, hollow, sunken eyes;
ի դուրս կկոցեալ աչք, startingeyes.
ԿԿՈՑԻԼ. σκαφελίζω . Կկոցաձեւ լինել, կամ ըստ յն. մակուկաձեւ լինել տկար աչաց՝ փոս գործելով.
Աչք քո կկոցեալ հայիցին ի նոսա. (Օր. ՟Ի՟Ը. 32։ Որ ի Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 16. ասի սորեցուցանել զաչս։)
to seal, to close with a seal, to affix a seal, to seal up;
to mark, to stamp, to sign;
to hide, to cover, to close, to shut up;
to confirm, to ratify, to verify;
to conclude, to decide;
to prbnounce sentence;
to seal, to complete, to terminate, to finish;
to baptize, to confer baptism;
to sign with sign of the cross, to make the sign of the cross;
դաշն հաշտութեան —, to conclude a treaty of peace.
σφραγίζω, κατασφραγίζω, ἑπισφραγίζω, signo, sigillo, obsigno. կնքով դրոշմել. տպաւորել զկնիք. մատնէհարել, մէօհրել, եւ տաղմա զարնել, նշան դնել. միւհիւրլէմէք, տամզալամագ. եբր. խաթամ.
Կնքել մատանեաւ զհրովարտակ, զդիր՝ զմուրհակ, զթուղթ. Կամ զվէմ գերեզմանի, եւ գբոյ, եւ զգիրս. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 8։ Եսթ. ՟Ը. 8։ Տոբ. ՟Է. 16։ Ես. ՟Ի՟Թ. 11։ Նեեմ. ՟Թ. 38։ ՟Ժ. 11։ Մտթ. ՟Ի՟Է. 66։ Դան. ՟Զ. 17։ Յայտ. ՟Է. 1։)
Կնքեցից զծառայս աստուծոյ իմոյ. եւ լուայ զթիւ կնքելոցն. (Յայտ. ՟Ե. 3 = 8։)
Ամրափակել. ամրացուցանել. փակել. ծածկել. պնդել. գոցել գափամագ. եւ Արգելուլ. կասեցուցանել. չթողուլ արձակ. գափաթմագ.
Կնքել կայ ի գանձի իմում. (Օր. ՟Լ՟Բ. 34։)
Կնքեցեր զանօրէնութիւնս իմ ի քսակի։ Ի տուէ կնքեցին զանձինս (ի մթին տան), եւ ոչ ծանեան զլոյս. (Յոբ. ՟Ժ՟Դ. 17։ ՟Ի՟Դ. 16։)
Կնքեցին զօրէնս, զի մի՛ ոք ուսանիցի. (Ես. ՟Ը. 16։)
Պարտէզ փակեալ, եւ աղբիւր կնքեալ. (Երգ. ՟Դ. 12։)
Կնքեա՛ զտեսիլդ, կամ զգիրդ։ Արգելեալ եւ կնքեալ են բանքս մինչեւ ցժամանակ վախճանի. (Դան. ՟Ը. 26։ ՟Ժ՟Բ. 4. 9։)
Կնքեա՛, եւ մի՛ գրեր։ Փակեաց եւ կնքեաց զնա։ Մի՛ կնքեր զբանս մարգարէական գրոցք այսմիկ. (Յայտ. ՟Ժ. 4։ ՟Ի. 3։ ՟Ի՟Բ. 10։)
Կնքեցաւ. եւ ոչ ոք դարձուցանէ. (Իմ. ՟Բ. 5։)
Որ ասէ արեգնական, եւ ոչ ծագէ. եւ ընդդէմ աստեղաց կնքէ. (Յոբ. ՟Թ. 7։ ՟Լ՟Է. 7։)
Կնքեա՛ կեցուցիչ զկորուսչին ընթացմունս. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Կնքեա՛ զբանս տեսելանս այսորիկ, փոխանակ ասելոյ՝ անյայտութեամբ ծածկեա՛. (Սեբեր. ՟Դ։)
Հաւաստի գիտութիւնն եւ թիւ նոցա կնքեալ է (ի մէնջ). (Իգն.։)
Հաւաստել. վկայել հաւաստեաւ. հաւատարմեցուցանել. վճռել. եւ Աւարտել. լրացուցանել. կատարել
Կնքեաց՝ թէ աստուած ճշմարիտ է։ Քանզի զնա հայր կնքեաց աստուած. (Յհ. Գ. 33։ Զ. 27։)
Զայս հաւաստեօք կնքեալ՝ յանհնարինս հաստատէ զբանն. (Իգն։)
Զխոստումն երդմամբ կնքեմք. (Երզն. մտթ։)
Զայս կատարեալ, եւ կնքեալ զպտուղն նոցա, անցից առ ձեօք ի սպանիա. (Հռ. ԺԵ. 28։)
Ի ձեռն հոգւոյն կնքեմք զսոսա մարմին եւ արիւն քրիստոսի։ Աստանօր կնքեմ զընթացս բանիս. (Լմբ. պտրգ։)
Մկրտել. դրոշմել. եւ Խաչակնքել.
Որով հաւատացեալ կնքեցայք։ Որով կնքեցարուք յաւուրն փրկութեան. (Եփես. ՟Ա. 13։ ՟Դ. 30։)
Կնքեցան աւազանաւն։ Կնքեցի՛ր մաքրութեամբ. (Շ. բարձր.։ Ածաբ. մկրտ.։)
Տու՛ք ինձ կնիք։ Պա՛րտ է կնքել. (Կանոն.։)
Կնքեցին զանձինս իւրեանց նշանաւ խաչին։ Եւ ասացեալ զամէնն՝ կնքեաց զինքն եւ այլն. (ՃՃ.։)
Նշանակաւ խաչին կնքին ճակատք մեր քրիստոնէիցս. (Ղեւոնդ.։)
to weigh, to measure;
to weigh, to calculate, to examine, to ponder on, to take into, consideration;
to compare, to confront;
to shoot, to dart, to take good aim at, to hit the mark;
քաջ —, to weigh well, to ponder, to reflect with mature consideration, to pause;
— զխօսս իւր, to be cautious in one's words;
— զփոխարէն, to return like for like, to recompense, to reward, to renumerate;
— զհարուածն, to strike, to adjust one's blow;
— զամենայն աշխարհս, to be worth the whole world;
ըստ կշռելոյ ական, judged by eyesight;
եւ ոչ կշռեսցի արծաթ ընդ գնոց նորա, neither shall silver be weighed for the price therof.
ἴστημι, σταθμάομαι, ζυγοστατέω libro, pondero, appendo եւ այլն. Ընդ կշռով արկանել. չափել կշռով զծանրութիւն իրաց. եւ Կշռով տալ. անվրէպ հատուցանել. վճարել.
Կշռել զհեր գլխոյ։ Կշռել կշռով, կամ ի կշիռս արդարութեան։ Առցես կշիռս, եւ կշռեսցես զնոսա։ Կշռեցաք եւ տուաք զնոսա զարծաթ եւ զոսկին։ Կշռեալ տուաք։ Տաղանդ մի արծաթոյ կշռեսցես (այսինքն վճարեսցես)։ Կշռեցին նմա երեսուն արծաթի.եւ այլն։
Արդարապէս կշռէ աշխատութեան ձերում զվարձն. (Շ. ՟ա. պ. ՟Ի՟Թ։)
ԿՇՌԵԼ. δοκιμάζω, κρίνω, ἑγκρίνω perpendo, examino, probo եւ այլն. Փորձել. քննել. ընտրել. դատել. չափել. խորհել. որոշել իրօք կամ մտօք.
Կշռես զիրաւունս, եւ քննես զսիրտս. (Երեմ. ՟Ի. 12։)
Զգործ իւր կշռեսցէ իւրաքանչիւր ոք. (Գաղ. ՟Ղ. 4։)
Ոչ իշխեմք կշռել, եւ հաւասարել զանձինս մեր ոմանց. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 12։)
Կշռեա՛ ինձ արժանն բաւականութեամբ. կարգաւորեա՛. (Առակ. լ. 8։)
Կշռել եւ խորհել, ասել եւ առնել՝ որ ի հաճոյս աստուծոյ. (Յճխ. ՟Դ։)
Կշռեաց ի մտի իւրում. (Կոչ. ՟Դ։)
Զանձինս եւ ո՛չ բնաւ կշռեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
ԿՇՌԵԼ. συγκρίνω comparo. Համեմատել. բաղդատել. հաւասարել.
