cf. Նորային.
Որ նորայն հայր է, նոյն եւ մեր։ Նորայն լոյս միայն է անփոփոխ։ Ձեր անուանքդ, եւ ոչ նորայն։ Իմ բառս քաղցր է, եւ ոչ նորայն։ Որոյ անուն՝ նորայն եւ սորայն մի է։ Որ ոք ունիցի յինքն զՔրիստոս, ունի եւ զնորայն զամենայն. (Խոսր.։ Ճ. ՟Գ.։ Վրք. հց.։)
Այսոքիկ մերայոցն, իսկ նորայոյքն եւ որ ի նորուն բանիցն քաջալերեալք եւ այլն. (Խոսրովիկ.։)
one's own, his or her own.
Որ նորայն հայր է, նոյն եւ մեր։ Նորայն լոյս միայն է անփոփոխ։ Ձեր անուանքդ, եւ ոչ նորայն։ Իմ բառս քաղցր է, եւ ոչ նորայն։ Որոյ անուն՝ նորայն եւ սորայն մի է։ Որ ոք ունիցի յինքն զՔրիստոս, ունի եւ զնորայն զամենայն. (Խոսր.։ Ճ. ՟Գ.։ Վրք. հց.։)
Այսոքիկ մերայոցն, իսկ նորայոյքն եւ որ ի նորուն բանիցն քաջալերեալք եւ այլն. (Խոսրովիկ։)
newly painted.
Եզր ասի զամենայն աստուածեղէն գիրս վերստին յիշել, եւ աւանդել հրէիցն նորանկար եբրայեցւոց նշանադրօք. (Եւս. քր. ՟Ա.) (այսինքն ի ձեւ տառից քաղդէացւոց, փոքր ինչ տարբեր ի մովսիսականէն՝ որ կայր առ սամարացիս)։
inexperienced, unpracticed, inexpert, young, novice;
— ձի, unbroken horse.
Ձի ոք նորավարժ. (Յհ. իմ. ատ.։)
moulted, new-feathered;
made young again, renewed, revived;
— զարդարիլ, to moult, to get new-feathers, to put on new plumage;
to grow young again, to be revived.
Հոգեւորական սուրբ մկրտութեամբ զարդարեցեր նոքօք զտիեզերս ի զգեստս լուսափայլ եւ նորափետուրս։ Որ նորափետուր բանիւ զարդարեալ պայծառազգեցան եկեղեցիք հայաստանեայց. (Շար.։)
cf. Նոր.
Յորժամ ակն խաղայցէ, բնական ազդեցութեամբ՝ վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի ասեն նշանակ. (Եզնիկ.։)
Եթէ առնուցու ոք կին նորոգ, մի՛ մտցէ ի պատերազմ։ Որ արդ եւս նորոգ ամուսնութիւնք ի միմեանս հասեալ. (Օր. ՟Ի՟Դ. 25։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 5։)
cf. Նոր.
Սէրն բորբոքեցաւ ի սիրտ նոցա նորոգապէս. (Լմբ. համբ.։)
unexampled, strange, new, extraordinary, prodigious, unusual.
Նոքօրինակ տանջանօք, եւ դառն մահուամբ սատակեցից զքեզ. (Ճ. ՟Բ.։)
their.
Պարծիմք ազգակցօքն, նոցայոքն բերկրիմք արամբք, զզօրացուցիչն փառաւորեմք. (Սարկ. պատկ.։)
daughter-in-law;
sister-in-law, brother's wife.
Եւ առ թարտ զաբրամ զորդի իւր, եւ զսարա զնու իւր իւր զկին աբրամու որդւոյ իւրոյ։ Զառականս նուոյ քո մի յայտնեսցես, զի կին որդւոյ քո է։ Ել տուբիթ ընդառաջ նըւոյ իւրոյ խնդութեամբ։ Նոոմին, եւ երկոքին նուանք նորա ... եւ ասէ նոոմին ցերկոսին նուանս իւր (որ կոչին ներք իրերաց)։ Դուստր յարիցէ ի վերա մօր իւրոյ, նու ի վերայ սկեսրի իւրոյ.եւ այլն։
musical, harmonious, cadencer, melodious.
