cf. Հարցափորձ.
to question, to examine.
Յամենայն զօրութենէ հարցաքննող, ողորմած, ոգեշահ գոլ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
the Song of the Three Children.
ՀԱՐՑՆ կամ ՀԱՐՑ. Երգն երից մանկանց, օրհնեալ ես տէր աստուած հարցն մերոց. եւ Շարականն՝ որ ի նոյն խորհուրդ.
certain short Armenian canticles or hymns so called.
ՀԱՐՑՆԱՓԱՌ որ եւ ՓՈՔՐ ՀԱՐՑ կոչի. Փառ, եւ փառեր հարցիցն. որ են ի հին ժամագիրս կամ յերգարանս որպէս համառօտ շարականք ի տեղի այժմու ընդարձակ հարցներոյն. զոր օրինակ.
bread;
food, victuals, livelihood;
meal, repast, table;
— առաջաւորութեան, առաջադրութեան or երեսաց, show-bread;
— կենաց, երկնաւոր —, the bread of life;
the Eucharist;
— սգոյ, նեղութեան, the bread of pain, of affliction;
թարմ, կակուղ, քաջեփ or կսկուծ, ջերմ —, new, soft, well baked, hot bread;
օթեկ՝ գահ or քարտու, կարծր, անեփ —, stale, hard, half-baked bread;
սպիտակ, սեաւ or թուխ —, white, brown bread;
տան, հացագործի —, household, baker's bread;
— համեմաւոր, gingerbread;
անխմոր —, unleavened bread;
գետնոյ —, hog's-wort, sow-bread;
կեղեւ —ի (կողինձ), bread-crust;
ներքին կամ վերին կեղեւ, under-crust or upper-crust;
միջուկ —ի, crumb;
շերտ —ի կոգեզանդ, slice of bread and butter;
կոտոր —ի, a morsel of bread;
փշրանք —ի, crumbs;
— յարգանակի, sopped bread, panado;
— խորովեալ, toast, slice of toast;
քրտամբք երեսաց իւրոց գտանել զ— իւր, to get one's bread by the sweat of one's brow;
— թրել, գործել, to make, to bake bread;
— ունել, to have bread;
առանց —ի լինել, not to have bread to eat;
չոր — ուտել, to eat dry bread;
թանալ զ— իւր արտասուօք, to eat the bread of affliction;
—ի բերան վարձու գործել, to serve for his bread;
ի — կոչել զոք, to invite to dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner;
հաղորդլ ընդ ումեք —իւ, to eat with one;
արկանել —, to serve up;
to give to eat;
— կտրել, բեկանել, բրդել, to cut or break bread;
to crumble, to crum;
կեղեւել զ—, to cut off the crust, to chip it off;
հատանել զ— քաղցելոց, to keep the bread from the hungry;
անարժան է —ին զոր ուտէ, he is not worth his salt.
Քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո։ Եհան հաց եւ գինի։ Հաց ուտելոյ, եւ հանդերձ զգենլոյ։ Հաց հաստատէ զսիրտ մարդոյ։ Կերիցեն ի հացից անտի։ Ի հացից անտի հօր իւրոյ կերիցէ։ Հացիւք սրբովք. (եւ այլն. (թո՛ղ զի ի յն. ստէպ դնի յոքնակի, այլ ի մեզ թարգմանեալ է եզակի։))
ՀԱՑ ԱՌԱՋԱՒՈՐՈՒԹԵԱՆ, կամ ԱՌԱՋԱԴՐՈՒԹԵԱՆ, կամ ԵՐԵՍԱՑ. որ էր ի հնումն օրինակ սուրբ հաղորդութեան. cf. ԱՌԱՋԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ, եւ այլն։
Հաց մեծ գործեալ էր ... եւ սեղան յօրինեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
bread-distributing.
Որ բաշխէ զհաց՝ որ եւ է օրինակաւ.
abounding in bread, in victuals;
sated.
Էաք հացալիցք եւ փափկացեալ։ Քանի՛ վարձկանք իցեն ի տան հօր իմոյ հացալիցք. (Երեմ. ՟Խ՟Դ. 17։ Ղկ. ՟Ժ՟Ե. 17։)
to become bread, to be made into bread.
Մի օր հացացաւ ի վերնատանն, եւ հանապազ հացանայ յեկեղեցիս ի վերայ սուրբ սեղանոյն. (Եղիշ. հայր մեր.։)
baker's shop;
bake-house;
— զօրաց, army bakery.
bread-making;
baker's trade.
Ոչ պատրաստելով հաց ըստ յարմարագոյն հացարարութեան օրինակին. (Նիւս. երգ.։)
roll, small loaf;
morsel of bread.