Յորժամ կշռեսցես դու ի գիրս աւետարանի խելամուտ լինիս։ Յամենեցունց ընդ միմեանս կշռեալ համեմատութենէն ճշմարիտ գիւտն հասանիցի։ Կշռիցէ զհռոմայեցւոց ժամանակսն ընդ յունաց։ Առ նինեաւ կշռի եգիպտացւոց ՟Ժ՟Զ հարստութիւնն. (Եւս. պտմ. եւ Եւս. քր.։)
Են ցաւք՝ որ ի կշռելոյ խառնուածոց. այսինքն յանհամեմատութենէ. (Եզնիկ.։)
Զիա՞րդ կշռեսցի ընդ խաչի քո կրից։ Ընդ մերումս կշռիս։ Մի՛ կշռեսցին ընդ ջանից մարդկան. եւ այլն. (Նար.։)
Ուղիղ վերացան, մինչեւ կշռեցան ի հայէին երուսաղէմի. այսինքն դէպուղիղ հայէին ի վերուստ. (Նչ. եզեկ.։)
glutted, surfeited, very much satiated;
to satiety;
— վայելել՝ ուտել, to eat one's belly full, to eat ones fill, to cram oneself.
Պնդեալ կշտիւ. լցեալ զորովայն կերակրովք. լի եւ լի յագեալ. յն. ծծելով կամ դիելով. ἑκθηλάσας exsugens.
Յորժամ կշտապինդք եւ յադեալք իցեն կերակրով. (Ոսկ. եբր.։)
to tread under foot, to trample on;
to rack, to grind;
to press, to crush, to squeeze;
to trample upon, to grind down, to ride roughshod over, to set at nought;
to invade, to make an invasion;
առ ոտն —, to trample under foot, to stamp upon;
— մարդկան զմիմեանս, to crowd or crush one another;
— զբանակս, to surprise, to make oneself master of, to take possession of the enemy's camp;
— զտուն ուրուք, to make a descent on, to invade;
յիշխանութեան —, to attain to dignity or honour, to be invested with power.
πατέω, καταπατέω calco, conculco. Դնել զոտս ի գետին. գնալ ի վերայ. հետս առնել. Ընդ ոտիւք առնուլ. ճմլել. լեսուլ. հնձան հարկանել. եւ Առ ոտն կոխել կամ հարկանել. արհամարհել. Ճնշալ. նուաճել. յաղթահարել.
Կոխել զշաւիղ կամ զշաւիղս, զգաւիթս, զհող երկրի, զքաղաքն սուրբ, զսրբուն. զեսամս տանն. կամ զկաւ, եւ որպէս զմարդիկ, մարդկան զմիմեանս, զազգս, զվիշապ, զօձս, զբանակս, զկեանս, կամ զկալ կամենասայլիւք. գինիի հնձանս, զհնձան գինւոյ, զայգիս, զհունձս եւ զկութս. եւ այլն։
Կոխեցից զանհնազանդութիւն. (Պիտ.։)
կոխել զշնչասիրութիւն, կամ զախտս. զչարիս, կամ զերկիւղ եւ զփառս. (Ոսկ. յհ.։)
Կոխել զպատուիրանն, կամ զօրէնս. (Պրպմ. լ։ Շ. ՟բ. յհ. ՟Թ։ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Եւ ոչ նաւ կարէ կոխել զնա. այսինքն անցանել ըն ովկիանոսն. (Վրդն. ծն.։)
Բազում անգամ ի միտս ձեր քննեալ կոխիջիք՝ մանր մանր ծամելով. այսինքն որոճեսջի՛ք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
thursday;
աւագ, մեծ —, holy -;
գէր —, shrove -.
ՀԻՆԳՇԱԲԱԹԻ կամ ՀԻՆԳՇԱԲԱԹ. ἠμέρα διός, πέμπτη dies Jovis, feria quinta Հինգերորդ օր շաբաթու, այսինքն եօթնեկի. հինգշաբթի.
Հինգշաբաթւոյն, Ես առ քեզ տէր աղաղակեցի. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յաւուր հինգշաբաթիոջ (կամ թւոջ)։ Ի մեծի հինգշաբաթոջն. (Ճ. ՟Բ.։ Փարպ.։)
Յաւուր մեծի հինգշաբաթուն. (Լաստ. ՟Ը։)
old, aged, in years;
inveterate;
— հիւանդութիւն, chronic distemper.
Հին աւուրց կամ աւուրբք. բազմօրեայ. բազմաժամանակեայ. ալեւորեալ. հին.
Հինօրեայ ծերն սպասէր հինաւուրցն ակնկալութեան փրկութեանն. (Ճշ.։)
Երբեմն իբրեւ զհինօրեայ, երբեմն իբրեւ զմատաղօրեայ երեւէր. (Եզնիկ.։)
Ճայից ծերացելոց հինօրէից։ Զհինօրեայ զցաւս ցածուցանեն. (Վեցօր. ՟Ը. եւ ՟Ե։)
cf. Հիւպատոս.
cf. ՀԻՒՊԱՏՈՍ, եւ այլն։
to whisper;
to murmur;
— ումեք յունկանէ or յունկն, to whisper in a person's ear.
συζητέω conquiro. Շշնջել ընդ միմեանս՝ հարցանելով եւ խնդրելով. փսփսալ, քսփսալ, հարցընել, վիճիլ.
Զարմացան ամենեքին, մինչեւ հծծել ընդ միմեանս, եւ ասել. զի՞նչ է այս նոր վարդապետութիւնս. (Մրկ. ՟Ա. 27։)
cf. Դիւթական;
—ն, cf. Դիւթութիւն.
Գրի առնելով, եւ պահպանակս հմայականս. (Կանոն.։)
ՀՄԱՅԱԿԱՆՆ գ. Հմայութիւն, հմայք.
Յաղագս հմայականին։ Արդ ասի ի փռիւգացւոցն գտանել զհմայականն։ Եւ հմայականին մասունք են՝ հաւադիւթականն, եւ այլն. (Նոննոս.։)
talisman, amulet, phylactery;
cf. Հմուտ.
Հմայական գործի, ծրար, գրուած, եւ այլն. cf. ԳՐԱՊԱՆԱԿ. հմայեկ. համայել,. հէմայիլ.
Վհուկս լինել, կամ առնել, կամ հմայեակս, կամ պահապանս. (Կանոն.։)
ՀՄԱՅԵԱԿ. ա. Իբր Հմուտ. ճարտար. փորձ.
Ոչ գոյր ընդ այն ժամանակն հեծեալ այնչափ հմայեակս եւ բռնի իբր զհռոմայեցւոցն. (Մարթին.։)
to divine, to augur, to prognosticate, to bewitch, to conjure, to charm, to enchant;
հմայեալ հայելիք, magic glass;
cf. Թուղթ.
οἱωνίζομαι, μαντεύομαι opinor, auguror, divinor, praestigior, experior, vaticinor. Որպէս թէ Հմուտ կամ իմացօղ հանդերձելոց զինքն ցուցանել. գուշակել ստութեամբ եւ ճարտարութեամբ. դիւթել. ըղձութիւնս առնել. բարեմաղթել խտրանօք, եւ խոստանալ զբարեբախտութիւն. փորձել զփորձ անգիտելեաց՝ սնոտի իրօք կամ գործակցութեամբ դիւին. փորձել զաստուած. բան գիտցօղ ցցընել զինքը՝ վարպետութեամբ կամ կախարդութեամբ.
Հմայեցի, զի օրհնեաց զիս աստուած յոտին քում։ Հմայելով հմայէ այր որ իբրեւ զիս է։ Արքն հմայեցին, եւ նուիրեցին, եւ քաղեցին զբանսն ի բերանոյ նորա։ Դիւթեցին դիւթութիւնս, եւ հմայեցին հմայս։ Հմայս հմայել, գաւազանս ընկենուլ։ Մի՛ հմայիցէք, եւ մի՛ հաւահարց եւ մի՛ հաւադէտք լինիցիք։ Հմայիցէ, եւ հաւահարց լինիցի.եւ այլն։
Մի՛ ի հմայեալ հայելիս ամենեւին հայեսցիս. (Կոչ. ՟Դ։)
divination, augury, prognostication, witchcraft, sorcery, conjuration, enchantment;
— յանուանէ, onomancy, nomancy;
չարագոյժ —, evil presage;
հմայութիւնս առնել, հմայս հմայել, to seek a sign or augury;
to believe in divination;
cf. Հմայեմ;
հմայից անսալ, to have faith in diviners;
լուծան հմայք, the charm is broken.
οἵωσις, οἱώνισμα, οἱωνισμός , κληδονισμός, μαντεία, -είον ominatio, omen, augurium, praestigia, -gium;
vaticinium, hariolatio. (լծ. իմայք. իմացք. եւ հմտութիւն) Սուտ գուշակութիւն. ըղձութիւն. ըղձապատումն լինել. կախարդութիւն.
Հմայք մեղք են։ Հմայից եւ դիւթութեանց անսան։ Լցաւ աշխարհ նոցա հմայիւք։ Հմայս հմայել։ Ըղձութիւնս եւ հմայս.եւ այլն։
Նենգութեամբ, հմայիւք դիւթականօք. (Մանդ. ՟Է։)
Բազում հմայք (լինին) վասն ճանապարհի. խառնեն բազում հմայութիւնս (եւ յայլ իրս). (Կանոն.։)
Եւ Գործիք հմայութեանց. յուռութք. հմայեակ. եւ Հմայօղ.
