to feast, to celebrate a feast in company, to solemnize together.
Տօնակի՛ց լիցուք տօնասիրաց։ Զուարճակից լինել եւ տօնակից այսօր. (Ածաբ. յայտն. եւ Ածաբ. ծն.։)
containing the regulations concerning feast-days.
Կարգեալ ամենիմաստն աստուծոյ՝ մովսիսաբեր օրինօքն, նախ զոհիւքն եւ շաբաթուքն, եւ տօնահրաման կարգօք. (Ագաթ.։)
calendar of feasts or high days, ordo, directory, rubric.
calendarium ἑφημερίς ἑπιμήνιος, ἠμερολόγιον . որպէս լտ. Ցուցակ տօնից եւ տօնական պաշտամանց, իբր օրացոյց եկեղեցական. կաղանդացոյց.
to feast, to keep holiday, to celebrate, to solemnize.
ἐορτάζω festum ago. Առնել տօն. կատարել զտօն. առնել օր ցնծութեան. տօնախմբել. հռչակել եւ հանդիսացուցանել.
Տօնեցէ՛ք զդա տօն տեառն յազգս ձեր։ Օրէն յաւիտենական տօնեցէ՛ք զդա։ Տօնեսջի՛ք զնա տօն տեառն զեօթն օր տարւոյն։ Ուտէին եւ ըմպէին, եւ տօնէին ամենայն աւարօքն մեծամեծօք.եւ այլն։
cf. Տօնական.
Մի օր տօնուտ առ ի խնդամտութիւն եւ ի վայելչութիւն հանգստեան։ Անտրտում եւ աներկիւղ կեանս ... զի՞նչ արդեօք իցէ, բայց տօնուտ։ Իբրու ճանապարհ իմն առ ի տօնուտս ածելով ուրախութիւնս. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. ել.։)
the thirty second letter of the alphabet, & the twenty sixth of the consonants;
five thousand, five thousandth;
It is sometimes confounded with ռ, as : մրմռամ — մռմռամ, ձմեռն — ձմերան. Also with the լ & ղ letters, as : բելիար — պէլիալ. And also with the յ : աներկբար — աներկբայ;
It is sometimes redundant in words, for example : բարժանեմ — բաժանեմ;
There are but few words which commence with this letter, & those are either abbreviations or foreign words, it is rather used as a medial final.
Լծորդ է ընդ մերս ռ, եւ ընդ այլոցն. զոր օրինակ ամառն, ամարայնի. ձմեռն, ձմերան. առնեմ. պրարի. յառնեմ, արի՛. արուեւիւն կամ արիութիւն, առաքինութիւն. որպէս եւ յայլս ռայիւ հնչեցեալն՝ գրի եւ հնչի ի մեզ ր. որպէս աբրահամ, րոբովամ, արամ, արարատ, բոսոր, դոմոր. եւ այլն։
Լծորդ է երբեմն եւ ընդ լ. որ է թոթով. ր. կամ ղ. զոր օրինակ սրանալ, սլանալ. բելիար, ըստ այլոց պելիալ։ Որպէս եւ ռմկ. անխտիր ասի. ըսեր եմ, տեսեր ես, գացեր է. կամ ասել եմ. տեսել ես, գացել է. (որ մերձ եւս է ի գրոց լեզուն, ասացեալ, տեսեալ, գնացեալ)։
Մտանէ եւ ի զարդու սակս որպէս թարմատար ընդ մէջ բառից ինչ. զոր օրինակ ասի՝ բաժանել, բարժանել. բաժին, եւ բարժին. տաժանիլ, եւ տարժանիլ. եւ այլն։
my master, my lord;
master, doctor.
Րաբունք հմուտք վարդապետաց (առաքեալք)։ Րաբունիցն (առաքելոց) պետք՝ երից ընտրեալ աշակերտաց։ Րաբուն երկնային (հրեշտակապետն) դասուք զօրօք յայրն եղեալ. (Գանձ.։)
masterly, doctorally, like a master.
