pressing olives;
—ք, olive-press;
oil-mill.
Երկինք որպէս ձիթահանաց (կամ նոց, կամ նուց) քար կողմաւոր գլորի։ Իբրեւ ձիթահանուց կողմաւոր շրջաբերի. (Յկ. ղրիմ.։)
fisher, fisherman;
նաւակ, կարթ, երեքարձէն — ի, fisherboat, smack;
— hook;
harpoon, fishspear;
քաղաք — աց, fisher-town.
inundating or overflowing valleys.
Զեղեալն ի ձոր մինչ ի լնուլ զայն. յն. ի ձորն քարշօղ.
egg;
— լողակաց, eggs, spawn, roe;
—ի միջուկ, դեղնուց —ոյ, yolk of an egg;
սպիտակուց —ոյ, white of an egg;
— բոյնկալ, nest egg;
— վաղահաս, rath -;
— հնացեալ, stale -;
— անծնունդ, փուտ, addled, rotten -;
խեճեպ —ոյ, egg-shell;
միզն —ոյ, the membrane of an -;
թերխորով —, boiled eggs;
պինդ —, hard -;
— ի տապակի, poached eggs;
fried-s;
— ածել, արկանել, ծրդել, to lay eggs;
ի —ս նստել, տածել զ—ս, to hatch, to sit on, to brood on.
Խնդրեսցէ ձուս։ Մայրն ջեռեալ նստցի ի վերայ ձագուցն կամ ձուոց։ Արկցէ յերկիր զձուս իւր։ Ձձուս քարբից ծակեցին.եւ այլն։
cast, smelted, founded;
cast, image, etc.
to cast, to smelt, to found;
to freeze, to harden by cold;
to solidify;
—եսցեն զսուսերս իւրեանց ի խոփս, they shall turn their swords into ploughshares.
Զլոյծ ջուրն յորդանանու քարակարկառ ձուղեցեր. (Ճշ.։)
Իբրեւ զպարիսպ քարեայ ձուլեալ արձանացոյց. (Երզն. մտթ.։)
Շինեաց կոփածու քարամբքն, եւ կրով զնա ձուլելով։ Կրով ձուլեալ ի մի. (Յհ. կթ.։)
candlestick;
candleholder;
acolyte.
Ճրագակիր աշտանակն զաքարիայ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
parchment;
scroll.
Բազում քարտիսի եւ մագաղաթի պէտք են. (Ասող. ՟Գ. 21։)
cf. Մագնեստիս.
ՄԱԳՆԵՍՏԻՍ ՄԱԳՆԻՏ. ռմկ. մագնիս. Բառ յն. մա՛ղնիս. կամ մաղնի՛դիս . μάγνης, μαγνήτης magnes Քար կարծր թխագոյն, որ քարշէ յինքն զերկաթ, եւ ունի զբերումն ի հիւսիսային բեւեռ աշխարհի. ժառատ .... cf. ԽԱՆԴՈՒՄԱՆԴ, եւ cf. ԱԴԱՄԱՆԴ.
Մագնիտն քար արտաքս ելեալ թուի յայլոց քարանց բնութենէ եւ զօրութենէ։ Ըմբռնէ եւ երկաթ զերկաթ՝ յորժամ ի մագնիտն քարէն ըմբռնիցի. (Նիւս. բն.։)
Տե՛ս զնշանն կենդանութեան տուեալ ի քարն մագնիտ, որ է անդամանդ. (Հ. մարտ. ՟Ի՟Բ.։)
hair;
hair, horse-hair;
nap, shag;
թուխ, սեաւ խարտեաշ, շագանակագոյն, կարմիր, աղեբէկ, սպիտակ —, dark, black, light, chestnut-coloured, sandy, grey, white hair;
գեղեցիկ, գանգուր, բարակ, կակուղ, երկայն —, beautiful, frizzled, fine, soft, long hair;
յարդարեալ, մանեկաւոր or ոլորեալ, գալարուն, խոպոպի —, dressed, crisped, in ringlets, curled hair;
կարճ, տափակ, դիզացեալ, խառնափնդոր, կարծր, իւղոտ —, short, straight, standing up, dishevelled, stiff, greasy hair;
կեղծ —, false hair;
—ք այծեաց, goat's hair;
—իւ չափ, a hair's breadth farther;
exactly, to a hair;
ի —է ոչ վրիպիլ, to hit the mark;
cf. Հեր.