Պահպանական հմայս ի բազուկս եւ ի գլուխս նոցա կապէին։ Հմայիւքն յերուսաղէմ դիմէ. (Նախ. եզեկ.։)
learned in the knowledge of antiquities;
antiquary, antiquarian;
—գէտ պատմութիւն, ancient annals.
Գիտակ հին աւանդից եւ պատմութենց.
Հնագիտակք հաստատեցին ի վրաց աշխարհէն լինել պանդուխտ. (Ուռպ.։)
cf. Հնազանդեցուցանեմ.
ὐποτάσσω, δαμάζω subjicio, domo. որ եւ ՀՆԱԶԱՆԴԵՑՈՒՑԱՆԵԼ, ՀՆԱԶԱՆԴ ԱՌՆԵԼ. Հպատակ կացուցանել տալ անսալ. նուաճել. ծառայեցուցանել. ներքոյ առնել. հնազանդեցընել, տակը ձգել.
Զտանջիչն հնազանդեաց։ Զլեզու մարդկան ոչ ոք կարէ հնազանդել. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 22։ Յկ. ՟Գ. 8։)
Զյոյնս ընդ իւրեաւ նուաճեալ հնազանդէր։ Սմբատ երթեալ հնազանդէ զամենեսեան. (Խոր. ՟Ա. 23։ ՟Բ. 50։)
Ընդ մեօք հնազանդեաց զձիս եւ զուղտս։ Հնազանդեն զամենայն թշնամութիւնս ընդ ոտիւք. (Եզնիկ.։)
Որչափ բիւրս ի հրէիցն աւետարանին հնազանդեաց. (Խոսր.։)
Տո՛ւր զօրութիւն ոգւոյս կամաց հնազանդել զկամս մարմնոյս. (Շար.։)
to grow old;
to wear out, to waste;
— լուսնի, to wane;
— ախտից, to grow inveterate, to get rooted, to take root, to become chronic, inveterate, rooted;
— սովորութեան, to become obsolete, disused;
— ուրեք, to make a lengthened sojourn, to pass many years in a place;
հնացեալ մոլորութիւն, inveterate or rooted error;
հնացեալ աւուրբք or ծերութեամբ, հնացեալ եւ մաշեալ ալեւոր, wasted, worn out with old age, aged, very old, in years, decrepit;
հնացեալ աւուրբք չարութեան, aged in guilt.
παλαόομαι veterasco, antiquor, vetus reddor Հին լինել. յերկարել զժամանակս. յերկարաձգիլ. ծերանալ. եւ Մաշիլ. ապականիլ. փտիլ. հիննալ.
Ոչ հնացան ձորձք ձեր։ Որ իբրեւ զտիկ հնացեալ են։ Իբրեւ զձորձս հնասջիք։ Քսակս առանց հնանալոյ (յն. ոչ հնանալիս)։ Կօշիկք նոցա ոչ հնացան։ Քուրձս հնացեալս։ Հողաթափք կամ հանդերձք հնացեալք։ Որ հնանայն եւ ծերանայ, մերձ է յապականութիւն։ Ամպարիշտք հնացեալք, եւ ի մեծութեան են։ Ա՛յ հնացեալ աւուրբք չարութեան։ Զբազմութիւն ծերակոյտ ալեացն հնացելոց։ Բորոտութիւն հնացեալ իցէ ի մորթ մարմնոյ նորա. Վէմ հնասցի ի տեղւոջէ իւրմէ. եւ այլն։
Ոչ նորոգի, եւ ոչ հնանայ. (Յճխ. ՟Ա։)
Աշխարհ ծերանայ եւ հնանայ. (Եզնիկ.։)
Հնացեալ ծերութեամբ կամ աւուրբք. (Իգն.։)
Եւ էր ալեւոր ըստ մարմնոյ, եւ հնացեալ արտաքին մարմինն. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Հնացեալ եւ մաշեալ ալեւոր մարդ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Գործք մեր հնանայ առ վերջինսն, եւ մոռացեալ լինի. (Լմբ. իմ.։)
Ի նորանալ եւ ի հնանալ լուսնին. (Երզն. մտթ.։)
Ախտ հնացեալ յանձին՝ բարք լինին, եւ բարք հնացեալք՝ բնութիւն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Indian;
black, negro;
—ք, India;
— փայտ, ebony, ebon;
— եղէգն, bamboo;
— ընկոյզ, nutmeg;
— որդն, silk-worm;
— մրջիւն, ant-lion;
— հաւ, turkey, turkey-cock;
գնալ ի —ս, to go to the Indies.
ἱνδική india, indi Աշխարհն եւ Բնակիչք ներքին կողմանն ասիոյ. հնտըստան, եւ հնտըստանցի.
Ի կողմանցն հնդկաց մինչեւ ի կողմանս եթւովպացւոց։ Ի հնդկաց աշխարհէն մինչեւ յեթովպիա։ Ի հնդկաց մինչեւ յեթովպացիս։ Զաշխարհն հնդկաց եւ զպարթեւաց. (՟Ա. Եզր.։ ՟Ա. Մակ.։)
ՀՆԴԻԿ. αἱθίοψ . (այրեցած դիմօք). Αἱθιοπία aethiops, aethiopia. Եթովպացի, եւ աշխարհն եթովպացւոց. խափշիկ. հապէշ, հապէշտանցի.
Առաջի նորա նախ հնդիկք անկցին։ Ետուր զնա կերակուր զօրացն հնդկաց։ Եթէ փոխիցէ հնդիկ զմորթ իւր։ Հնդիկք յառաջագոյն ձեռնտու լիցին առ աստուած. (Սղ. եւ Երեմ.։)
ՀՆԴԻԿ. ա. Սեւամորթ. սեւադէմ. սեաւ.
Հնդիկ եմ, եւ սպիտակ։ Հնդիկ եւ սեաւ դու։ Թէպէտեւ հնդիկ իցես մարմնովդ, հանդիպելոց ես փրկութեանս. (Վրդն. երգ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։ Ածաբ. մկրտ.։)
ՀՆԴԻԿ ՓԱՅՏ ՍԵՒԱԹՈՅՐ. ՑՈՒՊ ՍԵԱՒ ՀՆԴԻԿ. որպէս յն. Եբենեան փայտ կամ ցուպ. ապանօղ։ (Պտմ. աղեքս.։)
Հնդիկ մրջիւնն ոսկի լերինս է կուտեալ. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Զհնդիկ որդնէ ասեն. ի կեպարանս թրթրոյ երեւի փոքրիկ. նիւթիչ է մետաքսին կերպասու. (Վեցօր. ՟Ը։)
stove, furnace, oven;
— հալողութեան, բարձր, կոնաձեւ, ցոլացուցիչ, խառնարանի, պառակաւոր, melting furnace, blast furnace, shaft furnace, reverberatory furnace, puddling furnace, muffle furnace.
(որպէս թէ Հրնոց) Փ κάμινος, κλίβανος caminus, fornax, clibanus, fornus. ուռն. վառարան յարկածածկոյթ. եւ Թոնիր. եւ Հալո. քուրայ, բովք.
Մրրիկ կամ մոխիր հնոցի։ Հնոց երկաթեղէն եգիպտոս. կամ հնոց աղքատութեան, չարեաց։ Հնոց հրոյ, կամ հրոյ բորբոքելոյ։ Շուրջ հնոցաւն. եւ այլն։
Հնոցն, եւ տապ իւր. (Նար. ՟Զ։)
Արկանել զմեզ ի հնոց ցանկութեան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։)
Իսկ (Թուոց. ՟Ի՟Ե. 8.)
Եմուտ զհետ առնն իսրայելացւոց ի հնոցն. եբր. որպէս թէ կամարակապք ձեւ հնոցի. ըստ այլոց՝ պոռնկանոց. ըստ վարդանայ՝ ներքսագոյն սենեակ։
to sound, to resound, to boom, to echo;
— պղնձոյ, to toll, to ring, to gingle, to tinkle;
— ծովու, to murmur, to roar;
— հողմոց, to blow, to whistle, to rustle;
— հրացանի, to whizz, to whistle;
— հրետի, to boom;
— բանից, to announce, to spread abroad, to publish;
— զբառս, to pronounce;
ոչ բարւոք — ականջաց, to grate upon, to offend the ear;
— դրամոց, to chink.