ՐԱԲՈՒՆԱԲԱՐ որ եւ ՐԱԲՈՒՆՕՐԷՆ. Իբրեւ րաբունի. ըստ օրինակի րաբունեաց. վարդապետաբար. տիրաբար. իշխանաբար. վարդապետութեամբ րաբունոյն մերոյ յիսուսի քրիստոսի.
Րաբունաբար վարդապետիմք, յօրինակէ տեառն խրատիմք։ Րաբունաբար վարդապետէ, քեզ զբարիս ուսուցանէ։ Րաբունաբար իմաստնանաս, եւ հանճարով փարթամանաս. (Ժմ.։ Շ. այբուբ.։ Շ. յիշ. առակ.։)
Րաբունաբար մինդ ի յէից իմաստութիւն հօր, եւ այլն. (Գանձ.։)
to teach, to instruct, to give precepts.
Յօրինեալ զադամ, եւ նմա րաբունեալ։ Գործել նմա րաբունեալ։ Իսրայէլեանցն միշտ րաբունեալ. (Գանձ.։ Տաղ.։)
cf. Հրաշակերտ.
Րակերտ էին արարչութեան՝ եւ փրկական տնօրէնութեան։ Րակերտ ի նա (կամ րակերտեա՛) համասեռիցս ելս՝ ըստ քեզ վերաբերիլ յառ ի քէն ծագումն. (Շ. այբուբ. եւ Շ. տաղ.։)
cf. Երամ.
Նոյն ընդ Երամ. (պ. ար. եբր. րէմ, րամ. որպէս եւ րէմէ, երամակ արածելի) Ջոկ. ժողով. համօրէն բազմութիւն. հոյլ. խումբ. դաս.
cf. Երամեմ.
Րամեալ մարդկան ազգ ժողովին։ Րամեալքս զքեզ տէր աղաչեմք։ Րամեալ զօրացն պարսկական՝ մարտիւ ընդ զօրըս հայաստան։ Րամեալ բոլորդ քո մարմին (այսինքն բոլոր բովանդակ). (Շար.)
whole, total, all together.
Իբր Երամիկ, երամական. բոլորական. միահամուռ. համօրէն. (չէ՛ շփոթելի ընդ Ռամկական)
Րամից հրեղինաց՝ րամկական զօրաց։ Րամկական երամ որդւոց քո տոհմից. (Գանձ.։)
counting the seconds;
casting one's nativity.
Ժամաբաշխն եւ րոպէահամարն։ Ժամաբաշխ րոպէահամար աստեղագէտն. (Վեցօր. -Զ։ եւ Շիր.։)
to assemble, to reunite;
to beseech, to beg;
to drive away.
Որպէս թէ Առյօգել, կամ իբր րամոտել, ժողովել. կցորդել. միաբանել. զօդել. յօրինել.
the thirty third letter of the alphabet, and the twenty seventh of the consonants;
six thousand, six thousandth;
As a prefix to words it is a sign of the dative, for example : ասէ ցտէր, he says to the Lord;
to, as far as;
till;
ցայդ վայր եկեսցես, heither shalt thou come, come thus far ! ցմեծ ժամս, for long time;
կասկածեմ ցառաւօտն, եւ հառեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն, suspicions assail me till morning light, from break of day fear torments me till evening.
Ասաց տէր ցտէր իմ։ Հարցին զնա. զնոսա. ցՊետրոս. ցո՛ր. ցո՛ ոք։ Մինչեւ ցօրս ցայս։ Մինչեւ ցօրն ցայն։ Մինչեւ ցօրն ցայն։ Մինչեւ ցե՞րբ. եւ այլն։
Զոր օրինակ ջուրք, ջուրց. հանուրք, հանուրց. սայք, սայց. համանգամայնք, մայնց, այնք, այնց։ Անսովոր է ասելն առ Փիլոնի, սմինց, նմինց. եւ այլն։
lowness;
modesty, moderation, sobriety, decency;
humiliation;
humility;
vileness, meanness, baseness;
ցածութեամբ, with a lowly air, meekly, modestly;
meanly, basely.