Մազ նորա ի սպիտակ դարձեալ իցէ։ Վասն խարտեաշ մազոյն։ Զվարսս մազոյ գլխոյ իւրոյ։ Ոչ անկցի ի հերոյ նորա մազ ի գետին։ Ոչ կարես մազ մի սպիտակ առնել կամ թուխ։ Ձգէին քարինս, եւ ի մազէ ոչ վրիպէին.եւ այլն։
to bruise, to mash, to crush;
to break to pieces;
to chew;
to castrate, to geld.
Զօրէն պարսից (պարսաքարանց) ճարճատեալ՝ մալէ, յորս քաջամուխն լինի. (Մագ. լ։)
deadly, mortal, mortiferous, pestilential;
cf. Մահկանացու;
mortal;
—ք, mortals;
mankind;
— մեղք, հիւանդութիւն, վէրք, թշնամի, deadly sin;
mortal sickness;
fatal wound;
deadly enemy.
Ի մահացուաց յերկիր ի խոնարհ։ Զմոխիրս անարգ մահացու։ Ո՛վ մահացուդ ի կենդանեաց։ Իբր զերկրածին մահացու մարմին։ Անմահին փառաց՝ մահացու զանգուածով քարոզք։ Անապականք, եւ ոչ մահացու։ Ել ի հովտէս մահացուաց երկրօ. (Նար.։)
patine;
plate, dish.
Ի պատուական քարանց սկիհ եւ մաղազմայ. (Ճ. ՟Բ.։)
to pray, to supplicate, to implore, to beseech;
to wish, to desire;
բարիս — ումեք, to wish one well.
Բարեխօս ոք կամ քարոզ ստելով զքաղաքէն՝ զօտարոտիս ինչ մաղթէ առ քաղաքի ուրեմն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
choledochus.
Արիւնն մաքրի ի ձեռն փայծաղանն՝ զմրուրն քարշելով յինքն. իսկ մաղձընկալ ամանոյն՝ զդաժանն մնացեալ ի հիւթսն կերակրոյն. (Նիւս. բն.։)
moss;
lichen;
seaweed.
φυκίον, φῦκος fucus, alga, muscus, situs եւ ἐλξίνη elxine. (գրի եւ ՄԱՄՈՒՐ) Ազգ լօռի, կամ կնիւնւոյ. եւ ամենայն խոտ կամ սէզ բուսեալ ի ջուրս, եւ յերեսս խոնաւուտ փայտից եւ քարանց. եւս եւ Բաղեղն. ջրին գորտնբուրդն, քոս ...։ (Գաղիան.։ եւ Բժշկարան.։)
Մարմինք նոցա որպէս զքար, որ զմամուռն յինքեան ունի։ Մարմինն իբրեւ զմամուռս քարի ներկեցաւ ի ցօղոյ եւ ի ցրտութենէ. (Ճ. ՟Բ.։ Գրք. հց. ՟Ը։)
mother, mamma;
matrix, mould;
mother, author, cause, source, spring, rise;
cf. Մայրագիր;
— անասնոց, dam, mother;
— թռչնոց, mother, ben;
մեծ —, grand-mother;
— հասարակաց, our common mother, earth;
— եկեղեցի, եկեղեցեաց, mother church;
cathedral, basilic;
— լեզու, mother tongue;
— քաղաքաց, metropolis, capital;
— արեւու, the west, sun-set;
— վանից, մարց պետ, abbess, prioress;
— գեղեցիկ, nurse, wet nurse;
foster-mother;
անգործութիւնն է — ամենային ախտից, idleness is the mother of all vice;
ազնիւ, գորովագութ —, good, tender mother;
անպիտան, չար —, bad, ill-natured mother;
— լինել, to be a mother;
կորուսանել զ— իւր, to lose one's mother;
ի — դարձուցանել, to put out, to extinguish or blow out;
թաղիլ ի —ն ամենեցուն, to return to mother earth;
արեգակն ի —ն դառնայր or մտանէր, the sun was setting.
cedar;
pine-tree;
cedrine, made of cedar.
(ցորենոյ) sickle, reaping-kook;
(խոտոյ) scythe.
Ցուցանէ զաքարիաս զպտիժ գերանդւոյն, զոր յոյնն (կամ եբր) մանգաղ ասէ. (Սեբեր. ՟Զ։)
pedagogy;
education, instruction.