Որպէս երաժշտական ոք զթուլացելովք աղեօք քնարին բախեալ զկտընտոցն՝ ոչ ի ճահ նուագաւոր ածէ զմատնն. յն. ոչ ըստ թուոյ յառաջ ածէ զնուագն. (Նիւս. կազմ.։)
of little consequence, inconsiderable, few in number;
lesser, smaller, very slight, weak, little;
thin, slender;
base, low, vile;
not so much, less but little, not over;
ոչ ինչ —, not less, not fewer;
յաւէտ կամ —, more or less;
ոչ յաւէտ եւ ոչ —, neither more nor less;
— առնել, cf. Նուազեցուցանեմ.
ὁλίγος, ὁλιγοστός, μικρός , σμικρός, ἑλλεῖπος, ἑλάττων, -ον paucus, perpaucus, tenuis, parvus, modicus, minor, minus βραχύς brevis, exiguus. Նիազ. նուազ. սակաւ. սակաւաւոր. սուղ. պակաս. թերի. փոքր. դոյզն. դուզնաքեայ. յետնեալ. ... (իսկ պ. նիյազի ՝ է կարօտեալ).
Որքան առաւել ես ընչեղութեամբ, այնչափ նուազ ես սիրով։ Փոքր ինչ նուազն հաւասար է ոչ միոյ (կամ ոչնչի). (Բրս. ընչեղ. եւ Բրս. յուդիտ.։ Եւ քան գայս ոչինչ նուազս խորհի կաթողիկէ եկեղեցի.)
to diminish, to reduce in bulk, to make less, to lessen, to reduce;
to deduct, to abate, to retrench, to abbreviate, to shorten;
to lower, to disparage, to depreciate;
to extenuate, to emaciate, to attenuate;
to eclipse, to throw into the shade;
— զդինս, to lower the price, to cheapen;
— զարժէս, to depreciate, to debase the value.
Չկամի իսկ զվաստակսն քո նուազեցուցանել. զի՞ իսկ ասիցեմ նուազեցուցանել. զանայն ինչ առնէ եւ հնարի, զի զքեզեւ փոքումբք պսակեսցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
to diminish, to grow less, to decrease;
to be lessened, abated, lowered, brought down;
to be eclipsed.
Ամք ամպարշտաց նուազեսցին։ Նուազեալ էր կամ նուազեաց ջուրն յերեսաց երկրի։ Նուազեաց ջուր ի տկէ անտի։ Գետն նուազեսցէ եւ ցամաքեսցէ։ Ցամաքեցաւ գինի, նուազեաց ձէթ։ Ցամաքեցաւ որթ, նուազեաց թուզ եւ նուռն։ Կատարեալք, եւ ոչ իւիք նուազեալք։ Իցէ նուազեալ յիմաստութենէ։ Դադարեցան աղօրիք, զի նուազեցան։ Անասունք նոցա ոչ նուազեցան։ Բազմածինն նուազեաց յորդւոց։ Սուգ առցէ երկիր, եւ նուազեսցի ամենայն բնակչօք իւրովք։ Ամենեքին մեղան, եւ նուազեալ են ի փառացն աստուծոյ։ Զի դուք մի՛ նուազիցիք եւ մի՛ իւիք շնորհօք։ Գիտեմ նուազել, գիտեմ առաւելուլ։ Ի մտանելոյ ի հանգիստ նորա գտանիցի ոք ի ձէնջ նուազեալ.եւ այլն։
languid, languishing, weak, drooping, feeble, faint, pining away;
less;
dark, obscure;
subtile.
Խօսիս նուաղս եւ աղօտս, եւ լսօղ ոչ ոք. (Մաշկ.։)
to faint, to fail, to lose one's senses, to fall fainting, to fall into a swoon, to swoon or faint away;
to languish, to grow weak, to wear oneself out;
to diminish, to grow less, to decrease;
to become dim, obscure, to be eclipsed;
—ղեալ անկանել, to fall senseless;
—ղի սիրտ իմ, my heart grows faint within me.
