agonotheta, athlotheta.
ἁθληθέτης, ἁθληθετήρ arbiter, munerarius certaminis. Կարգագիր եւ վարձահատոյց հանդիսի մարտի, այսինքն մրցանաց ագոնի, կամ նահատակութեան. հանդիսադիր. նահատակադիր. ճգնադիր. մարտայարդար.
Դատաւորին եւ մարտադրին մերոյ կենցաղոյս։ Առ մարտադրին աստուծոյ։ Մարտադրաւն քրիրստոսիւ. (Բրս. հց. ՟Ե։ Եւագր. ՟Ի՟Ա։ Նեղոս.։)
Ինքն հանդիսապետն եւ մարտադիր (քրիստոս)։ Յաղթիցէ դէմ յանդիման մարտադրին. եւ այնպէս առ մարտադիրն մատուցեալ՝ բարձրագլուխ զպսակն պահանջէ։ Ահա հասեալ է մարտադիրն, եւ յաղթանակն է ի ձեռին. (Սարկ. քհ.։ Սարգ. յկ. ՟Զ։ Շ. եդես.։)
quarrelsome, contentious, litigious, wrangling.
Սոքա են քնէածք ի բարեաց, եւ զուարթաչարք, եւ մարտածնոյցք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
of or belonging to war or battle, warlike;
warrior, combatant.
Մրցական մակացութիւն ասի, եւ մարտական. (Արիստ. որակ.։)
Որք զքաղաքականսն վարժին, եւ զմարտականսն աշխատին. (Բրս. պհ.։)
Ունի զխոկումն մարտական եւ ընթացական մրցման. (Մագ. ՟Կ՟Զ։)
Ո՞ այլ ոք մարտական ուսոյց զայս հոգեւոր պատերազմս. (Լմբ. սղ.։)
Մասն հոգւոյն՝ որ հաղորդեալ է արութեան եւ ցասման, մարտական գոլով. (Պղատ. տիմ.։)
war-car or chariot.
Զօրըս բազումըս կազմեցին, եւ մարտակառս յօրինեցին. (Ներս. մոկ.։)
companion in arms, fellow-soldier, comrade;
adversary, antagonist, opponent;
confederate, leagued, allied;
— գունդք, auxiliary forces;
— լինել, to fight in company.
Զինեալք անցանիցէք յառաջագոյն քան զեղբարս ձեր, եւ լինիցիմք նոցա մարտակիցք. (Յես. ՟Ա. 14։)
Ոսոխ լինէր հրէիցն, եւ մարտակից քրիստոսի. (Ոսկ. ղկ.։)
Ընդ մարտակիցսն իւրեանց մարտնչել. (Նոննոս.։)
Նիզակակիցք եւ մարտակիցք քաջ նահատակաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մարտակից զինուորական դասուն սուրբն ներսէս. (Շար.։)
Պարտեսցի առ յինէն մարտակցաւն իմով արեամբ յիսուսիւ քրիստոսիս. (Ճ. ՟Ա.։)
Մարտակից նոցա չարչարանացն վշտակցութեամբ. (Սիսիան.։)
Աստուած լիցի՛ բանին (մերոյ) մարտակից։ Մարտակից էր ժուժկալութիւնն։ Ի յարձակմանէ զրկողացն մարտակից եղեալ իւրոցն մանկանց. (առ որս. ՟Ժ՟Գ։ Նիւս. ի սքանչ.։ Պիտ.։)
Լե՛ր մարտակից տըկարս անձին՝ ի հոգեւոր պատերազմին. (Յիսուս որդի.։)
Ոմանք մարտակիցք են ընդ իրեարս. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Ոչ կռուել եւ ոչ մարտակից լինել ընդ անհաւատսն վայել է մեզ. (Բրս. հց.։)
Ախոյեան յարիցուք մարտակցացն։ Անյիշաչար այր կանխեաց ի թողութիւն առ մարտակիցն. (Կլիմաք.։)
Ինքնոգոր մարտակից նմին իսկ ինքեան։ Սպառազէնք այսական դժնեայ հնարաւորութեան բուռն մարտակցաց՝ պատկանեալ զինուք. (Նար. ՟Ծ՟Թ. ղ։)
Տկարն աստուծոյ զօրաւոր է, եւ հանդարտն մարտակից լինի ընդ սատանայի. (Տօնակ.։)
Մարտակցին (այսինքն սատանայի) զէնք են անիրաւութիւնք ախտից խտղտմանց, եւ չարութիւնք. (Լմբ. առակ.։)
companionship in arms;
alliance, confederacy;
aid, succour.
συμμαχία societas in bello, auxilium, subsidium. Մարտակիցն լինել՝ ըստ ՟Ա նշ. գործակցութիւն ի մարտի. օգնականութիւն.
Մարտակցութեամբն քրիստոսի, կամ շնորհաց, կամ աղօթից ձերոց. (Ճ. ՟Բ.։ Նիւս. ի սքանչ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ունիս ի քեզ ինքեան զմարտակցութիւն. յիշեցի զաստուած՝ ասէ, եւ ուրախ եղէ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
Պատսպարեցաւ ի մարտակցութիւնն եթէովպացւոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Չունի նա պէտս մարտակցութեան նոցա. (Իգն.։)
Զհակառակացն մղէր մարտակցութիւն։ Մարտակցութիւն սրբոց վկայիցն ընդդէմ թշնամւոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
Զի մի՛ յերկոցունց կողմանց ունիցիմք մարտակցութիւնս, տեսութեան եւ մտածութեան. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Մեծագոյն քաղաքքն փոքրագունիցն յաղթեն մարտակցութեամբ (յն. մարտուցեալք). (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
tumultuous, troubled, agitated by war.
Վասն յեղանակաց յեղափոխ պատերազմաց մարտամբոխ ժամանակաց. (Ագաթ.։)
Իբրեւ զիրս մարտամբոխ ժամանակին տեսին, սկսան վերստին հակառակ լինել իշխանութեանն աշոտի. (Ղեւոնդ.։)
Զմարտամբոխ ժողովսն լեգեօն զօրուն։ Մարտամբոխ բազմութեամբ զօրաց. (Յհ. կթ.։)
Գոչիւն աղաղակի, եւ մարտամբոխի իսմայէլեան զօրուն. կա՛մ ընթերցի՛ր, մարտ ամբոխի, եւ կամ իմա՛, ամբոխ մարտիկ զօրու։
cf. Մարտադիր.