եւ ն. Արմատն է Հունչք. (լծ. կանչել. խանչել. գանգել. վանգել. գոչել) ἡχέω, ἑξηχέω sono, tinnio φωνέω vocem edo βοάω clamo βομβέω bombum edo ῤήγνυμαι scindo, crepo ἁκουστόν ποιέω, ἁκούομαι audire facio, audior եւ այլն. Ձայն արձակել կամ հանել. արձագանգս տալ. շռնչել. շառաչել. հռչակել, իլ. լսելի առնել եւ լինել. եւ Դղրդիլ, շարժիլ ի ձայնէ.
Հնչէր կամ հնչեաց ձայն փողոյն, փողն, պղինձ, բարբառ ի քաղաքի, քաղաքն. երկիրն ի բարբառոյ կամ յաղաղակէ. պարիսպք կամ յատակք, լերինք եւ հովիտք՝ ծով. եւ այլն։
Քաղցրաձայն հաւուց բարբառ հնչէր։ Հնչեաց համբաւն ի տուն փարաւոնի։ Ի ձէնջ հնչեաց բանն աստուծոյ՝ ոչ միայն ի մակեդովնիա։ Հնչեցէ՛ք ի մակդող։ Հնչեսցեն երկոքեան ականջք իւր։ Մուրճ եւ ամենայն ինչ երկաթի ոչ հնչեաց ի շինել նորա. եւ այլն։
Հնչեն օրհնութիւնք, կամ փառք թագաւորին անմահի. (Խոր. վրդվռ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Հնչէր լուր գործոյս յամենայն աշխարհիս հայոց։ Սկսան քարինքն հնչել ի լսելիս նոցա ի պատառիլն իւրեանց. (Ճարպ։ Իգն.։)
Հնչեցէք առ իս զբանս ձեր, եւե ես լուայ. յն. ձայնեցիք. (Եզեկ. ՟Լ՟Ե. 13։)
Զմի եւ զնոյն բան բազմապատիկ հնչեն ի լսելիս նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5։)
Ուր ըզզանգակսն հնչէին. (Շ. եդես.։)
Հնչեա՛ զքընար քո, եւ խայտա՛. (Տաղ.։)
Հնչեցին ընդ տիեզերս զաւետիս կենաց։ Ի վերուստ հնչեցին զբանդ կենաց։ Ձայնք հնչեցին սանդարամետք անդնդոց. (Շար.։)
Սքանչելիքն հնչին տակաւին յիմ լսելիս. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Ձայնդ ահաւոր ... ուժգինս հնչեցեալ. (Նար. ՟Ա։)
Ի վերնատունն հնչեալ հողմաձայն հնչմամբ։ Ի հնչել հարաւային հողմոյն։ Մինչեւ հնչեալ հողմոյ ուժգին։ Սառնամանիք ցրտոյ հնչեն յոյժ խստական. (Շար.։ Իգն.։ եւ Նար. երգ.։ Յիսուս որդի.։ Երզն. ոտ. երկն.։)
cf. Հոգաբարձու.
Յանձն արար նա զհօտ իւր, զի հոգաբարձ լիցի նոցա։ Հոգաբարձ լիցի սրբոցն, այսինքն հալածելոցն։ Հոգաբարձ լիցի այրն՝ կնոջ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 36։ Եփր. ՟բ. կոր. եւ Եփր. եփես.։)
Հոգաբարձացն առաջարկութեամբ զցոյցս յուսոյն՝ գթացեալ ողորմեցար. (Նար. ՟Չ՟Ե։)
Իբրեւ հոգաբարձ վերակացու։ Այլ նա (օձն) իբրեւ հոգաբարձ մի եւ վերակացու՝ ասէ. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ծն.։)
to provide, to provision;
to furnish, to garnish, to store, to procure;
to take care of, to preserve with care, to keep, to husband;
to care, to mind;
— վասն ուրուք or զումեքէ, to grow or be anxious about, disquieted, uneasy, thoughtful, to trouble one's head or oneself about, to torment oneself, to fret about;
չ— վասն վաղուի, to take no thought for tomorrow;
մի՛ ինչ —այք, don't be uneasy, do not distress yourself.
μεριμνάω, φροντίζω, ἁδολεσχέω curo, solicitor, studeo, cogito, meditor ἁδημονέω gravissime angor. Հոգ տանել. փոյթ ունել. խորհել զգուշութեամբ, կամ տատամսութեամբ. հոգալ, հոգ ընել, մտմտալ.
Ծանրասցի գործ մարդկան, եւ այնմ հոգասցեն, եւ մի՛ հոգասցեն ի բանս տարապարտս։ Հոգալ վասն մեղաց, կամ ոգւոյ, մարմնոյ, հանդերձի, վաղուի։ Ի պատուիրանս քո հոգացայց։ Այլ եւ ի պատուիրանս քո հոգացայց։ Զմէնջ հոգասցէ։ Զմիմեանց հոգայցեն։ Հոգացեալ ի սրտի իմում։ Սկսաւ տրտմել, եւ հոգալ.եւ այլն։
Իբր զպանդուխտ, որ ոչ զտանէ հոգայ. (Մխ. երեմ.։)
Ոչ զհոգւոց ինչ հոգան. (Մանդ. ՟Գ։)
Հովիւք զհօտից ոչ հոգան, զփառաց եւ զհեշտութեանց հոգալով. (Խոսր.։)
Հոգացաւ փրկութեան իմոյ. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
Հոգացի՛ր, թէ ո՛րպէս զիւր չարիքն իւրաքանչիւր ոք յիւրոյ անձնասիրութեան ի ծածկոյթն ստուգապէս տեսանիցէ. (Կլիմաք.։)
Ոչ եւս հոգասցէ ինչ. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Է. 9։)
Հոգալ զդիր դպրութեանն հայոց. (Խոր. ՟Գ. 52։)
Հոգասցո՛ւք զաստուածային ճանապարհս, թէ ուստի՞ սկսաւ, եւ ո՛ւր կատարի. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
cf. Հողաբլուր.
Կուտեսցէ հողակոյտս. (Ամբ. ՟Ա. 10։)
Իբրեւ զկարկառս եւ զհողակոյտս. (Գէ. ես.։)
Նստան առ նմա իբրեւ ի վերայ հողակուտի մեռելոց. (Իսիւք.։)
Հողակոյտ բլուրս, կամ բլրոյն. (Պիտ.։ Նար. խչ.։)
to taste, to try, to relish;
to eat, to feed;
to drink;
to experience;
— զմահ, to die;
— զաշխարհ, to enjoy the world or its pleasures;
— զքաղցրութիւն խաղաղութեան, to taste the sweets of peace.
γεύομαι gisto, degusto. Առնուլ զճաշակ ուտելեաց կամ ըմպելեաց. ճաշել. ուտել. առնուլ զհամ եւ զհոտ, կամ զփորձ. համտես ընել, ուտել.
Ճաշակել ի շիկաթանէ։ Ոչինչ ճաշակեմ։ Ոչ ճաշակեաց հաց։ Ճաշակեցի սակաւ մի ի մեղուէս։ Ճաշակելով ճաշակեցի սակաւ մի մեղր։ Ճաշակեաց զջուրն գինի եղեալ։ Ճաշակեցին յերկնաւոր պարգեւացն։ Ոչ ճաշակեսցեն զմահ.եւ այլն։
Զմանկունսն իսկ մինչեւ ցամս ութուտասանց ամենեւին ի գինի ոչ ճաշակել ... եւ յետ այսորիկ գինով իսկ ճաշակել չափաւոր մինչեւ ցերեսուն ամսն. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Եկն եւ ճաշակեաց զմարդկութիւնս մեր. (Մծբ. ՟Գ։)
Ճաշակել զահրուածս, կամ զցաւս. (Մանդ.։ եւ Ոսկ.)
Ունչք՝ որովք ճաշակեցին զհոտ նեխոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։)
Ճաշակեսցեն զօրինադրութիւնն։ Ճաշակեսցուք եւ մեք զպատուիրանս աստուծոյ. (Նոննոս.։ Շար.։)
Ճաշակեսցէ զդարձ փոխարինին իւրոյ. (Եփր. համաբ.։)
Յուղիղ խրատութենէ ճաշակեցին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ճաշակեցին ի գիտութենէն աստուծոյ. (Լմբ. իմ.։)
Գտանի եւ ՃԱՇԱԿԻՄ, իբ հասարակ բայ յն. ոճոյ.
Բժիշկքն ի խիւսէ եւ ի դեղոց՝ զոր կազմեն հիւանդաց, նախ ինքեանքն ճաշակին. (Տօնակ.։)
effusion, shedding, spreading;
— արեան, blood-shed, effusion of blood, slaughter, crnage, butchery;
—իս արեան գործել, հանել արեան —իս, արեան —եօք լնուլ, to slaughter, to shed rivers of blood;
բազում արեան —իք եղեն or գործեցան ի ճակատամարտին, rivers of blood were shed in that battle;
cf. Հեղում.
διάχυσις diffusio. Ճապաղք. հեղումն եւ զեղումն կամ ուղխք արեան սպանութեամբ.