Մանկավարժութիւն ինչ է տկարագունիցն առ ի յակամայ զնոսա ի սխալանացն խափանել՝ ի ձեռն ձեւոյն աւետարանելն. (ՃՃ.) այսինքն պարկեշտ զգեստուք քարոզելն։
infants, children, young people, youngsters, youth;
servants, domestics;
մանրիկ —, little children;
հայ —, the Armenian youth.
Քարշեցէ՛ք մանկտի, քարշեցէ՛ք. եւ մանկունքն զհետ երթային. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)
spinning;
twisting;
weaving;
turn, bend, winding;
winding, complication, intricacy, intrigue, entanglement;
— բանից, ambages, circumlocution, circuit, roundabout way;
beating about the bush, circumlocutory speech;
— մտածութեանց, caprice, whim, fancy, freak;
— ականջաց, helix, the outer margin of the ear.
Գերակայ գագաթան ընդելուզին մանուածովք շարամանեալք արքայիցն (քարինք պատուականք). (Մագ. լ։)
coarse sand, pebbles, gravel.
Որոյ մասունքն են որպէս զմանր խիճ, կամ մանր որպէս զխիճ. ուստի Մանրախիճ քար կամ աւազ՝ նոյն է ընդ խիճ. որ եւ ԿԱՊԻՃ. χάλιξ silex, calculus. մանր քարիկ.
Ի մանրախիճ քարանց կեցցէ. (Յոբ. ՟Ը. 17։)
Զի մի՛ կարասցեն մտանել ընդ քարակոյտս մանրախճին. (Տէր Իսրայէլ. նոյ. ՟Ժ՟Ը.։)
small part or portion, particle;
mosaic;
minute, detailed;
exact, particular;
— կոտորել, to pound, to beat small, to triturate;
ի — մասունս պարապել, to apply oneself to particulars;
հանճար ամփոփեալի —մասունս, limited intelligence;
միտք ցնդեալ ի —մասունս, a mind lost in details.
ՄԱՆՐԱՄԱՍՆ. ψηφίς lapillus. Յօրինուած ի մանրախիճ քարանց կամ մանր քար ի պէտս կիտուածոյ.
Մանրամասն նկարիցն (կամ քարիցն) շարադրողն՝ պատմութեան արժանի գործեաց զճեմեալ յատակս գետնոյս. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
apium, ache, wild celery, smallage.
Նեխուրն ջերմ է, եւ ազնիւ յամենայնի։ Նիախուր կամ նիախօր կամ նեխուր. կարօս, քարաւս. (Բժշկարան.։)
narrow, strait, close;
narrowness, straitness;
anxiety, grief, distress;
—ք, strait;
defile;
ի — արկանել, հասուցանել, to reduce to distress or to straits, to constrain, to oblige, to compel, to force, cf. Նեղեմ;
to press, to urge, to embarrass;
ի — մտանել, անկանել, to be pinched for means, to be in straitened circumstances, to be reduced to straits, to the last extremity, to be embarrassed, distressed.
Գետն Երասխ հատեալ զքարանձաւս լերանց՝ անցանէ ընդ խոխոմաձիգս եւ նեղս. (Խոր. ՟Ա. 11։)
cf. Նենգաւոր.
Չես նենգաժէտ մարդկան սիրելի։ Ամենեքին խորշին եւ խուսափեն ի նենգաժետ բարուցն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. զաքար.։)
balista;
arbalet, crossbow;
catapult.
βελόστασις (նետակայք). locus ad tela explodenda constitutus, machina bellica, balista, aries. որ եւ ասի ՆԵՏԱՁԻԳ ԱՇՏԱՐԱԿ. Մանգղիոն. բաղիստր. Տեղի ի մարտկոցի կամ ի բանակի ի պէտս նետաձգութեան. եւ Գործի ձգելոյ զմեծամեծ նետս եւ զքարինս, որպէս խոյ. բաբան.
cf. Ձգեմ.
Ռամկօրէն վարի, որպէս Ձգել զնետ, զքար, եւ զամենայն ինչ ձգելի. եւ ըստ այսմ ասի Ի գիրս առաքին.
Քրիստոս գիտէ նետել, եւ ուժգնակի քարշել։ Բայց Նետօղ՝ է ըստ ոճոյ նախնեաց։
cf. Ներտրամադրեալ.
