cf. Կոտորուած.
Ի վայր քամեալ մզէին յորովայնէ անտի կոտորումն աղեաց նորա. (Յհ. կթ.։)
overturning;
ի — or —ս լինել, to upset, to overturn.
Ապա ի գործս եղեալ շնչին անտիոքայն աստուածային. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
prostrated, prostrate, prone;
— անկանիմ, to fall upon one's face;
to fall down;
to go to ruin, to sink into decay, to be overthrown, to crumble away, to fall to pieces, to be ruined;
— արկանեմ, to throw down, to overthrow, to destroy, to ruin.
Ան դէն յերկիւղէ անտի կործան ի վերայ երեսաց իւրոց անկաւ յարկիր. (Կոչ. ՟Թ. ստէպ։)
to overturn, to subvert, to overthrow, to demolish, to destroy, to ruin;
to lay waste;
to extirpate, to exterminate;
յերկիր —, to fell to the earth, to throw, strike or dash to the ground;
— զպարիպս, to dismantle, to pull down;
— զոք ի հաւատոց, to pervert from the faith;
— զմիմեանս, to throw down, upset or destroy each other;
— զկեանս, to come to an untimely end;
խաղն կործանեաց զնա, gaming has been his ruin.
կործանեցաւ ի ժամանակի հալածանաց ի հաւատոց անտի քրիստոսի ի պաշտօն հրէութեեան. (Եւս. պտմ.։)
cf. Կուսանոց.
Արգելականք կուսանաց ի կուսաստանաց անտի ի դրունս եւ ի պարիսպս ընթանային։ Կոյսք ի կուսաստանաց մարբքն հանդերձ ի հրաարակսն հասանէին. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 19։ ՟Գ. Մակ. ՟Ա. 10։)
skiff;
boat, barge, bark;
hod, tray;
cf. Կեր.
Քամեաց զջուրն ի դզաթէ անտի, եւ ելից զկուրն։ Մզեցաւ եւ լցեցաւ ի նմանէ կրաւ միով ջուր. (Եղիշ.։ եւ Եփր. դտ.։)
breast, bosom, chest;
heart, mind;
ուշ ի կուրծս անկանել՝ առնել, to reflect well on, to recollect, to remember;
մօտ առ կուրծս, to be imminent, near to, to impend;
զձեռն ի վերայ կրծից հանգուցանել, to fold the arms in repose;
մաքրել զ—ծս, to expectorate, to spit.
Զլայնակամարն ո՛չ կրծիւքն (յն. առ ստեամբքն) կապեալ։ Սրտմտութիւն եռացեալ ի կրծից անտի ի դուրս բղխեսցէ. այսինքն ի սրտէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. եւ 3։)
castrated, gelded;
eunuch.
Կուրտք ի յայտ ցանկութեան քանցուղտս մոլեկանք են. (Սիւն. առ անտիոք.։)
to cut, to hew, to carve, to sculpture;
to polish;
to coin;
to forge, to fabricate;
to beat, to hammer;
— զպատկեր, to carve an image.
Լե՛ր որպէս բարւոօ ըմբշամարա առ բանսարկուն. եթէ կոփէ քեզ աստի, կոփեա՛ դու նմա անտի. (Վրք. հց. ձ։)
small grain.
Որպէս եւ մրջեան ... ընդ երկու զհատն կտրելոյ զկտիկն յորջէ անտի, եւ ցամաքեցուցանելոյ. (Եզնիկ.։)
cf. Կտտանք.
Քանիսն տանջանս եւ կտուտս յանողորմից անտի կրիցեն. (Սարկ. հանգ.։)
fire, flames;
fire, heat, flame, spirit, ardour;
— լուցանել՝ վառել, to kindle, to light, to make a fire;
արծարծել զ—, to stir, to poke the fire.