Սկսան կոտորել, եւ եղեն արեան ճապաղիք։ Լինիցին գայլք, եւ հանեն ճապաղիս (կամ ճախճախիս) արեան ի գառանցն. (Զենոբ.։ Ագաթ.։)
Զօրքն հայոց եւ վրաց յանխնայ դնէին զամենայն պարսիկսն արեան ճապաղիս ընդ երեսս դաշտին. (Պտմ. վր.։)
Ոչ սակաւ ինչ արեան ճապաղիս հեղեալ եւ յայնմ եւս աշխարհի. (Յհ. կթ.։)
Արեան ճապաղի ի մէջ հարազատաց եւ ազգականաց անկանիցի. ((գրեալ էր, ճաղպախի) Ոսկ. մ. ՟Բ. 8. յն. արեամբք ազգականաց լցցի երկիր։)
to lead the flocks out to pasture, to feed, to pasture;
to remedy, to cure;
to attack, to corrupt, to waste, to devour, to consume;
to pasture, to graze, to browse, to feed, to bait, to feed or live upon, to eat;
to expand, to extend, to dilate, to propagate, to diffuse, to spread;
to take root, to get rooted;
to be cured;
— զանձն, to fatten oneself;
բոցն հողմավար ծաւալեաւ —կէր, the flames, driven by the wind, continued to spread;
յանհնարինս —կէր ի սիրտս նոցա, a deep wound rankled in their hearts;
ցաւն որ յոսկերս նորա —կէր, a pain which penetrated to the very marrow of his bones.
ՃԱՐԱԿԵՄ ՃԱՐԱԿԻՄ. νέμω, νέμομαι, βόσκω , βόσκομαι, ποιμαίνω pasco, pascor ἑσθίω edo, vescor. Դարմանել ճարակօք, եւ ճարակիլ. արածել. եւ արածիլ. ուտել. ռմկ. արծել, արծիլ. պ. ջէրանիյտէն.
Աներկիւղ զանձինս ճարակեն. (Յուդ. 12։)
Ընդունի՝ յետ ճարակելոյ զխոզեանն (կամ զխոզսն). (Բրս. ապաշխ.։)
Ես ինձէն ճարակեցից զխաշինս իմ. (Եփր. աւետար.։)
Ճարակեսցէ (կամ ցի) գայլ ընդ գառին։ Ի միասին ճարակեսցին։ Մի՛ ինչ ճարակեսցեն, եւ մի՛ ճարակեսցին։ Որդիք ձեր յանապատի անդ ճարակեսցին։ Ի նոսա ճարակեսցին.եւ այլն։
Ոյք զպտուղս երկրի ճարակին. (Նիւս. բն.։)
Գազանք իբրեւ զարջառ խոտ ճարակին. (Յոբ. խ. 10։)
Երիվարաց, եւ իշոց, եւ այլոց այսպիսեաց ճարակողաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Ճարակէին նոքա չար գիջութեամբն. (Շ. յուդ. ՟Ժ՟Գ։)
ՃԱՐԱԿԵԼ իլ. συγκαταφάγομαι, διανέμω simul devoro, depascor. Նմանութեամբ Ծախել. եւ ծաւալիլ. զայրանալ.
Բոց գիտէ ճարակել զեղէգն։ Ցաւն օր ըստ օրէ աճէ, եւ ճարակէ զմարմինն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։ Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Չար ախտս յայսմանէ առեալ զնիւթ՝ սկսաւ ճարակել. (Լմբ. պտրգ.։)
Վիրացն հարուածք ճարակեսցին. (Նար. ՟Թ։)
Շուրջ զամենայն բլրովք նոցա հուր ճարակեսցի։ Զի մի՛ առաւել ճարակեսցի ի ժողովրդեանն. (Ես. ՟Թ. 18։ Գծ. ՟Դ. 17։)
Ճարակի յայրել եւ յապականել. (Յհ. կթ.։)
Ճարակեալ էր հրդեհ մոլորութեանն. (Ոսկ. գղ.։)
Ոչ զմօտակայն ճարակի, եւ ոչ ամենեւին շիջանի. (Նիւս. կազմ.։)
Սուր նորա ճարակէր զամենեսեան։ Սրով ճարակեցին զբնաւսն. (Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. յիշ.։)
Քննութիւն մեր աստէն առ մեզ ճարակեսցի։ Բանն կարօտեալ՝ ի պէտս այնորիկ այսր անդր ճարակեցաւ. (Լմբ. պտրգ.։)
Մահն տակաւին ճարակէ զմարդիկ. (Տօնակ.։)
Բարկութիւնն աստուծոյ ճարակէ զեգիպտոս։ Ամենայն անօրէնութիւնք եւ չարութիւնք ի քաղաքիս ճարակին. (Վրք. հց. ձ։)
Մերթ եւս՝ որպէս Ճար եւ ճարակ առնել, լինել. դարմանել դեղով կամ հնարիւք.
Ի ճարակել խոցուածոյս՝ անդրէն վիրաւորիմ. (Նար.։ ՟Հ՟Ա։)
cf. Ճարպաւոր.
Պարարտացեալ ճարպով, իւղով, ձիթով.
Դուք էք ճրագալոյցք ճարպապարարտք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
oratorical;
—ն, cf. Ճարտասանութիւն.
ῤητορικός oratorius, -ia, -ium. Սեպհական ճարտասանի եւ ճարտասանութեան. հռետորական.
Ընդել եւ ծանօթ էր ճարտասանական հրահանգիցն. (Արծր. ՟Գ. 9։)
Զի ուսցի զճարտասանական եւ զփիլիսոփայական ներվարժմունս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Կուրաց եւ համերց լոյս, եւ լեզու ճարտասանական. (Անան. եկեղ։)
Ճշմարտութիւն զճարտասանականն զանիրաւութիւն ի բաց մերժեաց որպէս զառանցեալս բանս. (Դիոն. ածայ.։)
ՃԱՐՏԱՍԱՆԱԿԱՆՆ գ. ἠ ῤητορική rhetorica. Արհեստ ճարտասանական. ճարտասանութիւն. եւս եւ Ճարտասան.
Քան զայլ արհեստ եւ զմակացութիւն, քան զքերթողականն ասեմ, եւ քան զճարտասանականն։ Ամենայն՝ որ ճարտասանական է, նաեւ հաւանութեան արարչական. (Սահմ. ՟Ա. եւ ՟Դ։)
Տեսակք ճարտասանականին երեք այսոքիկ են. եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
Զճարտասանականացն յինքեանս ամբարէին զգիտութիւնս. (Սոկր.։)
to exercise one's wits, to seek expedients, to devise means, to invent;
to make use of stratagems, to use artifices, wiles, shifts;
to pretend to be learned, to affect learning;
մի՛ ճարտարեր առաւել, զի մի՛ թիւրեսցիս, let the cobbler stick to his last.
σοφίζω, -ομαι argute comminiscor, conficio. Ճարտարութեամբ հայթայթել. արուեստակել. իմաստակել. եւ Իմաստասիրել. եւ Ճարտարաբանել. եւ Ճարտարանալ.
Մի՛ ճարտարեր առաւել, զի մի՛ թիւրեսցիս. (Ժղ. ՟Է. 17։)
Առաջի թագաւորի մի ճարտարեր. (Սիր. ՟Է. 5։)
Մի՛ աւելի քան զօրէնս ճարտարեր։ Արտաքոյ կարեաց ճարտարիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3։ Եբր. ՟Դ։)
Բանիւք միայն ճարտարեն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ընդէ՞ր զառնելն եւ զծնանելն ճարտարիցէ հերետիկոսն, թէ նոյն է։ Տե՛ս զիա՞րդ ճարտարեն հակառակորդքն. (Սեբեր. ՟Է։)
Այլոց սակս ջերման բժշկութենէ ճարտարիցէ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Անուանակոչութեան սրբոցն մի՛ ճարտարեր. յն. մի՛ սովորիր։
cf. Ճգնեցուցանեմ.
κινδυνεύω in angustiam, vel periculum conjicio. Ի ճիգն եւ ի նեղ արկանել. նեղել. տագնապել. տանջել.
Ճգնէր զինքն ի յաշխատութիւն եւ ի պահս. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Զմարմինս ճգնեն առանց ընտրողութեան։ Այս փայտս ճգնեաց եւ խայտառակեաց զսատանայ։ Պատառեաց համան փայտ մուրգքէի, ինքն ի նոյն ճգնեալ մեռաւ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
cf. Ճեղքում.
ՃԵՂՔԵՄ ՃԵՂՔՈՒՄ. διασπάω, ἁποκνίζω , σχίζω distraho, discerpo, discindo, disseco, findo, diffindo. ռմկ. ճղքել. (լծ. կեղեքել. ջաղխել. եւ թ. ճարգ կամ ճըրգ եւն) Հերձուլ. ցելուլ. հատանել. կտրել.