Արեգակն նուաղեաց։ Լոյս լուսնին նուաղեցաւ։ Իբրեւ զաստեղս նուաղեալ եւ ծածկեալ յարեգակնային ճառագայթիցն՝ նուաղին եւ արգելուն զփայլումն ծագման։ Ա՛ռ եւ գնա՛ զարեգակնդ արդարութեան, զի եթէ տեսանիցէ զդա փոքր ճրագն, նուաղի լոյս դորա. (Եւս. քր. ՟Բ։ Շար.։ Նար. յովէդ.։ Եփր. ծն.։)
to subdue, to vanquish, to conquer, to master, to keep under, to subject, to subjugate, to enslave, to reduce to slavery;
յինքն —, to take possession of, to make oneself master;
— զզայրոյթ, to repress one's anger or resentment.
ὐποτάττω, ἑπικρατέω, κατακυριεύω , μετάγω subigo, subjugo, invaleo, praevaleo, dominor, traduco, circumago. (որպէս թէ նուաստ կամ նուազ առնել զայլս) Ճնշել. ընկճել. զբռամբ՝ ընդ լծով արկանել. տիրել. իշխել. եւ Յինքն յանկուցանել սիրով կամ բռնութեամբ. ամոքել. որսալ. հաճել. տակը առնել՝ ձգել. ...
cf. Նուաճումն.
Զի նովաւ ունիմք զնուաճութիւն երկոքին միով հոգւով առ հայր։ Որով ունիմք զհամարձակութիւն եւ զնուաճութիւն յուսով ի ձեռն հաւատոց նորա. յն. զմատչումն. (Եփես. ՟Բ. 18։ ՟Գ. 12։)
Այսոքիկ պէտք են գլխաւորութեանց ... դասեալք ընդ ինքեամբք նուաճութիւնք մասանց. (Նար. ՟Զ. իբր ներքոյ անկեալ մասունք։)
subjection, enslaving, submission, obedience;
detention, possession.
Զի նովաւ ունիմք զնուաճութիւն երկոքին միով հոգւով առ հայր։ Որով ունիմք զհամարձակութիւն եւ զնուաճութիւն յուսով ի ձեռն հաւատոց նորա. յն. զմատչումն. (Եփես. ՟Բ. 18։ ՟Գ. 12։)
Այսոքիկ պէտք են գլխաւորութեանց ... դասեալք ընդ ինքեամբք նուաճութիւնք մասանց. (Նար. ՟Զ. իբր ներքոյ անկեալ մասունք։)
humble, low, inferior, poor, mean, sorry, ignore, vile, contemptible, cringing, servile.
Գե՛ր ելոց, եւ նուաստից. (վեհից, եւ փոքունց. Նար. ՟Գ։)
Որքան նուաստ բանք ասին ի Քրիստոսէ, աղքատութեան նորա են, զի մեք նոքօք հարստասցուք. (Աթ. ՟Ա։)
to speak submissively.
ՆՈՒԱՍՏԱԲԱՆԵԼ. Նուաստս եւ ցածունս բարբառել՝ ի չափու ունելով զանձն.
dittander, lepidium, cock's-foot;
fumaria, fumiter, fumitory;
gold-finch.
Բառ անյայտ, իբրու Փոքրիկ կամ բարակ նուարտան։ ի բառս Գաղիանոսի դնի որպէս յն. στρίξ strix. որ է ազգ ագռաւու, եւ գոգաւոր գիծ կամ խողովակ սեանց։
offer, offering, present, oblation;
libation;
sacrifice;
—ք, liberality;
cf. Ձօնի;
հաց նուիրաց, shew-bread;
արգադիր —, votive-offering.
Անտիոքոս պղծեաց զտաճարն նուիրօք պատկերացն, զոր կանգնեաց անդ։ Ղակեդմոնացիք եւ աթենացիք նուէրս ձօնեաց կատարեցին. (Եւս. քր. ՟Ա. ՟Բ։)
usher, sheriff's officer, sergeant, lictor;
nuncio;
deputy;
cf. Նուիրանոց.