Ցածութեամբ վարի աստանօր, թէ ես յոյժ հեռի եմ ի նորա փառացն. (Շ. բարձր.։)
calm, quiet, tranquillity.
Անտի ելանէր նոցա ոդ խաղաղութեան, եւ լինէր նոցա ցածումն եւ դադարումն հանգստեան. (Եփր. օրին.։)
to lower, to put or bring down, to stoop;
to reduce, to abate, to diminish, to lessen;
to abase, to debase, to disparage, to humiliate;
to soften, to assuage, to calm, to moderate, to appease, to allay, to tranquillize;
ցածոյց Տէր շուրջ զինեւ, the Lord has given me peace on all sides.
Հեզութեամբն ցածուցանել զամենայն բարկութիւն։ Ցածո՛ զսրտմտութիւն հօր քո։ Քաղցրախառն բանիւք մատուցեալ ողոքէ եւ ցածուցանէ. (Յճխ.։ Ճ. ՟Բ.։ Եզնիկ.։)
without turning a hair, safe & sound.
Անթաց թեւօք. առանց սուզման. անվնասելի օրինակաւ. անվտանգ.
drying, withering, dessicative.
Բնութիւն արմատոյն այնորիկ ցամաքեցուցիչ զօրութիւն ունի։ Արեգակն առանց օդոյ խառնուածոյն այրիչ եւ ցամաքեցուցիչ է։ Հուր ջծոյ ցամաքեցուցիչ։ Այրս ցամաքեցուցիչ հողմոյս ասէր հարսնն, թէ արի՛ հիւսիս, եւ ե՛կ ի հարաւ. (Վեցօր. ՟Թ։ Եզնիկ.։ Բրսղ. մրկ.։ Լմբ. սղ.։)
nocturn (religious service in the night).
Զութ օր խնդրուածոց ցայգապաշտօն արարեալ ի նմին եկեղեցւոջն։ Յորդորն ցայգապաշտամամբ. (Ուռպ.։)
night, night time or hour, the whole night;
բղխումն ցայգութեան, nocturnal pollution.
until now.
Որոյ եւ պատկերն եւ ցայժմ գրեալ պահի։ Եւ ցայժմ այր ոչ ետես զպատկեր քո։ Եղիա եւ ենովք՝ որ ցայժմ կենդանի են։ Արդ դարձեալ ձեր յիւրաքանչիւր արարս՝ իշխեցէ՛ք, որպէս եւ ցայժմ։ Հեռանալ ի մոլար օրինացն, զոր ցայժմն ունէր. (Եւս. քր. ՟Ա։ Ճ. ՟Ա.։ Եզնիկ.։ Խոր. ՟Գ. 42։ Փարպ.։ Իսկ՝ Մինչեւ ցայժմ, տե՛ս Ծն. ՟Լ՟Բ. 4։ ՟Խ՟Զ. 34։ Եզեկ. ՟Դ. 14։ Հռ. ՟Ը. 22. եւ այլն։)
cf. Ցայնքան.
Որ ցայն վայր միաշուրթն համալեզուք էին։ Որ ցայն վայր կացեալ մնացեալ էր հայրենի օրինօք ... Ցայն վայր չորք միայն էին։ Ցայն վայր ամենեքեան էին ի կռապաշտութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։ Յհ. կթ.։ Շ. բարձր.։)
to spout, to cause to gush out, to spirt out;
to shine, to beam, to emit rays;
տիղմ —, to splash, to bespatter.
Զի մի՛ յանկարծօրէն ցայտեալ եւ ճառագայթեալ՝ հարկանելով շլացուցանէ զտեսանելիսն ամենեցուն. (Եպիփ. ծն.։)
to sow, to strew;
to spread, to scatter, to diffuse;
to sprinkle, to besprinkle.