Վասն օր ըստ օրէն հացկան։ Զհացիկն միայն եւ զջուր։ Ոսն հացիկ եւ աղիկ եւ այլն։ (Ոսկ.մ. ՟Ա. 19։ եւ Ոսկ. եբր. ՟Բ։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Հացկերութիւն.
Սովորութիւն էր, յորժամ մեռանէր ոք՝ հացկերոյթ առնել. (Կիւրղ. օրին.։)
good cheer;
banquet, feast;
կոչել ի —, to invite to dinner.
Սովորութիւն էր, յորժամ մեռանէր ոք՝ հացկերոյթ առնել. (Կիւրղ. օրին.։)
bread or dinner giving.
Զկամաւոր օրինացն ուտեն կերակուրս ... ի կոչողէն եւ ի հացտուէն աստուծոյ. (Փիլ. լին.։)
pelican;
onocrotalus.
Չղջիկանք եւ բու եւ հաւալուսն. (Վեցօր. ը՝. (ըստ այսմ լինի իբ Հաւ անլոյս, կամ լուսն ունօղ յաչս. որպէս ռմկ. հաւկուր )։)
commencement, rise, origin;
author.
Հաւ, ըստ որում Սկիզբն. սկզբնապատճառ. առաջնորդ. գտակ. հեղինակ. (լծ. հյ. աւագ եւ յն. ա՛ւքսօն. լտ. ա՛ւթօր ). իսկ ՀԱՒԱԿ ԼԻՆԵԼ՝ տե՛ս եւ ՀԱՒԵԼ.
cf. Հաւադէտ.
probably, likely.
Հրաժարականաբար պատմութեամբ զօրինացն ասէ, ոչ էք մատուցեալ ... հրամայելով եւ հաւանականաբար պատմութեամբ ըստ եկեղեցւոյ ասէ, մատուցեալ էք ի սիոն լեառն. (Ճ. ՟Գ.։)
probability, likelihood, plausibility;
—ականութեանց հաշիւք, calculation of probabilities.
Պարտ է երկուօքն վարիլ առ օրինադրութիւնս, հաւանականութեամբ, եւ բռնութեամբ։ Մխիթարութիւն եւ հաւանականութիւն օրինադրելոցն ոչ եւ մի ինչ պարգեւէ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
cf. Հաւանեցուցանեմ;
cf. Հաւանիմ.
Ոչ այնպէս զօրութիւն եւ քաջութիւն անձինն կարեն հաւանել զլսողն. (Ոսկ. ես.։)
to persuade, to induce to believe, to convince;
to advise, to induce to do.
Բարի է իսկ ճշմարտութիւնն եւ տեւական. եւ թուի իսկ ոչ դիւրին գոլ հաւանեցուցանել։ Առասպելաբանութիւնն դիւրին եղեւ հաւանեցուցանել. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
persuasion, consent, agreement, acquiescence;
approbation, suffrage;
միաշունչ, միաբան հաւանութեամբ, unanimously, by common accord or agreement, in concert, by a common or unanimous consent, jointly;
by mutual agreement;
ի հասարակ հաւանութենէ, by common consent;
— բերել, to consent, to accord, to agree;
ձեռն տալ հաւանութեան, to consent to, to assent;
ի — ածել, cf. Հաւանեցուցանեմ;
առանց քոյն հաւանութեան, without your consent.
Հաւանութիւն բերել առ արարչական զօրութիւնն։ Կոխեցին զանհնազանդութիւնն հլու հաւանութեամբ. (Պիտ.։)
madge-owlet, brown or grey owl.
equally acting.
Հաւասարափառ եւ հաւասարագործ հօր ցուցեալ զորդի. (Կիւրղ. հանգ.։)
Ըստ աստուածութեանն՝ նորայն եւ հօրն յամենայնն անբաժանելի է հաւասարագործ. (որ լինի եւ կր՛՛. Բրսղ. մրկ.։)
companion, fellow, comrade, mate, partner.
(Որդի) հաւասարակից ընդ հօր յէութենէ. (Շար.։)
(Հոգին) սուրբ աստուած հաւասարակից իսկութեանդ հօր։ Զհաւասարակիցն իւր զսուրբ հոգին. (Նար. ՟Լ՟Դ։ Ճ. ՟Ա.։)
of the same weight;
equivalent, equal;
— լինել, to counterbalance, to countervail;
կատարելութիւնք նորա — ախտիցն են, his good qualities compensate his vices.
Հաւասարակշիռ չափով, կամ պատուով. (Վեցօր. ՟Ե։ Կիւրղ. գանձ.։)
cf. Համապատիւ.
