cf. Ցելում.
Ցելէ զերկինս, ի հօրէ վկայի։ Զվարագոյր տաճարին ցելեաց, զվէմս պատառեաց. (Սարգ. յհ. ՟Ը։ Ճ. ՟Բ.։ եւ Մեկն. ղկ.։)
to rend, to break, to split, to cleave, to cut, to divide lengthways.
Ցելէ զերկինս, ի հօրէ վկայի։ Զվարագոյր տաճարին ցելեաց, զվէմս պատառեաց. (Սարգ. յհ. ՟Ը։ Ճ. ՟Բ.։ եւ Մեկն. ղկ.։)
to be torn, rent;
tobe split, cloven;
ցելաւ յերկուս, it was rent in twain.
Ցելէ զերկինս, ի հօրէ վկայի։ Զվարագոյր տաճարին ցելեաց, զվէմս պատառեաց. (Սարգ. յհ. ՟Ը։ Ճ. ՟Բ.։ եւ Մեկն. ղկ.։)
tribe, caste, race, branch;
—ից —ից, various, diverse.
Յընտանեաց մարմնոյ իւրոյ ի ցեղէ իւրմէ։ Իշխանք ցեղիցն ըստ նահապետաց։ Ի ցեղէն Շմաւոնի։ Հազար այր ի ցեղէ՝ յամենայն ցեղիցն իսրայէլի։ Հանդերձ ցեղիւքն իսրայէլի։ Ի ցեղէ հօրն իւրեանց։ Ի ցեղէ որդւոցն կահաթու։ Ըստ ցեղից ձերոց։ Եւ եղիցի ցեղն զոր ցուցցէ տէր, մատուսջիք ըստ տոհմից։ Բաժին ցեղի.եւ այլն։
patriarch;
chief of a race, tribe or clan.
Ցեղապետք ձեր, եւ ծերակոյտ ձեր։ Ժողովեցէ՛ք առ իս զցեղապետս եւ զծերս ձեր։ Ամենայն գունդք ցեղապետիցն զօրաց.եւ այլն։
various tribes or clans;
diverse, varied;
diversely.
ՑԵՂԱՑԵՂ ՑԵՂԵՒՑԵՂ որ եւ ՑԵՂՈՒՑԵՂ. Պէսպէս ցեղք. եւ Ազգի ազգի. եւ Այլեւայլ օրինակաւ.
of a different tribe or clan;
ցեղընտիր առնեմ, ցեղընտիր լինիմ, to distinguish one tribe or family from another.
Ըստ աշխարհի պարթեւ, ըստ ցեղընտիր լինելոյ՝ յազգէ արշակունի։ Բանք սրբոյն հօրն կրճիմն եւ ցանգ եդաւ ցեղընտիր լինելոյն զայնքան ժամանակս. (Գր. վկ. յիշ. վարուց. ոսկ։ Լմբ. պտրգ.։)
day-sentry.
Պահապան տուընջենային. որ պահպանէ զօրն ցերեկ.
Ըստ օրինի ցայգապահաց եւ ցերեկապահաց լինել վշտամբեր. (Սարկ. քհ.։)
handkerchief;
towel, napkin, linen;
head-band, hand-cover, veil;
amict.
Վկայեն սուդարունքն եւ վարշամակքն, որք բժշկէին ի նմանութիւն զօրութեան քրիստոսի ի ձեռն պօղոսի. (Կոչ. ՟Ժ։)
switch, stick, rod, verge;
penis, member, genitals.
Ղանգանուն ի ցօղոյ անկեալ զխոտով՝ կռուի ի թափիչ վարոցս եւ ի մօրուս քօշից. (Խոր.։)
male bird, cock.
ՎԱՐՈՒԺԱՆ եւ ՎԱՐՈՒԺԱՆԱԿ, ՎԱՐՈՒԺՆԱԿ. Արուն ի զոյգս հաւուց եւ թռչնոց, որ առաւել լինի հզօր եւ գիշատիչ. որպէս եւ էգն կոչի մարի, զի լինի մայր.