Առէ՛ք մոխցի, հնոցի, եւ ցանեսցէ զայն Մովսէս ընդ երկինս. եւ ցանեաց զայն Մովսէս ընդ երկինս։ Զմէգ որպէս փոշի ցանեաց։ Խարտեաց զնա մանր, եւ ցանեաց ի վերայ ջրոցն։ Ցանէր նա զլեղին յաչս հօրն իւրոյ։ Ցանեցից զտպաւառն ընդ երեսս ձեր։ Ցանեա՛ ՛զկայծակունս հրոյ) ի վերայ քաղաքին։ Զընտիր ամպ ցանեսցէ. եւ այլն։
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
Բանք սուրբ հօրն կրճիմն եւ ցանգ եդաւ ցեղընտիր լինելոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
concupiscible;
—ն, concupiscence.
Ցանկականն եւ ցասմնականն՝ զգայականին յարեւանայ, զոր օրինակ խոհականն՝ բանականին. (Խոսրովիկ.։)
high-built (wall).
Արծարծեա՛ զօրութեամբ քո զթեւս հոգւոյս, զի հնար լիցի ընդ ցանկակատար հրեղէն պարիսպն անցանել ի կեանս սիրողաց քոց. (Բենիկ.։)
to desire, to wish, to envy, to covet, to long for;
to desire inordinately, to covet greedily.
Անձն ամպարշտի ցանկայ չարեաց։ Մարմինն ցանկայ հակառակ հոգւոյ, եւ հոգի հակառակ մարմնոյ։ Յափշտակութեան մի՛ ցանկայք։ Եթէ ցանկայք աթոռոց եւ գաւազանաց իշխանութեան։ Ցանկայ եւ փափաքէ անձն իմ ի գաւիթս քո։ Ցանկանալով ցանկացեալ ես երթալ ի տուն հօր քոյ։ Մի՛ ցանկանար տան ընկերի քո, եւ մի՛ անդոյ նորա։ Մի՛ ցանկար կնոջ ընկերի քո։ Մի՛ ցանկանայցես։ Տայցես զարծաթն ընդ ամենայնի, որում ցանկանայցէ անձն քո։ Որոց եւ ցակասցի անձն քո։ Աւուր մարդոյ ոչ ցանկացայ։ Ցանկացայ փրկութեան քում տէր։ Ցանկացեալ կերակրոյ։ Ցանկացեալ նոցա՝ առի։ Ցանկացեալ երեսաց քոց՝ գտի զքեզ։ Որ հայի ի կին մարդ՝ առ ի ցանկանալոյ նմա։ Զի՛նչ ցանկայ անձն քո։ Ամպարիշտ ցանկանայ զամենայն աւուրս զցանկութիւն չարեաց։ Եղէ ցանկացօղ դեղոյ նորա։ Հասանէ առ ցանկացօղս իւր.եւ այլն։
cf. Ցանկամ.
Անձն ամպարշտի ցանկայ չարեաց։ Մարմինն ցանկայ հակառակ հոգւոյ, եւ հոգի հակառակ մարմնոյ։ Յափշտակութեան մի՛ ցանկայք։ Եթէ ցանկայք աթոռոց եւ գաւազանաց իշխանութեան։ Ցանկայ եւ փափաքէ անձն իմ ի գաւիթս քո։ Ցանկանալով ցանկացեալ ես երթալ ի տուն հօր քոյ։ Մի՛ ցանկանար տան ընկերի քո, եւ մի՛ անդոյ նորա։ Մի՛ ցանկար կնոջ ընկերի քո։ Մի՛ ցանկանայցես։ Տայցես զարծաթն ընդ ամենայնի, որում ցանկանայցէ անձն քո։ Որոց եւ ցակասցի անձն քո։ Աւուր մարդոյ ոչ ցանկացայ։ Ցանկացայ փրկութեան քում տէր։ Ցանկացեալ կերակրոյ։ Ցանկացեալ նոցա՝ առի։ Ցանկացեալ երեսաց քոց՝ գտի զքեզ։ Որ հայի ի կին մարդ՝ առ ի ցանկանալոյ նմա։ Զի՛նչ ցանկայ անձն քո։ Ամպարիշտ ցանկանայ զամենայն աւուրս զցանկութիւն չարեաց։ Եղէ ցանկացօղ դեղոյ նորա։ Հասանէ առ ցանկացօղս իւր.եւ այլն։
hedged in, surrounded with hedges.