Ճեղքեաց զնա իբրեւ զուլ մի այծեաց. (Դտ. ՟Ժ՟Դ. 6։)
Ճեղքեաց փայտ, եւ ընկէց անդր. (՟Դ. Թագ. ՟Զ. 60։)
Որպէս ոք զի ճեղքիցէ զուլ այծից, այնպէս եճեղք զառիւծն. (Փիլ. սամփս.։)
Գուցէ ճեղքիցէ զնոսա յեղբայրութենէ. (Ոսկ. ՟բ. թես.։)
Յերկուս ճեղքէ զամբոխ թշնամեացն։ Ճեղքել (կամ ճեղքուլ) ըստ կամաց (զքարինս). (Խոր. ՟Բ. 82. եւ 7։)
Շեշտ ընդ մէջ ճեղքէր զամուր գլխանոցն. (Յհ. կթ.։)
Ի թուոյ անտի աշակերտացն նորա ճեղքեաց զնա. (Իգն.։)
Գուցէ ճեղքիցի պօղոս ի նոցանէ. (Գծ. ՟Ի՟Գ. 10. իբր ձգձգիլ եւ գիշատիլ։)
Մատնիչն որոշեալ ճեղքեցաւ ի նմանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
Ընդ արդարսն մասնակցութեան, յորոց ճեղքեցայ. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
Քակիցին ի մերձաւորաց, ճեղքիցին յօգնականաց. (Մաշկ.։)
Առ րոբովամաւ ճեղքեցան ցեղքն. (Եպիփ. սղ.։)
Մի է ճշմարտութիւնն, եւ ոչ ի բազումս ճեղքեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22. յորմէ եւ Երզն. մտթ.։)
place for walking, covered walk, walk, alley;
school of the Peripatetics;
academy, Institute;
dwelling, abode;
throne;
—ք, walk, gait, step;
— բանասիրական, գիտութեանց Academy of belles-lettres, of sciences;
գաղղիական —, the French Academy.
περίπατος ambulacrum, ambulatorium եւ schola peripatetica. Տեղի ճեմելոյ զբօսալի. ճեմելիք. եւ վերելանելիք. եւ Բնակարան. սրահ.
Ձոյլ ոսկի, եւ ճեմարան բանին աստուծոյ. (Շար.։)
Ճեմարան թագաւորին, արքայից արքային՝ բուրաստան ցանկալի. (Տաղ կուսին.։)
Ճեմարան եւ ընդունարան երկնից արքային՝ նշան աստուածընկալ. (Նար. խչ.։)
ՃԵՄԱՐԱՆ. Դպրոց ճեմական փիլիսոփայից. ուստի եւ ամենայն վարժարան ուսմանց.
Արիստոտէլէս, եւ որք ի ճեմարանէն, կամ ի ճեմարանին. (Փիլ. լին. ՟Գ. 16։ Պորփ.։ Առ որս. ՟Դ։ Մագ. ՟Ի՟Ա։)
Ի ստոյգ յօդանալ ճեմարանին վերաբանութեան. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Արասցէ քեզ ճեմարան (զարքունիսդ)։ Անտեղեակ ի ճեմարանիս։ Տրամախոհին ի միջոյ ճեմարանիս. (Մագ. ՟Ի՟Ա. ՟Ծ՟Է։)
Ճեմարանքն ամբարտաւանեցին. իմա՛, ճեմարանեանք. դպրոցականք։
ՃԵՄԱՐԱՆ. իբր Ժողովարան. մզկիթ։ Ուռհ. ՟Մ՟Խ՟Զ. ՟Մ՟Կ՟Ա։
Վազս առեալ սիգաքայլ ճեմարանօք ընդ կապուտակաձեւ ասպարէզս. (Արծր. ՟Դ. 11։)
walk, covered walk;
terrace, corridor, gallery;
walk, gait;
ծառատունկ —, avenue, broad walk or alley, vista, boulevard.
περίπατις, βάδισις եւ այլն. Ճեմարան ըստ ՟ա. նշ. եւ Ճեմարանք, որպէս ճեմ, ճեմելն. (ըստ հոմաձայնութեան յն. բառից).
Համարեցաւ զանդունդս իւր ճեմելի. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 24։)
Ուստերք եւ դստերք անուանիմք. զի ընտանացեալք եւ ճեմելիք լինիմք. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ի բաց ընկեցեալ լիցին ամենայն ճեմելիք ստորաքարշք. զի ասասցէ եւ վասն ձեր, բնակեցից ի նոսա, եւ ճեմեցայց նոքօք. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Սնգոյրն եւ ծարիրն, եւ ոտիցն ճեմելի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Յայտ յանդիման մարմնոյն ճեմելեօքն ցուցանեն զհպարտութիւն. (Ոսկ. ես.։)
cf. Ճեպեցուցանեմ.
ՃԵՊԵՄ ἁναγκάζω cogo κατεπείγω compello ἑπισπεύδω accelero ἑποξύνω exacuo եւ այլն. որ եւ ՃԵՊԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Փութացուցանել. ստիպել. տագնապել. հարկեցուցանել. ի նեղ արկանել. արտորցընել, ճորովցընել.
Եթէ արծաթ փոխ տայցես եղբօր քում, մի՛ ճեպեսցես զնա։ Ճեպէր զզօրսն ի ձայն փողոյ։ Ստիպէր ճեպել (զընթացս) ի ճանապարհ։ Ճեպեաց զաշակերտսն մտանել ի նա։ Համբաւք եւ տագնապք ճեպեսցեն զնա յարեւելից։ Երկունք ճեպեցին զնա.եւ այլն։
Ի հրամանէ թագաւորին ճեպեսցեն զնոսա շինել զեկեղեցիս. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 17։)
Ճեպեալ զինքն՝ փութապէս մկրտի. (Ճ. ՟Բ.։)
Ճեպեցին զանձինս առ հաւատս. (Նանայ.։)
Առաքինաբար առ հաւատսն յորդորեալք ճեպեցէ՛ք զանձինս. (Լծ. ածաբ.։)
Երկունք փրկութեան աշխարհին ճեպէին (զհայս). (Շար.։)
Որպէս երբեմն զխաչօղսն ճեպէր ի տէրունական մահն. (Խոր. հռիփս.։)
ՃԵՊԵՄ, եցի. չ. եւ ՃԵՊԻՄ, եցայ. ձ. σπουδάζω, σπεύδω, διωκέομαι studeo, operam do, festino, sector ἑπείγομαι propero, maturo. Փութալ. աճապարել. վաղվաղել. ստիպիլ. եարգել. ընթանալ, կանխել. դիմել. բերիլ. բերիլ. հոգալ. գուն գործել. արտորալ, վառուիլ, վազել.
Ճեպեալ էք յիւրաքանչիւր տուն իւր. (Անգ. ՟Ա. 9։)
Ճութացեալ ճեպեցին մեղաւորք ի սիոն. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։)
Յերկիրն աւետեաց ճեպեսցուք։ Ճեպէին յերուսաղէմ։ Ճեպէին յափշտակել զնա. (Սարգ.։ Ոսկ. յհ.։)
Փութամ ճեպիմ միշտ զձեզ յորդորել. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 15։)
Ճեպելն քան զփոյթն առաւել է։ Ճեպել է ամենայն պնդութեամբ զհետ ընթանալ. (Սարգ. անդ։)
Եւ ինքն մահուամբ ճեպի զհետ ամենայն երկրածնաց. (Լաստ. ՟Զ։)
Մի՛ հեղգայք առ շնորհն, այլ ճեպեցարո՛ւք։ Ի գործ ճեպի։ Ճեպին ազգք ամենայն առ ի հաւատսն։ Յայլ իմն ճեպի բանս. (Ածաբ. մկրտ.։ Առ որս. ՟Ժ՟Բ։ Նանայ.։)
Առ սողոմոն յաղագս իմաստութեանն փառացն (կամ վարկի) ճեպեցաւ. (Նիւս. երգ.։)
running swiftly;
diligence, stage-coach, coach;
— երագութիւն, fast, express train;
— լինել, to run or go at full speed.
ՃԵՊԸՆԹԱՑ ԼԻՆԵԼ. Ճեպով ընթանալ. շուտով վազել.
Առ ահին եւ խնդութեան ճեպընթացս լինէին. (Երզն. մտթ.։)
cf. Ճիւղ.
Ճեղ. ճիւղ. ոստ.
Իբրեւ զխնձոր զուարճացեալ ի վերայ բարձրաբերձ գալարագեղ ծագի ճղանց ծառոյն. (Վրք. ոսկ.։)
Կամ գերունակ ճըղանց խնձոր. (Շ. եդես.։)
Որպէս զպտուղ զճղից կախեալ. (Երզն. մտթ.։) cf. ՃԻՒՂ։
ՃԻՂ եւ ՃԻՒՂ ՃՈՒՂ.