ἱσότιμος aequalis honore, dignitate. Հաւասար պատուով. ունակ նոյն պատուոյ. զուգապատիւ. Այլազգ յաստուածայինս. զոր օրինակ,
Որդի՝ հօր հաւասարապատիւ։ Հաւասարապատիւ որդի սիրելի։ Բանդ կենդանի՝ առ հաւասարապատիւ քո հոգի. (Աթ. ՟Զ. եւ ՟Ը։ Լմբ. ստիպ.։ Նար. ՟Ի՟Դ։)
equicrural, isosceles.
Երկոցունց եռանգիւնիցն հաւասարասրունն զմի ընկալեալ է բնութիւն։ Ոմն հաւասարասրունն, եւ միւսն եռակրկին։ Մինն միոյն ի հաւասարասրուն եռանգիւնոյն շարամանեալ։ Որ ոչ սանդղատեսակ իցէ, այլ հաւասարասրուն. (Պղատ. օրին.։)
reptile;
creeping;
— ցաւ, gangrene.
ՍՈՂՈՒՆ. ա. ἐρπιστικός reptilis, humi serpens, repens χόλος claudus. Որ սողի, կամ զեռայ, կամ սպրդի իւիք օրինակաւ, եւ Կաղ.
thus, in this way, in like manner, equally, so.
Այսպէս. ըստ սմին օրինակի. սոյնօրինակ. նմանապէս. ասանկ.
to fatten, to grow fat, stout, corpulent;
to be puffed up, to become proud, haughty.
Անձուկն՝ ամենայնի դժուարին է, բայց առաւել գիրացելոյն եւ սոնքացելոյն։ Արբենաս եւ փափկանաս, գիրանաս եւ սոնքանաս։ Ի գիրութենէ սոնքանայ մարդ, եւ ի բազում ճարպոյ ելանեն անօրէնութիւնք ։ Սոնքացեալս գիրութեամբ։ Սոնքացեալք ստուարացեալք։ Ստուարացաւ եւ սոնքացաւ. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ. Ոսկ. ՟ա. կոր. ՟Ժ՟Գ։ Եղիշ. հայր մեր.։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։ Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
horrible, terrible, dreadful, ghastly, hideous, formidable, frightful;
մեծաւ —լեօք, greatly wondering.
Մեծաւ սոսկալեօք օրհնեցին. իմա սոսկմամբ, հիացմամբ։
to be greatly afraid, to tremble, to shudder with horror, to dread, to fear;
սոսկացեալ դողալ, to be horror-struck, terrified, to quake with terror.
Երթաս ի ճանապարհ հեռի, եւ ի խորշակի սոսկաս, իմա տոկոս, կամ համբերես սոսկալի օրինակաւ։
simply, solely, only;
horribly.
Սոսկապէս համբերելով. իմա սոսկալի եւ քստմնելի օրինակաւ
gigantic, colossal, huge, monstrous.
Զարհօրատեսակ շանագլուխն սոսկավիթխար. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
starving, famished;
— առնել, to make suffer famine, to famish, to starve.
usual, common, ordinary, customary, habitual, familiar.
Քրիստոսի սովորական սեղանաւն ի վերնատանն կատարել զխորհուրդ։ Զսովորական օրհնաբանութիւն բանս երկրորդեմք. (Յհ. իմ. ատ.։ Նար. կուս.։)
the being usual;
the becoming habitual.
Յայլայլեալ զգայութեանն ի ջերմութեանցն (որպէս գինւոյ՝) զայսպիսի սովորականութիւն ի մեզ օրինադրէ գործ ինչ լինել. (Եղիշ. հոգ.։)
cf. Սովորիմ.
Սովորեցին ոմանք զկիւրակէն օր մինչեւ ցճաշն պատուել. (Յհ. իմ. ատ.։)
to be accustomed, habituated, to get used or inured, to grow familiar with, to be in the habit or practice of, to take a bent, to practise;
— հրոյ, to become accustomed to the fire;
— աշխատութեան, to become inured to, to inure oneself to labour, to become industrious;
յանիրաւութիւն —, to become obdurate or hardened in iniquity.
Զբարս չարս ոչ է պարտ երբէք սովորել. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
to accustom, to habituate;
to bring up, to train, to form, to teach.
Զայրեցօղ բնութիւն հրոյ յարարօղ զօրութիւն սովորեցուցեր. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Սովորես զմիտս քո ի վերայ ամենայն եղբօր, եւ ասասցես, եթէ այս եղբայր լաւագոյն է քան զիս առաջի աստուած։ Սովորեցուցանէին զնա ի պալատն թագաւորին. (Վրք. հց. ՟Դ։ ՟Ժ՟Դ։ 1)
cf. Սովորութիւն.