Զէգ տատրակէ այսպէս ասեն, թէ օտար ամուսնութիւն ոչ խնդրէ՝ ո՛չ ի կեանս իւրոյ վարուժանին, եւ ո՛չ ի մահու. (Վեցօր. ՟Ը։)
cudgelling, beating with a staff.
Զվարչահարութիւնսն, եւ զմերկակրութիւնսն, եւ զթաքուստսն. զի այսոքիկ առ արութիւն առածանին. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
government, direction, conduct;
triangular table of laws.
Ի ձեռն վարչութեան յիսնապետութեամբ եւ նաւապետութեամբ պէսպէս գոլով մարդկան. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Ի զաւակէ անտի եկաց վարչութիւն առաջնորդութեան թագաւորացն։ Կարգ իշխանութեան յաշխարհ մտելոց, եւ վարչութիւնք մարդկայինք ունին օրէնս. (Մծբ. ՟Ժ՟Ե։ Սարկ. քհ.։)
Եւ Տախտակ օրինաց եւ վճռոց առ աթենացիս. յն. գի՛րվիս. κύρβις tabula legis. ուր մերս թարգման թերեւս ընթեռնոյր κυβέρνησις.
ornament for the hair, riband, frontlet, diadem.
Զհետ գլխոյն գեղեցիկ իմն օրինակաւ յարմարեալ հիւսուն, եւ վարսակալաւ յօրինեալ շպտին. (Փիլ. տեսական.) ուր յն. σφηκούμενος contractus, cinctus.
cf. Վարսաւիրայ.
Առ վարսավիրայսն նստեալ՝ եւ զհերդ փոքրես. եւ ցմօտակայսն հարցանես եւ ցվարսավիրայսն, եթէ գեղեցիկս զգիսակսդ յօրինա՞ց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
hairy, long-haired;
blazing-tailed;
comose, leafy, tufted;
Nazarite;
comet.
Վարսաւորն սամփսոն, եւ վարսաւորն յիսուս՝ որդի եւ բան հօր. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Աստղն անրախոտքն, որպէս լօռն, եւ վարսակն, եւ կնիւնն։ Ցօղունն վարսակայ ամենեւին փո՛ր եւ սնամէջ է. (Ագաթ.։ Վեցօր. ՟Ե։)
Ջուրն ովկիանոսի վարսաւոր օդով զօրանայր արեգականանաւութեամբ եւ լուսնանաւութեամբ. (ՃՃ. վկ. եւստաթ.։)
to be leafy, dresses in green, clothed or covered with leaves.
Թզենի անուանէ զհրէայսն անպտուղս՝ միայն տերեւովն վարսաւորեալ, որ էր օրէնքն. (Նիւս. երգ.։)
life, habits, manners, conduct, behaviour, morals;
use, employment;
անարատութիւն վարուց, morality;
ընտիր, բարեկիր —, good morals;
անարատ, անբիծ —, pure morals;
գեղեցիկ վարովք վարեցան, they led a good life;
որք գերաշխարհիկք են վարուք, who show themselves pure of heart;
է երբեք զի եւ անբարիք ծնանին օրէնս բարիս, good laws are often produced by evil customs.
unchaste, immodest, libidinous.
Զվաւաշական եւ զմոլեկան պարսն (յն. վագխիաս) յարմարէ (դիոնիւսոս, որ եւ բաքոս). (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
cf. Վաւաշիմ.
Վաւաշանալ անչափ պակշոտութեամբ։ Շամշեալ վաւաշէր ըստ օրինակի երիտասարդի անարգել տարփաւորի։ Քրիստոնեայք միշտամեղք՝ որք ընդ անօրէնս վաւաշին. (Փիլ. իմաստն.։ Խոր. ՟Բ. 60։ Մանդ. ՟Ի. կամ Պիտառ.։)
cf. Վաւաշիմ.