Առ ժամայն ոչ խոնարհեալ ճղոյն. եւ նաի վայր քարշելով յանդգնաբար՝ բեկեալ եղեւ. (Եպիփ. ծն.։)
Խոնարհեցուցանելզճուղս։ Զճուղն ի վայր խոնարհեցուցանէր. (Ոսկիփոր.։)
cry, shrill cry, shriek, screech, scream;
squalling, wailing, outcry;
աղիողորմ —, piteous cry;
— առնուլ, բառնալ, ղճչի հարկանիլ, to cry, to make a loud outcry, to shriek, to scream, to screech, to squall, to howl, to yelp, to whine;
— բարձեալ աղաղակել, to utter piercing screams.
Թագաւորն եկեալ ի ճիչն եւ ի ձայն աղիողորմ լալեացն. (Մեսր. երէց.։)
γόος, κραυγή luctus, emitus, clamor. Ճիկ մեծաձայն. ողբ. բողոք. կական. գոչիւն. կանչիւն. գուժումն. հեծութիւն. աղաղակ կանացի. կանչելը, կանչւըռտելը.
Ճչիւ (եւ) աղաղակաւ զքաղաքամէջսն լնուին։ Լուան զձայն ճչոյն. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 10։ Դան. ՟Ժ՟Գ. 26։)
Վայիւք եւ ճչովք եւ ողբովք աշխարէին զթագաւորն. (Ագաթ.։)
Վայիւք եւ ճչօք, եւ զճակատ հարկանելով։ Ելանելով ի տեղի մարտին վայիւք եւ ճչօք. (Ղեւոնդ.։)
Ճիչ եւ լալումն լինէր. (Ճ. ՟Բ.։)
Կականումն գուժից, ճչոյ, կանչոյ եւ կառանչոյ. (Յհ. կթ.։)
ՃԻՉ ԱՌՆՈՒԼ, ԲԱՌՆԱԼ. ԶՃՉԻ ՀԱՐԿԱՆԻԼ. իբր Ճչել. բողոք եւ գոյժ արկանել՝ բառնալ եւ այլն.
Ճիչ առեալ եւ զօձիս պատառեալ։ Ձա՛յն առ, ճի՛չ բարձ։ Ճի՛չ բարձէք ի վերայ մովաբու. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 43։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 12։ Երեմ. ՟Դ. 8։ ՟Խ՟Ը. 31։)
Ճիչ բարձեալ, կամ բառնայցէ. (Յճխ.։ Խոսր.։ Սարգ. եւ այլն։)
Դեւն զճչի հարաւ. (Եւագր. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Ճչեմ;
ոչ այլ ինչ լսէր, բայց վայ զվայիւ —եալ, nothing was heard but shrieks and woe.
Զարհուրեցաւ, եւ ճիչեաց առ սուրբն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ոչ այլ ինչ լսիւր, բայց վայ զվայիւ ճիչեալ. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
cf. Ճմլեցուցանեմ.
ἑκπιέζω, ἑκθλίβω, ἁποθλίβω exprimo, opprimo, comprimo ἅγχω stangulo, constringo. Պնդագոյն սեղմել. ճնշել. տրորել. քամել. եւ Նեղել-նուաճել. կոխան առնել. խեղդել. եւ Խորովել կա տոչորել զսիրտ, եւ այլն. ճմրել, ճզմել, սըխմել, քամել, եւ սիրտը էրել.
Առնուի զխաղողն, եւ ճմլէի ի բաժակն։ Ճմլել զպտկունս։ Ճմլեաց զոտն բաղաամու։ Ի սանձս եւ ի դանդանաւանդս ճմլեսցես զկզակս նոց։ Ճմլեցի զնոսա բարկութեամբ։ Էջ նստաւ փիղն ի վերայ նորա, եւ զնա անդէն ճմլեաց։ Զսիրտս ճմլէր.եւ այլն։
Յորովայնի ճմլեն զմանկունս. (Յճխ. ՟Ը։)
Ճմլեցաւ (դաւիթ) կրկին անգամ յաջ յահեակ. (Եփր. թագ.։)
cf. Ճնշեցուցանեմ.
ἑκπιέζω, συντρίβω exprimo, opprimo, contero ταπεινόω humilio καταδαμάζω domo ὐποπιάζω suggillo, castigo. (լծ. սանձել. եւ ցնդել) Ճմլել՝ ըստ ամենայն առման. որպէս սեղմել ձեռամբ կամ ընդ ոտիւք. քամել. զսպել. նուաճել. նկուն առնել. ճգնել. նեղել. ճզմել, սխմել, նեղը ձգել.
Ճնշէին զնոսա։ Եթէ ոչ ճնշեալ էր զերինջն իմ։ Ճնշեմ զմարմինս իմ։ Փրկեցից զճնշեալն։ Ճնշէի ի նեղութենէ անձին առ պարսպաւն։ Ի նեղութենէն էի ճնշեալ ի պարսպէն.եւ այլն։
Ճնշել զանձն պահօք, կամ զմարմինս կուսութեամբ։ Ճնշել սանձիւ զկզակս, կամ զբարս. (Կոչ. ՟Գ։ Խոսր.։ Նիւս. երգ.։ Յհ. կթ.։)
Սովով ճնշին։ Ճնշին եւ աշխատին մեծաւ ջանիւք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Ճ. ՟Ե.։)
Ուժգնագոյն գելլով՝ զջուրն ի հանդերձէն ի բաց ճնշեալ հանեն. (Նիւս. ՟Ղ՟Գ։)
Աչք ձեր զքաղցր արտասուս ճնշեալ արտաքս բերեն. (Լմբ. ատ.։)
Թեթեւագոյնքն ի ծանրագունիցն ի վեր կոյս ճնշել դէպ եղեւ լինել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
to verify, to prove the truth, to certify, to assure;
diligently or exactly to investigate;
to seek with accuracy, to inform oneself minutely;
cf. Ճշգրտեցուցանեմ.
ἑξακριβάζω, ἑξακριβεύω, ἑξακριβόω investigo, exacte vel accurate perscrutor, certifico, diligentius observo στοχάζω conjecto χαρακτηρίζω, ὀμοιόω exprimo, assimilo. Ճշգրիտ հետազօտել. ստուգել. զննել եւ իմանալ. հաւաստի առնել, կամ լինել. եւ Քաջ դիտել եւ նկարել զնմանութիւնն.
Ո՞ ճշգրտեաց զզաւակն յակոբայ. (Թուոց. ՟Ի՟Գ. 10։)
Յայտնի զյարութեան ճշգրտեցէ՛ք զհաւաստութիւն։ Երթայք ճշգրտեցէ՛ք վասն մանկանն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5. եւ 7։)
Տեսաք, եւ ճշգրտեցաք, որպէս էր ակնկալութիւնն։ Որք ի մեղսն խուզեցան, առաւել եւս ճշգրտել պարտ է. (Բրս. հց.։)
Որով յաւէտ ճշգրտի բանիս տեսութիւն. (Խոսր.։)
Երկոց եւ քրտանց յոլովութիւն, կամ ճշգրտելով ասել՝ անբաւութիւն. (Սարկ. խրատ ուսմ.։)
Ոչ միոյ լուսոյ կարացեալ զնա ճշգրտել. (Դիոն. երկն.։)
cf. Ճշդիւ.
Կարգել զպատմութիւն ճշդիւ. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Ո՛չ ասաց տասն, եւ ո՛չ քսան, այլ՝ երեսուն, որպէս եւ էր իսկ ճշդիւ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
ՃՇԴԻՒ ՃՇԴՈՎ. (ի բառէս Ճիշդ) ἁκρίβως, ἁκριβή, δι’ ἁκριβείας , γνήσιως accurate, exacte, diligenter, per rigorem, rigorose. Ճշդութեամբ. շդելով՝ ըստ կերպի անաչառ քննութեան. ճշգրտիւ եւ խստիւ. անվրէպ խուզարկութեամբ. մանրամասն տեսութեամբ. հաւաստեաւ. եւ Զգուշաւոր.
Ճշդիւ հաւաքել զտասանորդն. կամ պահանջել. կամ նշանակել զժամանակն. կամ հասանել համարոյ ժամանակաց. կամ ճշդիւ լինիցին մրցութիւնք, կամ քննութիւնք, կամ համարք. (Գէ. ես.։ Խոսր.։ Սարգ.։ Եւս. քր.։ Եզնիկ.։ Մանդ.։)
Ճշդիւ գիտելի է ի գործոց նոցա, եւ չ ի տեսլենէ կամ ի համբաւէ դատել. (Մխ. առակ.։)
Որ յանխտրութենէ առ ճշդիւ վարս աստուածգիտութեանն յօժարեալք։ Ոչ այժմ ճշդիւ շրջել (ի բանս) ձեռնարկեսցուք։ Ճշդիւ ըստ կամացն աստուծոյ առ ի գործն փոյթ. (Բրս. հց.։)
Ի ճշդով պահանջումն սատերն սակի. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Ողորմութիւնք ճշդով սերմանեալ՝ ոչ պայծառ վառմամբ առաջի. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
cf. Ճշմարտիւ.