Մարտայարդարն, յորժամ ըմբշական մրցութեանն ոք յաղթիցէ, ե՛ւ յարգէ ե՛ւ պսակէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
would to Heaven that! if it might be !.
• «իզէ՛ թէ, երանի՜ թէ». մէկ ան-գամ ունի Թր. քեր. 32 հոմանիշների մի շար-քի մէջ. «Ըղձիցն նշանականք են. իբրու թէ, իցի ւ, օշ, գուցէ, մարտան»։
(Մակբայք) ըղձիցն նշանակք են, իբրու թէ, իցի՞ւ, օշ, գուշ, մարտա՛ն. (Թր. քեր.։)
painting battle-scenes;
— պատկերահան, painter of battle-pieces.
waggon, powder-cart.
palestra, battle-field, or battle-ground.
Եթէ պատերազմեսցի եւս միայն ընդ յանձինն մարտավարի անդ. (Եւագր. ՟Ժ։)
weapons of war (other than firearms);
military, warlike.
Յոլովագոյն մարտացուն ձեռաց զրպարտութեանցն եւեթ առնէ տալ զհերքութիւնս (կամ զհիքութիւնս)։ Զպատշաճ ձիավարելն, զանվրէպ հանդիպումն մարտացուացն։ Պէսպէս ունելով մարտացու զէնս, նիզակս, վահանս, աղեղունս, տէգս։ Ի դէմս իրերաց գոլով մարտացու գործւովքն. (Պիտ.։)
Փաղանուն ... որպէս մարտացու, վաղակաւոր, սուսեր, նրան. (Թր. քեր.։)
Անունս բազումս ունի, եւ գոյացութիւն զմին նշանակէ. որպէս՝ թուր, սուսեր, մարտացու. (Ժող. շիրակ.։)
boaster, braggart, vaunter.
Զի հպարտաբան իմն էր, եւ թշնամանօղ. (Գէ. ես.։)
cf. Հպարտագոյնս.
Ասացեալ էր երբեմն հպարտաբար պարծելով. (Փարպ.։)
Պա՛րտ էր ոչ ի յանձին ձգել զգովութիւնն հպարտաբար. (Կիւրղ. ղկ.։)
proudly, haughtily, vaingloriously.
Հպարտագոյնս արհամարհանօք ընդ յուդա հայէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ծ՟Բ։ 14։)
Յոյժ բարձրագոյնս իմն եւ հպարտագոյնս բարբառեցաւ պիղատոս. (Նանայ.։)
vain-glorious, boastful.
Հպարտական եւ իշխանական կենցաղ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
to be proud, to swell with pride, to be puffed up;
— ընդ տոհմ իւր, to boast of one's descent or birth.
ἑπαίρομαι, ὐπεριφανέω, ἑξυβρίζω , ἁλαλαζονεύομαι, μετεωρίζομαι, ὐψηλοφρονέω, γαυριάω , φυσίομαι superbio, effero me, extollor, jacto me, glorior, inflor եւ այլն. Կամիլ վերագոյն երեւիլ քան զայլս. փքանալ. ամբարտաւանիլ. բարձրամտիլ. պարծիլ. պանծանալ. ամբարհաւաճիլ. մեծաբանել. յանձնապաստան լինել. ... խօրօզ չանմաք (լծ. գոռոզանալ)
Յիմաստութիւն քո մի՛ հպարտանար։ Որ հպարտացեալ էին արծաթով։ Հպարտացաւ ի վերայ ժողովրդեան քո։ Հպարտացաւ յոյժ հպարտութիւն նորա։ Մի՛ հպարտանար առաջի թագաւորի։ Զի՞ հպարտանաս յուսով քոյով սնոտեաւ ի վերայ ծառայից նորա։ Գուցէ հպարտանայցես ի սրտի քում։ Զի մի՛ այր քան զընկեր հպարտանայցէք ի վերայ ընկերին.եւ այլն։
Հպարտացայ հողս անարգութեան, ի վեր ամբարձայ մոխիրս մերժելի. (Նար. ՟Ի։)
Ընդ որ առաւել հպարտացեալ, եւ այլն. (Խոր. ՟Բ. 51։)
Յետ կոչմանն, եւ այնչափ մեծին մեծարանացն՝ ի կոչնատէր անդր հպարտացաւ. այսինքն յանդգնեցաւ. (Ոսկ. յհ. 9։)
Միայն ի սոսկ ընթեռնուլն հպարտացեալ էք. այսինքն պանծացեալ. (անդ. 40։)
to make proud, to puff up, to inflate, to render haughty.
ἑξαίρω extollo, effero. Տալ հպարտանալ. փքացուցանել. հպարտս առադրել. ամբառնալ զսիրտն. տե՛ս (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 29։ ՟Ժ՟Թ. 10։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Է. 19։ ՟Ա. Կոր. ՟Ը. 1։)
Ոչ հպարտացոյց զնա սպայ զօրաց բազմաց. (Կոչ. ՟Բ։)
Զսա հպարտացուցանէ, թէ նմա՛ է պարտ քեզ խոնարհել. (Մանդ. ՟Ժ՟Գ։)
edict, decree;
գիր —ի, chronicles, annals;
— առնել, հանել, to issue a decree;
—ս առնել, to make or publish edicts.