Վաւաշանալ անչափ պակշոտութեամբ։ Շամշեալ վաւաշէր ըստ օրինակի երիտասարդի անարգել տարփաւորի։ Քրիստոնեայք միշտամեղք՝ որք ընդ անօրէնս վաւաշին. (Փիլ. իմաստն.։ Խոր. ՟Բ. 60։ Մանդ. ՟Ի. կամ Պիտառ.։)
profligately, licentiously, lasciviously, dissolutely.
ἁκολάστως intemperanter. Իբրեւ զվաւաշոտ. անարգել. անխուզ. անսանձ օրինակաւ. անզուսպ կերպով. զապտսըզ.
cf. Վաւաշեմ.
Մի եւ նոյն զօրութիւն է պարկեշտանալոյ եւ վաւաշոտելոյ. պարկեշտանալն՝ առաքինութեան ունակութիւն է, իսկ վաւաշոտելն՝ չարութեան։ Ո՛չ զօրութիւն է՝ որ տայն մեզ վաւաշոտել կամ ստել, այլ յօժարութիւն. (Նիւս. բն.։)
authentic, valid, legitimate;
—, —ն, seal, signet, ring;
— մատանի, signet-ring;
— արքունի, great seal.
ՎԱՒԵՐ, մանաւանդ ՎԱՒԵՐԱԿԱՆ. δεκτός acceptabilis κυριότερος dignior. (լծ. պ. պաւէր, հաւատ, հաւատալի. պաւէր գէրտէն, հաւատալ. եւ յն. վէվէօս. լտ. վալիտուս, հաստատուն. զօրեղ). Արժանահաւատ. ընդունելի. հաւատարիմ. հաւաստի. պատուական. տիրագոյն. ստոյգ.
superexcellent, supreme, eminent.
Վեհագոյնքն իշխեսցեն, եւ վատթարագոյնքն ընդ իշխանութեամբ իցեն։ Ծնօղք վեհագոյնք են ծննդոցն, եւ արք իսկ քան զկանայս եւ զմանկունս. եւ իշխանք քան զայն որ ընդ իշխանութեամբ են. (Պղատ. օրին.։)
Ո՛վ վեհագոյնդ զօրագլխաց մերոց սարգիս. (Ճ. ՟Բ.։)
Իբրեւ վեհագունի քան զինքն, եւ հզօր հարազատի. (Յհ. կթ.։)
Իմաստուն խորհուրդ վեհագոյն է քան զձեռս բազումս հզօրաց. (Ոսկիփոր.։)
cf. Վեհերիմ.
Մի՛ ինչ ի դժնդակացն վեհերել։ Իբրեւ աշխատութիւն իմն՝ վեհերեալ՝ համարիմք զվայելուչ տեսիլ սքանչելեացն. (Բրս. հց.։ Վեցօր. ՟Դ։)
Յօրանջեմք եւ վեհերիմք, թոյլանդամ եւ իբր լուծեալ գտանիմք։ Տագնապին վեհերին, եւ ոչ խնդութեամբ ընթանան։ Ոչ ներեմք լսել, ինչ յասացելոցն, այլ վեհերեմք եւ հեղգամք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12. 30։)
cf. Վեհերումն.
Սովորեալ է (կինն) վեհերմամբ եւ ի խաւարի կեալ, իսկ բռնութեամբ առ լոյս ածեա. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
fear, timidity, want of courage, of heart, faint-heartedness, cowardice, poltroonery, pusillanimity;
sloth, remissness, indolence, idleness, sluggishness.
Սովորեալ է (կինն) վեհերմամբ եւ ի խաւարի կեալ, իսկ բռնութեամբ առ լոյս ածեա. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
relatively.
Երեւելեօք սրբազնագործութեամբք նոցա վերաբերապէս մաքրեալ կենացն՝ ի տեսողական ունակութիւն եւ զօրութիւն կատարեցելոց. (Դիոն. եկեղ.։)
to elevate, to raise;
to appose, to subjoin, to superadd;
to manifest, to disclose;
to utter, to pronounce;
to translate;
to present, to offer;
to attribute, to ascribe, to refer;
to eructate, to retch, to vomit, to cast up, to reject.