ἁληθῶς vere. Ճշմարտութեամբ. առանց ստութեան. ստուգութեամբ. իսկապէս. ճշմարտաբար. ճշմարտիւ. ճշմարի՛տ. արդարեւ. յիրաւի.
Ճշմարտապէս, եւ ո՛չ կարծեօք (կամ կարծիս ունելով)։ Եղեւ մարմին բանն ճշմարտապէս. (Հանգ.։ Աթ. ՟Գ։)
Որպէս եղեւ ճշմարտապէս տղայ, այսպէս եւե աճումն ընկալաւ. զի մի՛ առ աչօք զայն համարեսցին. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ճշմարտապէս ծնաւ, ճշմարտապէս աճեաց, ճշմարտապէս խաչեցաւ եւ մեռաւ, եւ թաղեցաւ եւ յարեաւ. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
Ճշմարտապէս յարեաւ տէր, եւ երեւեցաւ սիմովնի. (Սկեւռ. յար.։)
Հաւատաց ճշմարտապէս իբրեւ արդարեւ որդի աստուծոյ. (Խոր. ՟Բ. 24։)
Ճշմարտապէս բաւական ես. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Զճշմարտապէս եւ զմիագոյն ասէ. (Ագաթ.։)
Բնութեամբ եւ ճշմարտապէս աստուած, կամ որդի։ Զբնութեամբն եւ զճշմարտապէս. (Պրպմ.։)
cf. Ճշմարտեցուցանեմ.
ἁληθεύω, ἑπαληθεύω verum reddo, probo, confirmo, certifico, -or ἑξακριβάζω exacte perscrutor μανθάνω disco. Ստուգել. ճշգրտել. քննել եւ իմանալ զճշմարիտն. կր. Ճշմարիտ գտանիլ. հաւատարիմ լինել.
Զամենայն վախճան ինքն ճշմարտէ։ Առաքեաց ճշմարտել ի մուրթքէէ, թէ արդարեւ այնպէ՞ս իցէ. (Յոբ. ՟Ի՟Ը. 3։ Եսթ. ՟Դ. 5։)
Լսելիք ճշմարտեալք զաստուծոյսն։ Ձեռք ճշմարտեալք ի բարի գործս հաւատով։ Ահա մեք եւ մանկունք մեր ճշմարտեալ։ Ճշմարտեալ ի կերպարանս աստուծոյ՝ ժառանգեսցուք զարքայութիւն. (Յճխ. ստէպ։)
Առաքինութիւնքն ճշմարտիցին. (Խոսր.։)
Կամ Ճշմարիտ գոլ ցուցանել. հաւատարմացուցանել. հաստատել. յայտ առնել. եւ Վերածել ի ճշմարտութիւն. եւ Ճշմարտախօսել.
Ճշդել եւ ճշմարտել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 29։)
Ճշմարտել զբանն, կամ զանօրէնութիւնն բանին։ Զնոյն եւ ինքն տէրն ճշմարտէ՝ ասելով։ Որով ունիմք փշմարտել զբանս նոցա։ Արտասուքն զդառնութիւն սրտին ճշմարտէ։ Զստուերն ի լոյս ճշմարտելով. (Աթ. ՟Թ։ Յհ. իմ. երեւ.։ Անան. եկեղ.։ Իգն.։ Նար. լ։ Շար.։)
Ճշմարտեն (յայսմ մասին). իսկ բազմօք այլովք ստեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Որ ամենայնիւ ստեմ, եւ ոչ միով իւիք ճշմարտեմ. (Նար. ՟Ե։)
to mount, to ride;
— ի կառս, ի ձի, to mount or enter a carriage or vehicle;
to ride, to mount on horseback;
— ի նաւ, to go on shipboard, to embark;
անհամետ —, to ride bare-back;
յորս —, to go a hunting or shooting;
զհետ —, to chase, to give chase to, to persecute, to set off in pursuit of, to pursue;
յաւար —, to plunder, to pillage, to sack;
ապրեցաւ հեծեալ ձիով, he fled on horseback;
cf. Կառք.
ἑπιβαίνω (վերելակել). inscendo, conscendo, ascendo. որ եւ ՀԵԾՆՈՒԼ. ռմկ. հեծնիլ, հեծնուլ. Աշտանակել. ելանել եւ նստել ի վերայ գրաստու, եւս եւ կառաց.
Կազմեա՛ ինձ էշ, եւ հեծայց ի նա։ Հեծաւ յէու, եւ գնաց։ Հեծան իւրաքանչիւր ի ջորւոջ իւրում։ Զերիվարն՝ յորում արքայ հեծանէր։ Հեծեալք յերիվարս։ Հեծանէին յերեսուն եւ երկու յովանակս։ Զփարաւոն՝ որ զհետ հեծանէր ժողովրդեան քո բազում զօրօք՝ կառօք եւ երիվարօք. յն. զհետ մտանէր կամ պնդէր. (եւ այլն։)
Յաւար հեծցին։ Յաւար հեծանել (կամ հեծցեն). (Ոսկ. եւ Գէ. ես.։)
Ստացեալ երիվարս երագեն նոցա հեծանելովն։ Եւ թագաւորքն հեծեալ (իբր յեցեալ) ի զօրութիւն իշխանութեանն՝ չարչարէին զնոսա. (Լմբ. ժղ.։) cf. ՀԵԾԵԱՄ։
cf. Հեղգութիւն.
Ոչինչ օգուտ առնիցի քեզ ի հեղգանացդ. (Սեբեր. ՟Ժ։)
heavy-hearted;
— ի հաւատալ, slow of heart, slow to believe.
βραδύς τῇ καρδίᾳ tardus corde. Հեղգ սրտիւ. դանդաղ ոգւով. ծանրասիրտ. թոյլ. անհոգ.
Ո՛վ անմիտք, եւ հեղգասիրտք ի հաւատալ. (Ղկ. ՟Ի՟Դ. 25։)
Հեղգասիրտ, զի եւ ո՛չ ընդ մարգարէիցն կամեցան հայել բանս, եւ անտի ուսանել. (Իգն.։)
torrent, flood, inundation, overflow;
— ջուրց, deluge;
— հրոյ, torrent of flame;
— մարդկան, throng of people, crowd, immense concourse;
—ս արտասուց իջուցանել, to shed a flood of tears;
հոսէին արսուք իբրեւ զ—, tears ran down in torrents.
κατακλυσμός diluvium, inundatio πλημμύρα maris aestuantis accessus χειμάρρους torrens. (իբր Հեղհեղումն. ողողումնն) Զեղումն, մանաւանդ ջուրց. յորդորութիւն անչափ. ուղխ. տես եւ ՋՐՀԵՂԵՂ. ջուր կոխելը.
Վասն ջուրցն հեղեղի։ Ի ջուրցն հեղեղաց բազմաց։ Ջնջեսցին հեղեղաւ։ Եթէ լինիցի հեղեղ, ոչ զգասցէ։ Իբրեւ զհեղեղ անհուն.եւ այլն։
Հեղեղ անձրեւաց. (Եզեկ. ՟Լ՟Ը. 22։)
Գերազանցէ քան զհեղեղին ջրակուտակ. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
Ծովալիճն ի հեղեղ դարձեալ՝ ողողանէր զտունն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Իբրեւ կոհակք հեղեղոյ բերելով զցաւս. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Հեղեղաւ հրոյ ի գեհենն անկանին. (Խոսր.։)
Փրկել յութերորդումն ի հրոյ հեղեղէն. (Տօնակ.։)
Եթէ ամենայն հեղեղքն (կամ հեղհեղքն) որ ի ծովու անդ իցեն, որսասցին. (Եփր. ել.։)
cf. Հեղձումն.
Իբր Հեղձումն. (լծ. ընդ եղծ)
Գարշութիւն մարդկան, ուստի մահ. յաղագս որոյ հե՛ղձ արար, վասն որոյ անձրեւ բոցակէզ. (Տօնակ.։) (Կամ ընթերցի՛ր, հեղեղ հեղձարար, այսինքն հեղձուցիչ։)
cf. Հեղձուցիչ.
Հեղձուցիչ. որ կարէ հեղձուցանել.
Ելանէր արտաքս նոյ՝ ապրեալ ի հեղձական ալեացն. ((յն. ի նաւակոծութենէ) Ոսկ. ղկ.։)
Փրկեալ ի ջուրց հեղձականին։ Ջըրով խեղդէ խոր հեղձական. (Յիսուս որդի.։)