Սրպրել ի հոգեւոր ցանկապատ յայգստեանս տեառն զօրութեանց. (Յհ. կթ.։)
hedge-breaking.
Աստուածամարտ եւ ցանկապատառ դիւամոլի՝ անօրինին սմբատայ։ Գողացեալքդ ի գայլէն սմբատայ, եւ ցանկապատառ հետեւողաց նորա. (Մագ. ՟Ա. ՟Բ։)
to frequent, to haunt;
to continue, to persevere, to perpetuate, to last.
(Մարդն) որպէս օրէնս ինչ հաստատունս եւ հաճոյս զխաբէութիւնն ցանկորդելով յինքեան։ (Աղաւնին առ մարդիկ) ցանկորդեալ առ նոսա ունել միաբանութիւն. (Պիտ.։)
Ի ձիոցն ասպարէզս եւ ի թատերս եւ յանօրէնութիւնս տեսանեմ ցանկորդեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
desire, longing, envy;
will, pleasure;
sensual pleasures, lust, concupiscence, voluptuousness, sensuality, passion, love;
cupidity;
— փառաց, ambition;
գալ ի —, to desire, to wish;
լինել ի ցանկութեան մեծի, to desire ardently, to wish for eagerly;
առնել ընդ ցանկութեան անձին, to act according to one's caprice.
Զցանկութիւն տնանկաց լուար տէր։ Տէր առաջի քո է ամենայն ցանկութիւն իմ։ Զի սկիզբն նորա ճշմարիտ ցանկութիւն խրատու է։ Ցանկութիւն իմաստութեան տանի յարքայութիւն։ Առ ամենայն ցանկութիւն բաւական։ Հաց ցանկութեանց (այսինքն ցանկալի) ոչ կերայ։ Խօսի բանս խաղաղութեան ըստ ցանկութեան (այսինքն հաճոյից) անձին իւրոյ։ Ըստ ամենայն ցանկութեան քում, կամ անձին քոյ՝ զենցես, եւ ուտիցես միս ըստ օրհնութեան տեառն Աստուծոյ քոյ.եւ այլն։
net, seine;
net-work;
snare;
cf. Ցանցատեսակ;
սփռել զ—, to spread nets;
անկանիլ ի —ս, to be caught, taken in a net;
to be snared, netted, entrapped.
ἁμφίβληστρον, δίκτυον rete σαγήνη sagena. Վանդակաձեւ հիւսուած չուանեայ յըմբռնել զձկունս, որպէս եւ զայլ կենդանիս պէսպէս օրինակաւ. ուռկան. արձոյլ. վարմ. երագազ. դամ. աղ, թօռ.
to fish with nets, to take or catch in a net.
Որ ոչ ցանկայ ոսկւոյ, ոչ ցանցէ զնա ագահութեամբն սատանայ։ Զի թէ ի մանկութիւնն զգուշանամ, յերիտասարդութիւնն ցանցեն. թէ եւ անդ ամրանամ, ի ծերութիւնն ցանցեն. դու Աստուած մեր զերծո՛ զմեզ ի ցանցէ որսողացն։ Աբիսողոմ ցանցեցաւ յաղթահարեալ զօրօքն։ Դաւիթ ցանցեցաւ աչօքն ի տեսութիւն կնոջն ուրիայ. (Լմբ. սղ. Լմբ. առակ. Լմբ. ժղ.։)
seiner, fisherman.
inclined to anger, hasty, irascible, passionate, choleric.