ար. եւ պ. նէֆեր. յոք. նէֆէրաթ. ῤαβδοῦχος miles gregarius, vel virgas gerens;
lictor, satelles. Զինուոր սոսկական՝ հրամանակատար. սպասաւոր ատենի. արբանեակ, պաշտօնեայ. ըստ. յն. գաւազանակիր.
Հրաման առեա նուիրակացն՝ եւ ոչ ի դուրսն մօտել տային (զուրացեալսն)։ Որ ոք ասէր ցնուիրակսն, թէ յապստամբացն գնդէն եմ, եւ վաղվաղակի թողուին ի ներքս. (Փարպ.։)
Բողոք հարկանէ ի ձեռն նուիրակաց իւրոց աւետարանաց։
chief citizen.
Ի Հին բռ. մեկնի, Նախագլուխ, նախիշխան, նախարար. (որպէս թերեւս յն. նօմի՛զօն, օրէնսդիր. եւ նօմիզմէնօս, երեւելի ոք)։
money.
Բառ. յն. նօ՛միսմա, յոք. նօմի՛սմադա. կամ նուազական, նօմիսմատդիօն. Դրամ օրինաւոր կամ արքունի.
pomegranate;
նռան ծաղիկ, flower of wild-tree.
Ընկալայ զնռունս, ոչ ի կաթլեանց կարծեցելոց արենէ դիոնեսեայ։ Եւ զի պարսկական է անունն անար՝ ի հրապաշտութեան պատուեալ յատրուշանին։ (Մագ.։) Ստուգաբանեալ նուռնդ ներմակագրեալ, նուռն կուռն։ Այսոքիկ են նռանցդ ներասութիւնք։
aid, assistance, succour, help, favour, subsidy, support, relief, resource, means;
ի —, in support of, on behalf or in favour of;
— մատուցանել, to aid, to succour, to help;
to care, to take care;
— լինել, cf. Նպաստեմ.
Ոչ միայն՝ յորոց առն յաստուծոյ, այլեւ յորոց ինքն նպաստ եղեւ, պարտ է պայծառանալ։ Որ զերկուս խերեւէշս արկ ի բարիոք կամացն, ոչինչ սակաւ քան զայլոցն եղեւ նպաստ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Գ։)
Ինչս եւ փոյթ եւ վերակացութիւն՝ զամենայն ինչ նպաստ լիցուք յընկերացն օգուտ։ Պատճառ եւեթ խնդրէ այն հուր, զի սակաւիկ մի անդր կայծակունս նպաստ լինիցիս, եւ զողջոյն իսկ զբոց բարերարութեան բորբոքես. Եւ եթէ հաւատոցն պէտք իցեն՝ ասեն, զի՞նչ պիտոյ իցեն պահք. զի ընդ հաւատոցն եւ այն եւս ոչ սակաւ նպաստ լինի զօրութիւն (այսինքն զզօրութիւն)։ Տե՛ս զՊօղոսի այնչափ ուղղութիւնս։ յանձնէ նպաստ լինէր, եւ զամենայն շնորհացն համարէր։ Զշնորհսն ունէր յօգնականութիւն, եւ չհամարէր բաւական, այլ՝ ազգի ազդի նեղութիւնս նպաստ լինէր. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Ոչ ոք զոր սիրէ՝ նպաստ վաշխի տայցէ. ընթերցի՛ր կամ իմա՛, պարտ բաշխի. յն. ընկենուցու, կամ մերժեսցէ։
pomegranate-shaped.
ῤοΐσκος, ῤοά, ῤοιά malum punicum parvum, corymbus aureus . Ոսկի զարդ ի ձեւ փոքրիկ նռան. նռնակ, նռնիկի պէս զարդ .... (Ել. ՟Ի՟Բ. 39. ՟Բ. Մնաց. ՟Գ. ՟Դ։ եւ ՟Գ. Թագ. է։ ՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Է։ Երեմ. ՟Ծ՟Բ։)
to lower, to diminish;
— զերկաթ, to fine down, to make subtile, to sharpen.