• , ի-ա հլ. «արքունի հրամա-նագիր» ՍԳր. Կոչ. Մծբ. որից հրովարտա-կաւոր Արծր. Նար. Մծբ.։
• = Պհլ. ❇ fravartak «նամակ, գը-րութիւն, հրովարտակ» բառից, որից փոխ առնուած է նաև արամ. [hebrew word] farvartaqīn «հրովարտակք». հմմտ. նաև մանիք. պհլ. [hebrew word] frvrdg «գրել» (Salemann. Manich. Stud. ЗАН 8, 117), սոգդ. farwārt «գլան, գրքի հատոր, գիրք»։ Բառիս հպրս. ձևը պիտի լինէր *frayartaka-. որ կազմուած է fra-մասնիկով՝ vart «ոլո-րել, գալարել» արմատից։-Հիւբշ. 184։
• ՆՀԲ լծ. արաբ. հուրուֆ, էհրուֆ, րու-քէդ, վէրէքէ և հյ. գրով արտաքս առա-քեալ կամ հրատարակեալ։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. ZDMG 46, 326, թրգմ. ՀԱ 1892 354։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ. 10 հուրգ արտաքս բառերից։ Ֆնտգլեան, Կոչնակ 1931. 40 յիշեցնում է մարական Fraoertes անու-նը։
• ՓՈԽ.-Մեզնից է փոխառեալ վրաց. როარტაკი րոարտակի «հրովարտակ». այս-պէս համարելու պատճառներն են՝ նախա-ձայն f-ի կորուստը վրացերէնի մէջ, որ մի-այն հայերէն հ-ի միջոցով կարող է լինել, և երկրորդ՝ պհլ. av խմբի դէմ վրաց. ո, որ նոյնպէս հյ. -ով խմբից է յառաջացած. ուղղակի պահլաւերէնից փոխ առնուելիս պի-տի ձևանար վրաց. *փրավարտակի։ Հայե-րէնից փոխառեալ լինելու աւելի զօրաւոր ա-պացոյց է տալիս վրաց. ჭროარდაჯი հրոարդագի գրչութիւնը, որ տալիս է Մառ, Иппoл. 68։
ἑπιστολή epistola, litterae βιβλίον libellus μνημοσύνη monumentum σάκρα sacra (լծ. արաբ. հուրուֆ, էհրուֆ, րուքէդ, վէրէքէ եւ հյ. Գրով արտաքս առաքեալ կամ հրատարակեալ) Գիր ողջունի, հրամանի, յեշատակաց. թուղթ. նամակ. կոնդակ. քարտէս, մանաւանդ արքունի. ողջունագիր, բարեւագիր, հրամանագիր.
Հրաման հրովարտակին։ Վասն բանից հրովարտակիս այսորիկ։ Գրել կամ առաքել հրովարտակ, եւ հրեշտակս հրովարտակօք։ Գիր հրովարտակին։ Պատուեսջիք հրովարտակօք արքունի.եւ այլն։
Գրեալ առաքելոցն նորին իրի հրովարտակս. (Կոչ. ՟Դ։)
Զթուղթ հրովարտակի քո ընկալայ. (Մծբ. ՟Ա։)
King's messenger.
որ ունի եւ տան զհրովարտակ. թղթաբեր. հրեշտակ թղթատար.
Խաղացին ի մէջ նոցա դեսպանք հրովարտակաւորք. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Այլք կայսերաց հրովարտակաւոր, նա ի վերուստ մեզ պատգամաւոր. (Նար. մծբ.։)
dittander, lepidium, cock's-foot;
fumaria, fumiter, fumitory;
gold-finch.
Բառ անյայտ, իբրու Փոքրիկ կամ բարակ նուարտան։ ի բառս Գաղիանոսի դնի որպէս յն. στρίξ strix. որ է ազգ ագռաւու, եւ գոգաւոր գիծ կամ խողովակ սեանց։
Շահթառաճ, նուարտակն. որ է արթուխտն, որ է անձխոտն։ Նուարտակ՝ յեղնկան արթուղտ ասեն. շետարաճ. աշապ. սարքուշա. լէպիտիոն։
Նուարտակ, հնդի կաստաճն կամ հնդի շահթէռէճ։
cover, covering;
window-blind.
• , ի-ա հլ «ծածկոց» ՍԳր. Ոսկ-եբր. իը. 552. բառս մեկնուած է հներից՝ «նուարտան, որ է ծածկոյթ մազեղէն» Նխ. ել. կամ «սեկէ ծածկոց» Մխ. դտ. էջ 245։ Այս բառն է անշուշտ՝ որ Բառ. երեմ. 233 գրում է նուարտակ «որ ծածկել ինչ»։
Նուարտան, որ է ծածկոյթ, մազեղէն. (Նախ. ել.։)
Արասցես վերնափեղկս մազեղէնս նուարտան խորանին։ Արտախուրակք, եւ նուարտանք խորանին։ Ծածկեցեն զնա մաշկեղէն նուարտանաւ կապուտակաւ։ Զխորանն, եւ զնուարտանս իւր։ Արասցես պսակ սեղանոյն, եւ զնուարտան նորա պղնձի։ Արասցես զայդ դրուագս կռածօյս՝ նուարտանս սեղանոյն. (Ել. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Է. ՟Լ՟Է։ Թուոց. ՟Գ. ՟Դ. ՟Ծ՟Զ։)
Զոսկեհուռն նուարտանսն զբազմատառամբն տարածէ. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Զ։) Ուր յն. παραπέτασμα . այսինքն առագաստ, կամ վարագոյր, ի դէպ գայ ձայնիս Նուարտանք. այլ յաջորդ բառն Բազմատառն մնայ որպէս թարմատար եւ անյայտ. վասն որոյ չեդաք ի կարգի բառարանիս։
cf. Պարարտաբեր.
Դիմել ի դրախտս պայծառազարդ եւ պարարտաբեր պտղոցդ։ Պտղագործ երկիր՝ պարարտաբեր բուսովք. (Երզն. լս.։)
rich, fertile, prolific, abundant, copious.
Պարարտաբոյսք, պարարտարօտք. (Փարպ.։)
thoroughly, fully;
long, in detail.
Ի պարարտագոյն եւ ի քաջապտուղ ի քրիստոս հաւատացս հովտի. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
Յաղագս առ պարարտագոյն կերակուրսն ընթանալ զեւսի. (Նոննոս.։)
Լայնագոյնս եւ պարարտագոյնս ասացից ձեզ։ Լայնագոյն եւս՝ եւ պարարտագոյն պատմել վասն հոգւոյն սրբոյ. (Կոչ. ՟Դ. ՟Ծ՟Դ։)
very sapid, well flavoured, extremely grateful to the palate.
(Բոյսք) պարարտահամք. (Փարպ.։)
plump, fleshy, corpulent, obese.
Զեղեգնաբնակ պարարտամարմին զանուշահամ ազգ աքարացն վայրենեաց. (Փարպ.։)
to fatten, to grow fat, to become fat and plump.