Հնացեալ սովորոյթն օրէնք են, եւ հաստատագոյն իբրեւ զբնութիւն. (Իգն.։)
custom, habits, manners, usage, practice, use, bent;
արդի, նոր —, mode, new fashion;
հնացեալ —ք, ancient customs;
տարադէպ, դժպատեհ —, abuse, corrupt practice;
չար, յոռի, գարշ —, bad habit, ugly way, sad or nasty trick;
ընդ սովորութեան, according to custom, as usual;
ընդ ոչ սովորութեան, out of use or custom, unusual;
ընդ սովորութեան իւրում, as is his wont, according to his custom;
մեք չունիմք —, it is not our custom to, we are not in the habit of;
երկրորդ բնութիւն է —, use is second nature;
cf. Ունակութիւն.
ἕθος, ἑθισμός, συνήθεια consuetudo, mos եւ այլն. Սովորոյթ. սովորիլն, եւ սովորեալ իրն. բնաւորութիւն. կարգ. օրէն անդիր. աւանդութիւն. քաղաքաւարութիւն. ընթացք հանապազորդեան, տարազ եւ սարաս միօրինակ պահեալ.
Ոչ չոգաւ ըստ սովորութեանն ընդ առաջ հմայիցն։ Ելին ըստ սովորութեանն իւրեանց։ Ժամանակաւ ձգեալ ամպարիշտ սովորութիւնն իբրեւ զօրէնս պահեցաւ։ Առնել նոցա ըստ սովորութեան օրինացն ի վերայ նորա։ Յելանել նոցա յերուսաղէմ ըստ սովորութեան տօնին։ Ի ձեր սովորութիւն, զի մզի ոք արձակեցից ձեզ ի զատկիս։ Մեք չունիմք այնպիսի սովորութիւն.եւ այլն։
Եղեւ սովորութիւն իւրեանց նոցա իբրեւ օրէնք. (Եփր. ծն.։)
Ժամանակաւ սովորութիւնն հաստատեալ թուեցան օրէնք. (Առ որս. ՟Է։)
to flow, to run out, to leak;
to creep into a hole;
— աչաց, to become weak, to have the sight fail or grow dim, to water, cf. Վատեմ, cf. Ծիւրեմ;
սորեալ աչք, hollow, sunken eyes.
to cause to flow or fall;
to weaken the sight.
Իսկ յայլ գիրս՝ որպէս Հոսեցուցանել, որ եւ է օրինակաւ. ջրի պէս վազցընել.
Յերկինս արտավարեալ՝ սորեցուցանէր իբր զցորեան զմանանայն։ ծակեն զունկն. նշանակ՝ թէ սորեցոյց զբան օրինացն՝ զոր լուաւ։ Սորեցոյց զբանս նորա՝ կալ ի ծառայութիւն մինչեւ ցօր մհուան իւրոյ. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. ել.։ Երզն. մտթ.։)
to flow out often, abundantly;
to leave the ranks, to be dispersed, to disband.
Մինչեւ յաչաց անտի անօրենին եռանդն որդանց բղխեալ սորսորել. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 9։)
sudarium, white handkerchief;
veil.
Ի վերայ սպիտակ սուդարին զթուխ նամփորտն յօրինեսցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
submersion;
waning.
Ըստ լուսնական լրութեան եւ սուզականութեան։ Զարմանալի ծառոյն դէպք ի միում աւուր ունել աճմունս փոյթ ընդ փոյթ, եւ դարձեալ սուզականութիւնս յանկարծ օրէնս լինել. (Արծր. ՟Ա. 1. եւ 3։)
to become a sultan.
Զօրանայր ոմն ի թուրքաստանէ, եւ սուլտանանայր՝ դուղլաբաք անուն. (Պտմ. վր.։)
little;
brief, short, succinct, concise;
*dear, high-priced;
short;
"an Armenian note;
— ինչ, իմն or մի, a little, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի, cf. Սակաւ մի;
— ինչ յառաջ, some time before;
— ինչ կանխագոյն, a little before;
— ինչ զկնի, some time after;
յաւելից այլ եւս — ինչ, one word more;
ի — բանս, — բանիւ, in few words;
— իշխանութիւն, իշխանք, cf. Սակաւապետութիւն."
Արիագոյն (այսինքն լաւագոյն) ասես լինել զքաղաքն ի սուղ իշխանաց։ Ի սուղ իշխանաց ասեմ։ Սուղ ինչ իշխանութիւն եւ այլն. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)