Ներգործական զօրութեամբ վերաբերեաց ընդ ինքեան։ Վերաբերիմք ընդ քեզ ճախրելով. (Եղիշ. դտ. եւ Եղիշ. պատմ. ՟Ա։)
elevation, rise, ascension;
presentation, offering, Anaphora;
relation, reference, regard;
eructation, vomiting;
anaphora;
— ունել, to be in correspondence or relation with.
Գոհաբանելով զքո վերաբերութենէդ, ո՛վ զօրականդ քրիստոսի. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
cf. Վերագայիմ.
Մահ ո՞ր իցէ դառնագոյն. որ յանօրինաց վերագայի. (այսինքն ի վերայ անօրինաց, կամ ի ձեռն անօրինայ). (Ոսկիփոր.։)
to supervene, to happen, to befall;
to descend, to come.
Մահ ո՞ր իցէ դառնագոյն. որ յանօրինաց վերագայի. (այսինքն ի վերայ անօրինաց, կամ ի ձեռն անօրինայ). (Ոսկիփոր.։)
cf. Վերնագիր.
Զոր օրինակ զթղթոյ վերագիր ոք դրոշմէ, եւ առաջին գիրն բովանդակեալ արտայայտէ զբաղախորհուրդ թղթոյ բանիցն ի ներքս շարագրեալ. (Զքր. կթ.։)
Նմին իրի են եւ ի գիրս վերադիրք, եւ ի թուղթս երեսագիրք, զի զօրութիւն գրոցն եւ պատիւն գրողին փութով եւ համառօտ երեւեսցին։ Զանուն իւր (մովսէս) ընդէ՞ր ոչ դնէ ի վերագրի աստ, որպէս յեդոյ մարգարէք, եւ զկնի առաքեալք. (Վրդն. օրին. եւ Վրդն. ծն.։)
higher, superior, more elevated;
—, ի —, գոյնս, above;
firstly, before, antecedently.
ἁνώτερος, ὐπέρτερος, ὐπερέχων superior. Որ ի վեր է եւ առաւելեալ քան զայլս. վերնագոյն. բարձրագոյն. վեհագոյն. գերագոյն. գերազանց. զօրագոյն. յաղթօղ.
Զարհուրեցայ յոյժ. ապա դարձեալ ի վերագոյնսն եղեալ ի տեառնէ զօրացայ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
cf. Կանխագուշակ.
Եւ այլ բազում օրինակօք եւ ցուցմունք, որ քրիստոսի գալստեանն վերագուշակիչք եւ քարոզք էին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 32. յն. վերաքարոզօղք։)
to write upon, to inscribe;
to attribute, to refer to;
to write above, before.
Տէրունեան օրինացն ի հինգ գիրս վերագրեցելոց. (Փիլ. իմաստն.։)
inscription, epigraph.
Զարդարէ զմեհեանն յիւրմէ վերագրութենէ, հօր՝ աստուծոյ ամոնի որդի աղեքսանդրէ. (Պտմ. աղեքս.։)
return.
Որ ի կեանս վերադարձի բնութեանս՝ դարձմամբ յորդանանու օրինակեցեր. (Շար.։)
overseer, inspector;
bishop.
Վերադիտօղ եւ օրէնսուսոյց արարատեան աշխարհիդ։ Տեառն յովհաննիսի հայոց վերադիտողի։ Տեառն անանիայի հայոց վերադիտողի։ Գահերիցութիւնք վերադիտողաց. (Փստ. առ զօր. կթ։ Մագ. ՟Ա։ Լաստ. ՟Գ։ Նար. գանձ եկեղ.։)
Թեթեւագոյն եւ թռչուն բանիցն (ընդդէմ ծնողաց)՝ ծանրագոյն են տուգանքն, քանզի վերադիտող առ այսոսիկ կարգեալ է՝ իրաւանց հրեշտակ նեմեսիս. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
imposed, added, additional;
imposition, addition;
epithet, adjective;
exponent, index;
article (ս, դ, ն);
a note.