Պարարտասացին գեղեցկութիւնք անապատի։ Գիրացան եւ պարարտացան. (Սղ. ՟Կ՟Դ. 13։ Երեմ. ՟Է. 28։)
Պարարտացան դաշտք արդարութեամ. (Շար.։)
Հոգէխառն սիրով պարելով ի դրախտին, եւ պարարտանան անմահական պտղովն. (Ոսկ. ի նեռն.։)
Ծորմամբ հոգւոյդ՝ նախնին սոցա ծերն (սուրբ տարագոս) իբր ի ձէթ պարարտանայ. (Տաղ.։)
rich in pasture.
Զլերինս շուրջանակի գեղեցկանիստս եւ պարարտարօտս. (Փարպ.։)
Երկիր մեղուաբոյծ անասնաշատ եւ պարարտարօտ. (Վրդն. ել.։)
Սփռեալք պարարտաբոյսք եւ պարարտարօտք, պարարտահամք. (Փարպ.։)
to fatten, to make fat;
— զերկիր, to manure, to dung, to fertilize.
πιαίνω pinguefacio. Տալ պարարտանալ, պարարել. գիրացուցանել. պարարտացնել. գիրցնել.
Անձրեւ հանդարտագոյն հեղեալ եւ ։ ի խորսն մտեալ՝ պարարտացուցանէ զանդաստանն. (Ածաբ. կարկտ.։)
Կենդանի ջրովն զբաղում ազգս հեթանոսաց պարարտացոյց. (Մեկն. ղկ.։ 1)
feeding on illusions;
feeding negligently.
Ո՛վ տարապարտարօտք, որք ընդվայր հարիք զխաշինս. (Զքր. ՟Ժ՟Ա. 17։)
Ո՛ հովիւ տարապարտարօտ, որ թողի զխաշինս իմ յաջ բազուկ քո, եւ քաջ ակն քո. (Մծբ. ՟Ժ. յորմէ եւ Կանոն.։)
unsteady, irresolute, perplexed, wavering, indeterminate, uncertain, cowardly, slothful, sluggish, idle;
— տագնապի տարակուսանաց, painful thoughts, mental anguish.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «դանդաղ, յամրաշարժ, ծոյլ» Ոսկ. յհ. Փիլ. ել. Կիւրղ. գնձ. Սրգ. Երզն. երկն. Տօնակ. «վարանիլը» Նար. «վա-րանոտ» Շնորհ. որից տարտամութիւն «թու-լութիւն, ծուլութիւն» Առ որս. Խոսր. տար-տամիլ Վրք. հց. Մագ. տարտամագոյն Պիտ.։ Արդի գրականում տարտամ նշանակում է «անորոշ»։
• = Թերևս բնիկ հայ բառ՝ կրկնուած հնխ. drem-«քնել, ննջել» արմատից, իբր *տատ-բամ, *տատարմ >տարտամ. հմմտ. ւա-dormio «քնել. 2. անգործ՝ դատարկ լինել». հսլ. drêmati, լեհ. drzemac, ռուս. дремать «նիրհել, թմրիլ, անհոգ լինել»։ Այս արմատը աճած է -m-աճականով՝ պարզական dre-«քնել» արմատից, որից ունինք սանս. drálί dráyati «քնել» և ni նախամասնիկով ni-drá «քուն» (որի իրանեան համապատասխան ձևից է փոխառեալ հյ. նիրհ, որով նիրհ և տարտամ միևնոյն բառերն են լինում)։ Նոյն արմատից -dh-աճականով կազմուած է յն. ὄαρϑάνω «քնել» (Pokorny 1, 821, Berneker 223, Walde 243)։ Կազմութեան համար տե՛ս նաև տրտում։
Ծոյլ եւ տարտամ գտանիմք։ Ի հոգեւորացն տարտամք եւ դանդաղկոտք էին։ Տարտամն մտօք։ Որոց վատ եւ տարտամ են բնութիւնքն. (Ոսկ. յհ.։ Կիւրղ. գանձ.։ Փիլ. ել.։)
Տարտամ են յըթեռնուլն եւ յուսանելն։ Բայց դու ընդ իմ տարտամ անձին՝ մարտի՛ր ընդդէմ ախոյանին։ Տարտամ է կրթութեան. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։ Յիսուս որդի.։ Երզն. երկն.։)
Էշն աննուիրական է, եւ տարտամ ի գնացս. (Տօնակ.։)
ՏԱՐՏԱՄ. որպէս Տարտամական. եւ վարանական.
Մերժէ ի բաց զախտըս տարտամ, գործովք բարեաց առնէ փարթամ. (Շ. յիշ. առակ.։)
Կամ գ. որպէս Տարտամութիւն. վարանք.
Տարտամ տագնապի տարակուսանաց ելից գերելոյս. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
to be irresolute, undecided, uncertain;
to grow slothful, lazy;
to move slowly.
νωθρεύω, -ομαι tardus et piger sum, langueo. Տարտամ լինել մարմնով կամ մտօք, դանդաղիլ. թուլանալ. ցնդիլ. ցաւագնիլ.
Ի ծերութենէ տարտամեալ՝ մոռացայ զպատկեր աւուրն։ Գետնախշտի տարտամեալ, եւ սովու եւ ծարաւոյ համբերեալ. (Վրք. հց. ՟Բ։ Մագ. ՟Ի՟Ե։)
want of determination, irresolution, indecision, uncertainty, embarrassment, perplexity;
cowardice, poltroonery;
sloth, idleness.
νωθρία tarditas, segnities, pigritia եւ μέριμνη sollicitudo, cura. Տարտամ գոլն. տարտամելն. յամրութիւն. դանդաղկոտութիւն. պղերգութիւն. յուլութիւն. թուլութիւն մարմնոյ կամ մտաց.
Տարտամութիւն՝ քնոյ է լծակից. (որ ոք սխալէն, ամենայն իրօք մտրակի կարօտանայ յաղագս տարտամութեան. Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Մերում տարտամութեանս եպերանք։ Տարտամութեամբ եւ խեցբեկ բարբառով զբանսն արձակեն։ Առ տարտամութեան մտաց. (Խոսր.։)
Զտարտամութիւն տարակուսանացս։ Ի խշտին տարտամութեան. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Կ՟Ե։)
Չի՛ք ինչ՝ որ այնպէս զմիտսն ուրախացուցանէ, որպէս ի հոգոց եւ ի տարտամութեանց փարատել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7. (գրեալ էր, ի տարտամսութեանց)։)
Tartarus, hell;
մշտագիշեր —, the gloomy Tartarus.