Լւիցեն զայս ցասկոտք եւ ոխակալք. (Վեցօր. ՟Ը։)
fit to excite anger;
irascible;
Միտք բանական՝ ցասմնականին արքայ։ Ցասմնականն՝ ընդդէմ եղբօրն ի սրտմտութիւն։ Անձնիշխանն միտք ընդ իւր ունելով եւ զցասմնականն. (զի սորա հրամանաւն ըստ ճշմարթութեան վարին. Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
anger, indignation, passion, wrath, ire, rage, fury;
ի — ածել, to provoke, to anger, to incense;
գրգռել զ— ուրուք, to rouse or stir up wrath, to put into a passion;
թափել զ— բարկութեան, to vent one's anger or spleen;
մեծապէս ցասմամբ եռալ ախտից, to be aggravated, to become worse;
լինել ցասմամբ ընդ ումեք, to be angry with, to quarrel with a person.
Վասն է՞ր յուզեալ իցէ ցասումնս այս ամենայն ի վերայ մեր։ Դարձեալ ի ցասումն եղեալ յուլիանոս։ Ցասումն արարեալ զօրականացն եւ գումարեալ ի վերայ նորա. (Եղիշ. ՟Բ։ Ճ. ՟Ա.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
tooffeild, to rouse the indignation of, to put in a passion, to irritate, to incense, to chafe, to provoke, to exasperate.
Մեղքն մեր ցասուցանեն զԱստուած։ Տեառն՝ զոր ցասուցին։ Յաղագս ցասուցանելոյ մեր զքաղցր Աստուած։ Ցասուցին զկամս Աստւոծոյ։ Անօրինեալ ցասուցի զկամս քաղցրութեան քո։ Եթէ ցասուցանէք զիս. (Յճխ. ՟Բ։ Նախ. թուոց.։ Փարպ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Զ։ Սարկ. աղ.։ Ճ. ՟Բ.։)
painful, doleful, afflicted, sorrowful, dismal, mournful;
dolefully, dolesomely, painfully, sadly;
— ձայնիւ, in a monrnful tone;
— սիրտ, sorrowful heart;
— անէծք, atrocious curse;
— կեանք, tiresome life.
ՑԱՒԱԳԻՆ. մ. Ցաւալի օրինակաւ. սաստիկ ցաւով.
to be in pain, to have a pain, to be ill, to suffer;
to pain, to be afflicted, vexed, chagrined, sorry.
Առողջութիւն ցաւագնելոց։ Ծուլութեամբ իմով ցաւագնեալ։ Ցաւագնելոցն անօրէնութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։ Մանդ.։)
pain, grief, affliction, tribulation;
condolence, compassion.
Հայեա՛ց ի ցաւագնութիւնս մեր, որ ի ձեռն անօրինին. (՟Գ. Մակ. ՟Բ։)
painful, doleful, grievous, sad.
Ցաւալից կենաց մարդկան զօրեղ բժիշկ։ Ցաւալից կենօք, եւ խաւարային բանտիւք. Ի ցաւալից եւ ի բազմածուփ կենցաղս յայս։ Ի ցաւալից վշտացայ յանցաւ եւ յանախտ փառս էած. (Շար.։ Շ. տաղ.։ Խոսր.։ Լմբ. սղ.։)
compassionately, sympathisingly.
Ոչ տեսեր ցաւակցաբար։ Յօժարութեամբ եւ ցաւակցաբար ունել զվերակացութիւն հօտին։ Ցաւակցաբար հոգալով զեղբօրն փրկութիւն. (Սարգ.։)
assnasive, lenient.
Փառաւորելով զցաւացածոյցն զՔրիստոս օրհնէին. (Փարպ.։)
to have a pain, an ailing;
to be afflicted, chagrined;
to regret;
cf. Ցաւէ.
Զօրացեալ մտացն Քրիստոսիւ՝ ոչ ցաւի ի նեղութեանց թշնամւոյն. (Լմբ. սղ.։)