Ներտրամադրական բանն աներեւոյթ ի մեզ եւ անմարմին. ի վերայ քարտի աներեւոյթն երեւի. եւ է մի՝ ներտրամադրականին եւ յառաջաբերականին. (Քեր. քերթ.։)
inward, innate, inborn;
— բան, idea, thought, conceit.
Ներտրամադրական բանն աներեւոյթ ի մեզ եւ անմարմին. ի վերայ քարտի աներեւոյթն երեւի. եւ է մի՝ ներտրամադրականին եւ յառաջաբերականին. (Քեր. քերթ.։)
under-coat, under-waistcoat;
shirt-front;
— կանանց, chemisette, habit-shirt, under-petticoat.
Զներքնակ պատմուճանսն ի վեր քարշելով, եթէ որովայնն ուռոյց է՝ հարցափորձեն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Իսկ ռմկ. ներքնակ՝ է ներքին կամ ստորին երկան, եւ երկանաքար աղօրեաց։
under, nether, lower;
—, ի —, under, below, beneath;
in, within, through, inwardly, inside;
ի — արկանել, to subdue;
ի — կացեալ, անկեալ, subject, submissive, dependent, cf. Հպատակ;
պատել ի —, to line, to cover on the inside;
—ք, the inside, interior.
առաւել քան բանիցն քարոզութեամբ՝ պարտ էր անձամբ ի հաւանութիւն զներքոյ կացեալսն ածել. (Սարկ. քհ.։)
lance, spear;
pelta, clypheus;
հարուած —ի, spear or lance-thrust;
ի տէգ —ի վառեալ, armed with a lance, pikeman;
անտառախիտ —ք, a forest of spears;
սատակել —աւ գերանդւոյ, to slay with scythes.
Եւ ահա սաւուղ յեցեալ կըայր ի նիզակն իւր։ Եհար զնա աբեններ նիզակաւն ընդ սնակու շան, եւ ել նիզակն ընդ զիստ նորա։ Եւ փոյտ նիզակի նորա իբրեւ զստթորի ոստայնանկաց։ Նիզակ իբրեւ զփայտ կամրջի։ Սպան զնա նորին նիզակաւըն։ Նիզակ ոսկի կռածոյ, եւ երեքարիւր դահեկան ի վերայ միոյ նիզակի (որ այլուր կոչի վահան)։ Հովանի լինէր ամենայն գնդին իւրով նիզակաւն (յն. սուսերաւ). եւ այլն։
sitting posture;
position, situation;
seat, residence, abode;
property, possession;
sitting, session, meeting;
— արքունական, seat of Government, capital city;
— բանակի, encampment;
ի — լինել, to sit up, to sit down, to be seated;
ի — ննջել, to sleep in a sitting posture;
— առնուլ, to be tranquillized, allayed, lulled into security;
ի — գումարիլ, to hold a sitting;
ի նստի անդ, during the sitting, forthwith, before separating;
երեք նստիւ նկարել զկենդանագիր, to paint a portrait in three sittings.
Ի շիտնուած ոչ ամենայն քարինք զնոյն նիստ ունին. (Ոսկ. գաղ.։)
Թեւոցն արծուոյ անվայելուչ է նիստն, զի քարշելն ընդ երկիր՝ երեւոյթ զնա տեսանողացն առնէ. (ՃՃ.։)
material.
Սուտակն՝ խոստովանութեան յեղանակն, քանզի յուդա դրեալ էր ի նմա, որ է անմարմին. վասն որոյ ո՛չ ասաց քար, զի աննիւթ է. եւ ակն գահանակ՝ նիւթակ. (Վրդն. ծն.։)
material;
liquid, fluid;
worldly-minded.
Նիւթաւորք գոն, որպէս փայտ, քար, եւ այլք ամենայն ի տեսանելեաց։ Ոչ գոյ կարողութիւն նիւթաւո՛ր իմանալ զհոգի։ Ուսումնականն նիւթաւոր է որպէս բնաբանականն, եւ աննիւթ որպէս աստուածաբանականն. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
materiality.
Ջրեղէն են նիւթութիւնքն (սառին), եւ քարեղէն են զօրութիւնքն. (Կոչ. ՟Թ։)
to paint, to represent;
to portray, to depict, to paint, to describe, to give a description of;
to characterize.