որ եւ յն. դա՛ռդառօս. τάρταρος, -ρα tartarus, -ra, -rorum. Իբր տեղի սարսելոյ եւ սարսռելոյ։ Դժոխք՝ ըստ որում վեհ սառնամանեաց. անդունդք իբր ծովու. խորք. լուալիք աշխարհի. սանդարամետք. խաւար արտաքին.
Դժոխք եւ կորուստ, եւ տարտարոսն։ Արկանել ի տարտարոսն։ Արար խնդութիւն չորքոտանեաց ի տարտարոսն. (Առակ. ՟Լ. 16։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 4։ Յոբ. ՟Խ. 15։)
Ի յաղցից եւ ի բոցոյ հրկիզեալ ի ցանկութեանցն. քանզի սոքա են ճշմարիտ տարտարոսն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 234։)
Տարտարոսն՝՝ որ էն մէջ ամենայնի, տեղի ինչ է յոմանց ջուրց, եւ ստորախմբումն եղանի մինչեւ ցտիղմն. ((որպէս մրուր աղտեղութեանց) Նոննոս.։)
Ի տարտարոսս ներքինս։ Զժահահոտ տարտարոսաց զխորութիւնսն։ Զգուբն ապականութեան զտարտարոս գեհենին. (Մանդ.։)
Ոմն ի հուր գեհենին մատնեսցի, ոմն ի տարտարոսն դատապարտեսցի. (Խոսր.։)
Զանհնարին դառնութիւն դժոխոց տարտարոսի. (Յհ. կթ.։)
Բանտ անուանէ զտեղի ինչ անդնդային եւ սանդարամետական՝ զհներքին տարտարոսն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Զգունդս դիւացն ի տարտարոսն ընկղմեցեր. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի տարտարոսի. ի գեհենոյն ի սառնամանիսն. (Լծ. նար.։)
tartarean, hellish, infernal.
ταρτάρειος tartareus. Որ ինչ անկ է տարտարոսի. դժոխային. անդնդային.
Տարտարոսական վհին։ Զմեզ ի ստորին եւ ի տարտարոսական եգիպտոսէ ի վեր կորզեաց. (Սարկ. քհ.։)
Դեւք տարտարոսականք նմանեալ սամուէլի երեւեցուցին զինքեանս վհկին, եւ ապստամբին սաւուղայ. (Ճ. ՟Գ.։)
helmeted.
Սաղաւարտաւորք եւ վահանաւորք։ Վահանաւորս եւ սաղաւարտաւորս. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 24։ ՟Լ՟Ը. 4։)
Պատենազէնք, սաղաւարտաւորք, դրոշաւորք, Բուզ. (՟Դ. 20։)
Արբենաս, ամբարտաւանանաս, եւ ասես սուրբ լինել. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Միթէ ամբարտաւանացա՞ւ (փալկոն) Աստուածն մեր. (Ճ. ՟Բ. (կամ ամբարտաւանեցաւ. Ճ. ՟Ա.։))
ԱՄԲԱՐՏԱՒԱՆԵՄ ԱՄԲԱՐՏԱՒԱՆԻՄ. Հպարտանալ. փքանալ. գոռոզանալ. սոնքալ. մազրուրլանմագ. խօրօզլանմագ. ὐπεριφανεύομαι, ὐψηλά φρονέω. superbio, arroganter ago, alta sapio
Խոնարհեցուցեր զանձն քո, եւ ասացեր, թէ ամբարտաւանեցի։ Մի՛ ամբարտաւանէք, այլ ընդ խոնարհս զիջանիցիք։ Բարձրացաւ սիրտ նորա, եւ ոգի նորա զօրացաւ յամբարտաւանել։ Կամեցան հպարտանալ, ամբարտաւանել։ Յամբարտաւանիլ (կամ նել) ամբարշտին՝ այրի աղքատն. եւ այլն։
Ի բաց ոստուցեալ՝ վայրենապէս ամբարտաւանէ։ Ի սակաւուն տըւչութիւն դոյզն փառաւորիլ ոչ ամբարտաւանիս։ Ամբարտաւանեցայ փոշիս շնչաւոր. (Նար.։)
Ամբարտաւանեցուցանել ջանաս յինէն զժողովուրդսդ. (Ճ. ՟Բ. որ ի Ճ. ՟Ա.) գրի ԱՊՍՏԱՄԲԵԼ։
σοφίζω, φιλοσοφέω, ἁποφθέγγομαι, ἁφορίζω eloquor, gario, nugor. Ճարտարութեամբ եւ ճոռոմութեամբ խօսել, իբր իմաստակ, եւ իբրեւ իմաստասէր. ճարտարել.
Զոր ինչ արիանոսքն ճարտարաբանեն. (Աթ. ՟Դ։)
Ոչինչ օգտեցուցանէ ճարտարաբանելն լեզուաւ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ծ՟Զ։)
Ոչ յարժանիս ճարտարաբանեալ իցէ զասացեալս. (Իսիւք.։)
Իբրեւ զիմաստուն հելլենացիս ճարտարաբանեն. (Լմբ. ստիպ.։)
Ընդէ՞ր զայդ ամենայն առ պատկերսն ճարտարաբանես (կամ նիս) ո՛վ մարգարէդ. (Ոսկ. ես.։)
Զգաստանալ, եւ ճարտարաբանել։ Ի վիշտն եւս ճարտարաբանէր. յն. իմաստասիրել, այսինքն առաքինանալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 1։)
Բան ճարտար. եւ Ճարտարանք. եւ Ճառատանք.
Առաւել քան ընդ ճարտարաբանութիւնն՝ եւ ընդ համարձակութիւն աներկեղութեանն զարմանային. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յառաջաբանութիւն արար առ այժմու ճարտարաբանութիւն։ Ձեր ճարտարաբանութիւնդ մեծապէս վնաս ունի. (Իսիւք.։)
Ճարտարաբանութեամբ կամեցեալ յաղթել. (Ճ. ՟Գ.։)
Իբր ճարտարասական. ճարտասանական.
Ի ձեռն իրիք ճարտարասանականաց ի վերագոյնսն ինչ առնուլ. (Ճ. ՟Գ.։)
Ճարտարաբանել. եւ Պաճուճել բանիւ. վայելչազարդել.