Ոչ միայն զհաւատսն վերադիր խնդրեն (յն. վերախնդրեն) օրէնքն, այլ եւ զգործսն. (Ոսկ. գղ.։)
Ղեւեայ ոչ տուաւ ժառանգութիւն, ետուն նմա վերագիր յիւրաքանչիւր ժառանգութենէ. (Եփր. օրին.։)
cf. Վերագիր;
— անուն, surname.
Բացբարձական աստուածաբանութիւնքն գերագոյնք են եւ հզօրագոյնք յաստուած քան զվերադրականսն. եւ են վերադրականք, որպէս յորժամ ասեմք զաստուած թագաւոր, ի վերայ նորին դնելով զամենայն, եւ տէր, եւ բարի, եւ լոյս. (Վահր. երրդ.։)
to impose, to put upon, to add, to join.
Ի ձեռն իւր ինքեան վերադրեաց ի նա զիւր սրբազանն ներգործութիւն եւ զօրութիւն։ Որքան ինչ է հօր եւ որդւոյ, աստուածապետականին հոգւոյ հասարակաբար եւ միեղինապէս վերադրեն։ Մեծն եւ փոքրն վերադրի ամենեցունց պատճառին։ Օրհնութիւնս վերադրել ամենայնի պատճառին. (Դիոն.։)
Ոչ միայն ասաց, ասա՛ զանօրէնութիւնս քո, այլ վերադրեաց յառաջ, այսինքն մի՛ մնալ ոսոխին քո. (Մաշկ.։)
Առ աստուծոցն վերադրութիւնս պարտ է համեմատ առն չափաւորի վերադրել եւ պարգեւել. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
to fly away, to take flight;
— յերկինս, to be borne to heaven.
Եւ ընդ ինքեան վերաթեւեաց՝ զհոգիս մարդկան հօր ընծայեաց. (Շ. խոստ.։)
cf. Վերմակ.
Ծածկոյթ վերին կամ ի վերայ. ծածկարան անկողնոյ. վերմակ. եօրղան, տէօշէկ. στρωμνή stratum, stragula.
Օթոցի, եւ վերածածկութից, եւ բնակութեանց. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
reaching the summit or top.
Հրեշտակական զօրութիւնքն, յորս եւ՛ս վերածայրեալք սերովբէիցն բարձրութիւնք. (Ճ. ՟Գ.։)
to regenerate, to endow with new life, to cause to be born again, to revive, to reproduce.
Իշխանակից սուրբ հոգին այսօր վերածնեաց զազգս ամենայն։ Վերածնեաց զազգս ամենայն ի ձեռն զանազան շնորհացն։ Վերածնեսցէ զսա ջրով եւ հոգւով սրբով արդարութեան։ Սրբեցեր զջուրս՝ վերածնեալ զմեզ մկրտութեամբն սրբոյ հոգւոյն. (Շար.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։ Մաշտ.։ Ժմ.։)
regeneration;
resurrection.
Ոչ եթէ ըստ բնութեան, այլ ըստ աւետեացն աստուծոյ է վերածնութիւն։ Տնօրինելով նմա վերածնութիւն փրկութեան նովիմբ քրիստոսիւ քով. (Ոսկ. հռ.։ Պտրգ. բրս.։)
superintendent, overseer, intendant, inspector, director;
prefect, governor;
protector, defender, guardian.
Իբր հայր վերակացու համարեալ էր։ Զմերոյ լուսաւորութեանցն լուաւոր վերակացուէ ճառելով (զտրդատայ)։ Զօրագլուխ եւ վերակացու կենաց մերոց. (Եղիշ. ՟Բ։ Խոր. ՟Բ. 89։ Յհ. իմ. երեւ.։)
superintendence, management, inspection, intendance, direction;
prefecture, government;
protection, assistance.
Զի ելից զհօր վերակացութիւն (յովսէփ առ յիսուս), արժանացոյց զնա բանն՝ ծնօղ եւ հայր անուանել. (Իգն.։)