Նկարագրեաց զպատկեր մանկանն եւ զհօրն եւ զմօրպն։ Նկարագրեալ պատկեր աստուծոյ եւ տեառն մերոյ փղկչին յիսուսի քրիստոսի։ Մարդակերպ նմանութեամբ նկարագրեմք։ Պատկեր թագաւորական յառաջ կապարեայ նկարագրի։ Հիւսունք, նկարագրողք, եւ անդրիաստեղծք։ Ձեռն տայ նկարագրել զքարինս ճշգրտագործ նմանահանութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. եւ ձ։ Յհ. իմ. պաւլ.։ Շ. մտթ.։ Նիւս. բն.։ Արծր. ՟Ե. 8։)
meanness, baseness, lowness, smallness, shabbiness.
Մարդ զքար քանդակեալ՝ առ աստուածացոյց. եւ յանչափ մեծութենէ յայսչափ նկնութիւն իջուցեալ պաշտէ. (Կոչ. ՟Զ։)
like, similar, resembling, approaching;
equal, conformable, analogous;
— է, it suits, it is proper, fit or becoming;
it seems, it appears;
ամենեւին — է նմա, he is as like him as can be;
— զ—ն սիրէ, like loves like;
similarly, in the same manner, alike, such.
Սմին նման տայ աւետիս Զաքարիաս նոր Սիոն. (Շար.։)
tracing, counterdrawing.
Ձեռն տայ նկարագրել զքարինս ճշգրտագործ նմանահանութեամբ. (Արծր. ՟Ե. 8։)
character, letter;
register, archives;
secretary;
cipher;
signature, paraph, flourish;
—ք, alphabet;
elements, rudiments;
—ք եգիպտականք, hieroglyphs.
ՆՇԱՆԱԳԻՐ. Ստորագրութիւն. ձեռացագիր. անուն ուրուք գրեալ մատամբ իւրով ի վախճան քարտի. եւ Կնիք դրոշմեալ.
to work or perform miracles.
Ի քարոզելն եւ ի նշանագործելն Պօղոսի՝ կացուցին կոյր մի առաջի նորա, զի լուսաւորեսցէ. (Հ. հոկտ. ՟Դ.։)
to characterize;
to write, to compose;
to note, to mark;
to delineate.
Ոմն ատենական դպիր նշանագրելով ի քարտիսի՝ ետ մեզ. (Ճ. ՟Գ.։)
identically;
uniformly, equally.
Յարաժամ ունօղ նոյնաբար։ Հաւանօղ նոյնաբար։ Նոյնաբար քարոզել, կամ լինել. (Սկեւռ. ի լմբ.։ Վրդն. յանթառամն.։ Շ. տաղ մարգ. եւ Շ. ատ.։)
novelty, innovation;
strangeness.
Որք զճշմարտութիւն հերքել ձեռնարկեցին զքարոզութեան, իւրեանց հերձուածովքն զնորաձայնութիւն ծնան. (Ոսկիփոր.։)
newly offered, dedicated, ordained or consecrated;
starting in life, entering in a profession or career, making one's outset;
novice, probationer.
Նորընծայ տառ, կամ խրատ, քարոզութիւն, հիւրամեծարութիւն. (Նար. հա։ Նախ. գծ.։ Լծ. կոչ.։ Յհ. կթ.։)
almond;
դառն —, bitter -;
իւղ նշոյ, almond-oil;
կիթ նշոյ, milk of almonds;
— շաքարապատ, sugar-plums;
բլիթ ի նշոյ, crisp almond, almond-paste.
profit, interest, fruit, gain, lucre;
advantage, good, benefit, utility, emolument;
interest, usury;
— օգտի or օգտութեան, utility;
սէր —ու, love of lucre;
ի — օգտի իւրեանց, for their advantage;
for the benefit of them;
ոչ առ ի — ինչ օգտի բարբառիմ, be sure I speak disinterestedly;
ի —ս հարկանիլ, —ու զհետ լինել, կրթիլ, մտանել, to become avaricious, to be greedy of gain;
— բերել, to be profitable, to profit, to produce gains;
բառնալ զ— ուրուք, to clip a person's profits or gains;
ի — ածել, to invest, to put out at interest, cf. Շահեցուցանեմ;
some dance;
—ս առնել, to dance;
shah;
— պարսից, Shah or king of Persia.
Ի ՇԱՀ ԱԾԵԼ. Շահեցուցանել. յարգել զքանքարս.
Քանքարաթաքոյց ծառայն ի գործ արկանել եւ ի շահ ածել վատացաւ. (Ոսկ. եփես. ՟Դ։)