Ի ձեռն երանգաց եւ դեղոցն արուեստագործեալ հաւաստի ճարտարասանեաց զվկային նահատակութիւն. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
that wars against Heaven, that is repugnant to God;
յ— մատչել, to declare against Heaven.
Աստուածամարտացն վրէժխնդրող լինել. (Ճ. ՟Ա.։)
Իբր Աստուածամարտական.
Epiphany.
Զի թէ աստուածայայտնութիւնս վասն այս վկայիս իւրոյ միայն էր արտայայտեալ, եւ այլն. (Աթ. ի ստեփ.։)
that befits, becomes God.
Այսպիսեօք անուամբք ճշմարտապէս աստուածավայելչիւք. (Պրպմ. ՟Ժ՟Գ։)
matter;
timber;
timber-work, carpentry.
Իմաստուն ճարտարապետ պիտանացու ատաղձ, եւ առնիցէ անօթ ինչ. (ՃՃ.։)
carpenter, joiner.
Ապա թէ ոք ատաղձագործ հիւսն (յն. մի բառ) զփայտ ինչ գեղեցիկ սղոցեալ՝ քերեաց ճարտարութեամբ զամենայն կեղեւ նրոա. (Իմ. ՟Ժ՟Գ 11։)
tribunal, court, audience, auditory, assembly of judges, seat, bar;
magistrate;
senate;
յ— մատնել, to call before a tribunal or council;
գումարել զ—, to convoke, to call together an assembly.
Հան զժանտն յատենէ, եւ ելցէ ընդ նմա եւ հակառակութիւն. զի յորժամ նստիցի յատենի, զամենեսեան անարգէ։ Եթէ հարկանես զանզգամ ի մէջ ատենի։ Այր երկխօս յայտնէ զխորհուրդս յատենի։ Ոչ նստայց յատենի այպանողաց։ Պարտաւոր լիցի յատենի։ Մատնեսցեն զձեզ յատեան։ Քահանայապետքն եւ ամենայն ատեանն։ Ժողովեցին քահանայապետքն եւ փարիսեցիքն ատեան։ Հրամայեցին նոցա արտաքս քան զատեանն ելանել։ Կոչեցին միաբան զատեանն։ Ածեալ զնոսա կացուցին յատեանն։ Գնացին խնդալով յերեսաց ատենին։ Զգացուցէ՛ք հազարապետին հանդերձ ատենիւ, եւ այլն։
secretary;
chancellor.
Ոչ եթէ անխօս էր, այլ ատենադպիր էր յունաց ճարտարախօս. (Վրք. հց. ձ։)
that belongs to courts of justice, judicial;
public, oratorical;
orator;
magistrate;
judge;
practitioner.
δικανικός judicialis, forensis Մին յերից ճարտասանական հանդիսից յատենի՝ ի ջատագովել կամ յամբաստանել փաստաբանին զոք կամ զգործ ինչ.
Ճարտասանականն սեռ գոլով՝ յերիս բաժանի տեսակս. յատենականն, եւ այլն։ Ատենականն վասն անցեալ ժամանակին ունի զգոյութիւն. վասն զի ամենայն որ դատէ, վասն այնոցիկ դատէ զորս գործեաց. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
to fill, to make full or fat.
Ատոքացո՛ բարերարութեամբ քով, պարարտացո՛ սիրւով. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
very quick, quicker.
Արագագոյն ճարտասան։ Զայնս արագագոյն գտցէ եւ հմուտս. (Պիտ.։)
acute, ingenious, witty, clever.
Սրամիտ. Ճարտար մտօք. նրբիմաց.
ulcer, ulceration;
cicatrice;
spot, stain.
Զօշաքաղաք եւ մարդահաճոյք, եւ որ այլ եւս են արտաք եւ արածք. (Ոսկիփոր.։)
creator;
author.
Առողջութեան արարիչ (բժշկականն)։ Ո՛չ որ միանգամ հաւանութեան արարիչ, ճարտասանական է. (Սահմ. ՟Դ։)
to create.
δημιουργέω creo, facio Արարչաբար գործել. ստեղծանել. առնել յոչնչէ. հաստել. ճարտարապետել.
that belongs to the creator;
that creates;
efficient, plastic.
Արարեալ, արտադրեալ.
inebriety, drunkenness.
Սկսաւ ներքինին խօսել բանս հպարտս եւ ամբարտաւանս յարբելաց. (Բուզ. ՟Դ 18։)
to get drunk, to intoxicate, to drink to excess.
ԱՐԲԵՆԱՄ μεθύω, μεθύσκομαι , κρεπαλάω inebrior, crapulor որ եւ ԱՐԲԻԼ. Գինել. զուարթանալ ի գինւոյ. եւ գինեհարիլ. յանչափս ըմպելով զգինի կամ զցքի՝ ելանել արտաքոյ անձին. անզգայիլ. կորուսանել զխելս. հարբենալ, գինովնալ. (Իսկ Արբեալ. արաբ. ախմէր, որպէս ռմկ. Խմած, խմօղ, գինով։)
drunkenness, intoxication, inebriation;
— ախտից, intoxication of the passions;
— հրճուանաց, transport of joy;
զմայլել արբեցութեամբ, to enjoy drunkenness.
Խաչի համբերեալ, եւ զայլսն արբեցութիւնս (թշնամանաց) որ ի հրէիցն՝ կրեալ։ Եւ զարտաքուստ արբեցութիւնս, զորս ի հրէիցն անզգամութենէ բերեալս ի վերայ նորա. (Պրպմ. ՟Ի՟Զ. ՟Լ՟Թ։)
to give to drink, to soak;
to water, to steep.
Վտակս արտասուաց արբուցանողաց. (Նար. ՟Կ՟Դ։)
fruit, production;
benediction, grace, favour;
effect, work.
ἑργασία, πράγμα opus, res, negotium (լծ. հյ. յարգ, երկք. եւ յն. էրգասի՛ա, գործ. եւ շահ) Արդիւնք. գործ արգոյ եւ շահեկան. արարք օգգակարք. իրք արտադրեալք. վաստակ. բերք. պտուղ. ելք կամ հանգամանք իրաց.
encloistered, arrested, enclosed, detained, imprisoned.
Որ իջեր կամաւ ի տարտարոսն ներքին արգելականանց բանտի. (Նար. էժէզ։)
Որպէս զի արտաքսեսցէ յարգելական խցէն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
arrest, detention, prison;
lazaretto, quarantine;
դնել յ—ս, to arrest, to imprison.