(Զերկաթ խիստ) յայնչափ թանձրութենէ նստել, տուայտել, եւ ասեղն մի փոքրիկ գործել. (Սեբեր. ՟Է։)
to sit down, to be seated;
to repose;
to lodge, to reside, to dwell;
to be settled, to be resident;
— զօրաց, to be encamped, to encamp;
շուրջ — զքաղաքաւ, to besiege, to blockade, to block up;
ի դարան —, to lie in ambush, in wait;
to plot;
— ի սեղան, to sit down to table;
— յաթոռ ի պէտս, to go to stool, to evacuate;
— յինքեան, to retire from business, to live alone;
— ի վերայ աւանդի, to neglect one's deposit.
Մի՛ ոք կերիցէ զնա՝ իբրեւ նստցի. խորհուրդ է այս մարմնոյ նորա սրբոյ։ Իսկ ո՛վ ուտէր զնա ի նստելեաց եւ այլն։ Ի հեղեղատէ ջուրցն մթերելոց, որ ի հնէն ի վեր նստէին. (Եփր. ել. Եփր. յես.։)
to place on a seat, to seat, to place, to put;
to push in, to thrust;
— զզօրս, to encamp, to pitch a camp;
— զքաղաքաւ, to besiege.
καθίζω, καθιζάνω sedere facio, colloco κοιμίζω cubare facio καθίημι demitto συστέλλω coarcto, contraho. Տալ նստել. բազմեցուցանել. հանգուցանել. զետեղել. նստեցնել, չոքեցնել.
Նստոյց զուղտսն արտաքոյ քաղաքին առ ջրհորոյ ջրոցն. իմա՛, մակաղեցոյց. չոքեցուց։
cf. Նրբացուցանեմ.
Այնքան նրբեն եւ նուազեցուցանեն նոքա՝ զորոց բանս է, որ վասն քրիստոսի մարմնոյն մտածութիւնք եւ ճառք, մինչ զի առ աչս երեւութեան կարծիս արկանել մարմնացելոյ բանին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
narrow way, footpath.
Ընդ նրբուղի (կամ նուրբուղի) կածանս գնալով՝ չարչարեալք։ Որպէս անձաւք անբաւահայեացք, յորժամ գնայ ոք ընդ նա նրբուղի կածանաւ. (Վրդն. երգ.։ Տօնակ.։)
cf. Անօսր;
with its derivatives.
Փոքր էր յանձնէ եւ նօսր ոսկերօք. (Խոր. ՟Գ. 6։)
the twenty third letter of the alphabet, and the eighteenth of the consonants;
five hundred, five hundredth.
Միջակ՝ ժէն, շայի եւ չայի. (զի քան զշայն թաւ է, եւ քան զչայն լերկ. (այս բան չիք ի յն. զի նոքա չունին եւ ոչ զմի յերից տառիցս. եւ յարի) Կիսաձայնք են ութ. զ, ց, ն, ծ, շ (իբր յն. քսի, կամ փսի ). մ, ս, ր։ Եւ կրկնակք են ութ, զ, լ, խ. չ. ջ. ռ. շ. ց ... քանզի բաղկանայ շայ յերկուց սէից (ըստ յն. քսի, ի ք, եւ ս )։ Տեսցես եւ զայլ համեմատութիւնս ի կարգի բառարանիս։)
to cause to keep the sabbath;
to cause to rest or repose from work, to celebrate the sabbath.
σαββατίζω sabbatizo, sabbatum ago. Տալ շաբաթանալ. հանգուցանել. դադարեցուցանել ի գործոյ. եւ Շաբաթանալ.
cf. Շահավաճառութիւն;
trader, merchant;
— լինել, to trade, to traffic, to deal.
Ամենայն շահավաճառք այսոքիւք մեծացեալք. (Յայտ. ՟Ժ՟Ը. 15։)
advantageously, usefully, profitably.
Նոքա տաժանագոյնք եւ վաստակելիք են. այլ սա շահաւորաբար, լուսաւորէ զհոգին, եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 35։)
profit, gain, advantage.