Ոչ արգելանաւ կապանաց ըստ մահապարտացն տարագրեցեր։ Անել արգելան։ Կապեալ ի պահեստ դառն արգելանի. (Նար. ՟Ե. ՟Ը. ՟Ի՟Զ։)
to hinder, to obstruct, to arrest;
to close, to shut, to enclose;
to sequester, to hold, to imprison;
to forbid, to interdict, to prohibit;
to amuse, to occupy;
to interrupt, to disturb.
Փոքր ինչ արգելեալ զարտասուսն՝ ասէ ցիս. (Գ Վրք. հց. ՟Դ։)
Արգե՛լ դու զձայն քո ի լալոյ, զի գրեցան վարձք արտասուաց քոց. (Եփր. համաբ.։)
just, upright, faithful, honest, loyal, well disposed, worthy, equitable, reasonable, legitimate;
justly, equitably, truly.
Արդար ըստ արտաքնոցն այն է, որ ոչ անիրաւէ, եւ ոչ զրկէ զուրուք։ Ի գիրս սուբս այն կոչի արդար, որ զբոլոր մասունս առաքինութեան յինքն բերէ. (Շ. մտթ.։)
Սուրբն եւ արդարն՝ առաքինութիւնք բարուց են։ Մակագրեաց, յաղագս արդարոյն՝ կամ քաղաքավարութեան։ Ճարտասանութիւն պիտանանայ արդարոյ, քաղաքականութեան։ Իմաստասէրն որպէս գիտէ զբնութիւն արդարոյն, ընտրէ զզրկիլն առաւել քան եթէ զզրկելն. (Սահմ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)
veracious, just.
Արդարախօս. ճշմարտախօս.
cf. Արդարաբան.
ԱՐԴԱՐԱԽՕՍ ԱՐԴԱՐԱԽՕՍՈՂ. Ճշմարտախօս. ուղղախօս. ճշմարտբան. անկեղծ.
just, equitable, upright, innocent.
(Աշակերտքն՝ ուսուցչաց) զպատմողի եւ հօր մատոցանեն զարդարակ։ Ադահութիւն աւելաստացութեան՝ վտարել զեղբօրն զարդարակս։ (Երկրորդ տախտակն ՟Ժ պատուիրանաց) ունի յինքեան զառ ի մարդիկ արդարակս։ Ոմանք ոչինչ արտաքոյ քան առ մարդիկ արդարակացն՝ բարի ինչ կարծեցին գոլ. (Փիլ.։)
to justify one's self, to prove one's innocence;
to be justified.
Արդարացեալ է նա քան զիս։ Տո՛ւր ինձ պատասխանի. քանզի կամիմ թէ արդարասցիս։ Ոչ արդարանայ առաջի քո ամենայն կենդանի։ Ածցեն զվկայս իւրեանց, եւ արդարասցին։ Ասա՛ դու նախ զանօրէրութիւնս քո, զի արդարասցիս։ Իցէ՞ թէ արդարասցի կաշառովք (յն. ի կշիռս) անօրէնն։ Ի բանից քոց արդարասցիս, եւ ի բանից քոց պարտաւորեսցիս։ Ձրի արդարանան նորին շնորհօք. եւ այլն։
that loves justice, just, upright.
Սիրօղ արդարութեան. առաքինասէր. իրաւասէր. ճշմարտասէր.
to justify, to declare innocent, to acquit, to excuse, to exculpate, to clear, to absolve, to save;
— զանձն, to make excuses;
—ն, justification.
Արդարացուսցեն զարդարն, եւ պարտաւորեսցեն զամպարիշտն։ Արդարացուցանեն զամպարիշտն վասն կաշառոց. Մերձ է, որ արդարացուցանէ զիս։ Արդարացոյց զանձն իւրապստամբութիւնն իսրայէլի առ ուխտազանցութեամբն յուդայ։ Արդարացուցեր զնոսա յոյժ քան զքեզ։ Արդարացուսցէ զդատաստան իմ։ Ի զուր ուրեմն արդարացուցի զսիրտ իմ։ Դուք էք՝ որ արդարացուցանէք զանձինս առաջի մարդկան։ Կամեցաւ զանձն արդարացուցանել։ Զի եղիցի նա՛ արդար, եւ արդարացուսցէ զայն՝ որ ի հաւատոցն Յիսուսի. Զոր կոչեացն, ըզնոսին եւ արդարացոյց. եւ զորս արդարացոյցն, զնոսին եւ փառաւորս արար. եւ այլն։ Յորոց յայտ է, զի մարդ զմարդ արդարացուցանէ ջատագովելով. եւ Աստուած զմարդ՝ սրբելով. որպէս եւ մարդ զԱստուած փառաւոր առնելով. ըստ այնմ.
justifying, justificative.
Արդարացուցիչ արտասուք. (Նար. մծբ.։)
truly, in truth, certainly, surely, yes, yes truly, yes indeed, really.
(որպէս թէ արդարիւ, արդարութեամբ. տե՛ս եւ ԱՐԴԵՕՔ, եւ ԱՐԴԵԱՄԲՔ) ἁληθῶς vere, ἑπ’ ἁληθείαν, ἑν ἁληθεία in veritate, certe, ὅντως revera Ճշմարտիւ. Ճշմարտութեամբ. Ճշմարտապէս. ստուգիւ. յիրաւի. ամէն. իսկապէս. հաւաստեաւ. անշուշտ. այո. իրօք. իրաւ, իրաւցընէ, ըղորդ.
justice, equity, right, uprightness, loyalty, fidelity;
rectitude, reason.
Արդարութիւն է հասարակութեան բաշխօղ ըստ արժանաւորութեան՝ ոչ միայն յարտաքին իրաւունս եւ ի դատաստանս, այլեւ յանձինս մեր. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Է։)
cf. Արդիւնք.
դեան, դեամբ. մանաւանդ՝ արդիւնք, դեանց, դեամբք կամ դեօք - ԱՐԴԻՒՆ մանաւանդ՝ ԱՐԴԻՒՆՔ. γέννημα, εὑφόριον, γεώργιον, πράγμα. productum, fructus terrae, manipulus եւ այլն. (արմատն է Արտ). Բերք անդոց. ծնունդք կամ արտադրութիք արտորէից, արմտիք երկրի. պտուղ. որայ. արգասիք. թարագգա, մահսուլ, պեր, պէրկիւզար, պէրէքէթ.