Իրաւացի է ըստ իւրոց բարւոք շահաւորութեանցն յաջորդել նմանապէս առ այլսն զփոխարկութեան հատուցումն. (Պիտ.։)
cementation;
dirtiness, contamination.
Ի շաղախումն խոնարհիլ, որպէս նոքայն ասեն. քան զի շաղախումն եւ ամենայն այսպիսիքս՝ յեղման իրիք գործ է. (Նիւս. բն.։)
to prate, to chat, to babble, to tattle, to prattle.
Շաղակրատէ շրթամբքն, որում ոչ համաձայնի միտքն։ Ախմարք են, եւ անկարգ եւ յիմար բանից շաղակրատօղք։ Չեմ ես յիմարեալ, որ լռեմս, այլ նոքա՝ որ շաղակրատեն զոր ոչն գիտեն. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. թղթ. առ լեւոն։)
cf. Շաղակրատումն.
Զդառնութիւն երդմնահարութեան, եւ շողոքորթութեան, եւ այլ յոգնապատիկ շաղակրատութեան. (Գր. հր.։)
charlatanry, extreme verbosity, prating, chattering.
Զդառնութիւն երդմնահարութեան, եւ շողոքորթութեան, եւ այլ յոգնապատիկ շաղակրատութեան. (Գր. հր.։)
to implicate, to involve;
to mix, to mingle, to knead;
to dilute;
to soil, to stain.
Զնոքօք անշեղաբար շաղիլ. (Դիոն. երկն.։)
Ի թակարդսն շաղէին։ Ոտք երիվարին շաղեալ ընդ փոքր թուփ մի։ Որսացան զիս անօրէնութիււնք, եւ կամ շաղեալ անարձակ կապովք. (Պիտ.։ Արշր. ՟Գ. 12։ Սարկ. աղ.։)
Ընդ երկիր պչնուցու, եւ զգործօք սորա շաղեալ պատէ ինքն զինքն օձաձեւաբար ... միաբա շաղեալ պատին սոքա հնգեքեան (զգայարանք). (Եղիշ. յես.։)
chatterbox;
prattling, tattling, cackling;
foolish, absurd;
silly, insipid, mawkish.
Շաղփաղի եւ ցոփ եւ փոքրոդի գտանիս. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ա։)
cf. Շաղփաղփիմ.
Եթէ թոթովախօս ոք զանունթագաւորի շաղփաղփէ. (Եփր. ծն.։)
Սքանչանամ, որո՞վ ամօթով դու առաջի թագաւորիդ շաղփաղփիս։ սոքա տեսանին զինքեանս պարտեալս, արդ շաղփաղփին։ Անուսմնութեամբ ձերով զայդպիսիդ զօղջեալ շաղփաղփիք. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Գ.։)
to talk nonsense, to tell idle stories, to babble, to gossip, to cackle, to tittle-tattle;
to dote, to rave.
Եթէ թոթովախօս ոք զանունթագաւորի շաղփաղփէ. (Եփր. ծն.։)
Սքանչանամ, որո՞վ ամօթով դու առաջի թագաւորիդ շաղփաղփիս։ սոքա տեսանին զինքեանս պարտեալս, արդ շաղփաղփին։ Անուսմնութեամբ ձերով զայդպիսիդ զօղջեալ շաղփաղփիք. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Գ.։)
merciful, charitable, compassionate.
Եթէ բողոքիցէ առ իս, լուայց նմա. քանզի ողորմած եմ։ Տէր աստուած գթած եւ ողորմած, երկայնամիտ, բազումողորմ, եւ ճշմարիտ։ Այր ողորմած՝ երկայնամիտ լինի։ Երանի՛ ողորմածաց, զի նոքա ողորմութիւն գտցեն. եւ այլն։
miserable, unhappy, poor, piteous, pitiable.
Մեք որպէս զանգէտս աստուծոյ՝ փոքր մի ողորմելի եմք ի նմանէ». իմա՛ նուազ պատժոյ վիճակեալ. ըստ իմիք ողորմութիւն գտեալ։