Արդեամբք մեղաւ, զի շնացաւն. եւ բանիւք, զի գրեաց հրովարտակ առ յովաբ սպանանել զուրիա. վասն այսորիկ հալածեցաւ յորդւոյն արդեամբք, եւ նախատեցաւ ի սեմեայ բանիւք. (Կիւրղ. թագ.։)
cf. Արդիւնաբեր.
Կարծիցէ ոք զինքն բաւական ի ճարտասանականն հանճար, այլ ոչ արդիւնական ինչ համեղութիւն գուցէ ի բանս նորա. (Տօնակ.։)
to make useful or fruitful, to produce, to fructify;
to effect, to execute, to complete.
Յարդիւնս ածել. բուսուցանել. աճեցուցանել. արտադրել. արտադրել. պտղաբեր եւ հասուն կացոցանել. եւ Առնել արդեմաբք.
strong, violent.
Մատնեալ զանձանց փրկութիւն ի մահու վտանգս վասն արտաքնոցն արեկ տենչմանց. որոց բաղձումն ընչիցն այնչափ անյագ երեւի ունել. (Պիտ.։)
Ղազարէ արե՛կ արտաքս ի դժոխական բանտէդ։ Փո՛յթ ընդ փոյթ արե՛կ արտաքս իմ կենդանական ձայնիւս. (Նար. տաղ ղզր.։)
sun;
light;
life, day;
յ—ու գալ, to come in broad, day-light, to come before the sun sets;
յ—ն երգնուլ, to swear by one's days or life;
զքաղցր —ն յաչաց հանել, ղրկել յ—է, to deprive of light, to blind;
յ—է արկանել, զ— հատանել, to murder, to kill;
to lose one's life;
ի մտանել —ու, the setting of the sun;
յելանել, ի ծագել —ու, the rising of the sun;
ըմպել յ— ուրուք, to drink to the health of some one, to toast;
մուտք, ելք —ու, sun set or – down, sun rise.
Երդնու յարեւն արտաշէզի եւ տիգրանայ. (Խոր. ՟Բ 18։)
Ոչ հանապազ հանէ (արտաքս մրջիւնն զհատսն), այլ յորժամ գիտէ թէ արեւկայ եւ պարզ իցեն, եւ ոչ անձրեւ. (Վեցօր. ՟Թ։)
a sunny day;
fine weather.
Ոչ հանապազ հանէ (արտաքս մրջիւնն զհատսն), այլ յորժամ գիտէ թէ արեւկայ եւ պարզ իցեն, եւ ոչ անձրեւ. (Վեցօր. ՟Թ։)
watch;
want of sleep;
vigilance, diligence, precaution, care.
laudable, praise-worthy.
Սոքա են ճշմարտահէս արժանագով հարքն մեր. (Վրք. հց. ՟Ա։)
that deserves, worthy, just, meritorious.
Արժանաւոր պատիւ, կամ ազատութիւն, պաշտպանութիւն, բարեբանութիւն։ Զարժանաւոր պարտ սիրոյհ հատուցանել։ Դարձուցանել ղարժանաւոր դարձուածս աշխատութեանն։ Ոչ արտաքոյ արժանաւորին է այս բան։ Այլ եւ այլս քան զորժանաւորն դէպ եղեւ կրել վարուց հետեւմունս. (Պիտ.։)
worthy, that deserves something;
just, convenient, suitable, decent, proper;
— համարել, to deign;
գնալ —, to go worthily, conformably;
— ըստ արժանւոյն, յարժանի, worthily, justly, suitably, cf. Արժանապէս;
— լինել, to be worthy, to deserve;
— առնել, cf. Արժանաւորեմ.
Զորոյ զպախարականս ոչ կամեմ ըստ արժանոյն արտադրել. (Պիտ.։)
blood, kin;
— խաղողոյ, unpressed wine, must, wine;
արեամբ ներկել՝ շաղախել, to imbrue with blood, to spot with blood;
— հեղուլ, to shed blood, to kill, to wound;
— հանել, to bleed;
հոսումն արեան, hemorrhage;
կցորդ արեան, who sheds blood with another, consanguineous, of the same blood, related;
cf. Ապաժոյժ.
Արեան արտասուք. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Մի՛ հեղցուք արիւն։ Որ հեղու զարիւն։ Մեղանչել յարիւն արդար։ Չգալ յարիւն արդար։ Չերթալ յարիւն։ Մի՛ անկցի արիւն իմ յերկիր։ Թաքուցանիցեմք զարիւն նորա։ Արիւն նորա խնդրի Յարիւն ընկերի մի յօժարիցիս։ Յարիւն համարեսցի մարդոյն այնմիկ։ Կցորդ արեան։ Պարտական արեան։ Այր արեանց։ Արեամբ չափ (այսինքն մինչեւ ցմահ).եւ այլն։
Արիւն եւ հարազատութիւն արտաշիսի։ Արիւն վաղարշակայ են, այսինքն զարմ արշակայ մեծի։ Որպէս մտերմաց եւ արեանց կցորդաց. (Խոր. ՟Բ 26. 27. 35. 39։)
responsible for blood shed.
որ եւ ԱՐԵՆԱՊԱՐՏ. Պարտական արեան. արիւնահեղ.
silver-smith;
silver.
Ամբարտաւանէր գործովն եւս ի վերայ արծաթագործաց. (Մխ. առակ.։)
to do well, good.
Յեփթայէ բարեգործել կամելով՝ պարտաւոր դստերն արեան գտանէր. (Խոսր.։)
very sensible, -wise, — learned.
Որ ինչ լինի մեծաւ հանճարով, կամ ճարտարութեամբ.
very ingenious, — clever.
εὑμήχανος ingeniosus, industrius Քաջ հնարագիւտ. հանճարաւոր. ճարտար.
fine figure, gracefulness, decorum.
Բարեձեւութեամբ շրջել առ արտաքինսն։ Բարեձեւութեամբ վարուց արուեստաւորեալ։ Ամենայն ի ձեզ բարեձեւութեամբ եւ ըստ կարգի լինիցի. (Նիւս. երգ.։ եւ Բրս. հց.։)