Անգստին ի կրակէ անտի յափշտակէին, եւ ուտէին զկերակուրն. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
to bear, to carry;
to convey, to transport;
to carry, to wear, to have on;
to hear, to sustain, to support, to endure, to suffer, to undergo;
— դժնդակս, to be pained, grieved, to suffer cruelly, to support ill treatment, to be very ill used, to be treated severely;
— զպատուհաս յանցանաց, to pay dear for, to smart for, to bear the consequences, to suffer the punishment of one's crime;
— զծանրութիւն գործոց, to bear the burden of affairs;
— անուն գեղեցիկ, to hear a distinguished name, to be renowned;
զամօթ —, to remain confused;
ընդ կրելոյն, in name only.
Զայսպիսի չարչարանս կրեցին։ Այդպիսի անցս կրեցին։ Վասն որոյ եւ զայս չարչարանս կրեմ։ Որ այդպիսի համբերութիւն ի մեղաւորաց հակառակութենէ անտի կրեաց.եւ այլն։
fish-hook, fishing-line;
line, rod;
spur;
hook, crook;
nosering;
shin-bone, tibia;
— ընկենուլ, to throw a hook, to cast a line.
Հրաժարեալ ի կարթէ անտի եւ ի մեղուէ յօրինացն. (Եփր. հռ.։)
to fish with a hook or line, to angle;
to allure, to entice;
to decoy, to inveigle;
to change one's direction, to turn out of one's way, to deviate, to swerve.
to disconcert, to dumfound, to dumb, to impose silence on, to put to silence, to hush, to quiet, to still.
Զհեթանոսն ի նոցուն առասպելաց անտի կարեսցուք. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Կարկեմ.
Զհեթանոսն ի նոցուն առասպելաց անտի կարեսցուք. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
hail.
Տեղացից կարկուտ։ Անկցի ի վերայ նորա կարկուտն։ Հուր բորբոքեալ ի մէջ կարկտին։ Որ մնացի կարկտէ անտի։ Քարինս կարկտի։ Ի քարանց կարկտին։ Հար կարկտիւ զայգիս նոցա։ Դարձոյց զանձրեւս նոցա ի կարկուտ.եւ այլն։
to be in want of, to be in needy circumstances, to be indigent or necessitous;
to want, to need;
to desire, to wish, to long or sigh for, to pant after;
չ— իմիք, to want for nothing, to possess in plenty, to revel in abundance, to be in the enjoyment of every good thing;
ոչ եւս — ումեք, to dispense with one's aid or assistance, to do without one;
— հացի, ջրոյ, քնոյ, to be hungry, thirsty, sleepy.
Ի յունաց ճարտարութենէ անտի կարօտեալ կայցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
painting;
zoo-graphy.
Ի գլխոյ անտի ի մօրուսն զեղեալ գերափառ իւղոյն զարմանազան կենդանագրութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
sign of the zodiac;
— պատկեր, portrait.
Ի կենդանակերպ պատկերէ անտի տիրամօրն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
living, alive;
animated, lively, vivid, vivacious, sprightly;
vital, vivifying, vivificative;
animal, beast;
կենդանեաւ՝ կենգանեօք, in one's lifetime, during one's life;
— լինել, to be alive, to live;
— առնել, to give new life to, to reanimate, to vivify;
— պահել զոք, to save anothers live;
երդուաւ ի —ն յաւիտենից, he swore by the living God, by the Eternal;
— է Տէր եւ — է անձն քո եթէ, as the Lord lives, as thy soul lives...;
— է անձն քո, արքայ, թէ գիտիցեմ, as thy soul lives, o king, I cannot tell;
— է Տէր եթէ մեռանիցի, I swear by the Lord he shall not die.
Աստուած կենդանի։ Երգուաւ ի կենդանին յաւիտենից։ Դու ես որդի աստուծոյ կենդանւոյ։ Կենդանի եմ ես, եւ կենդանի է անուն իմ։ Զի՞նչ խնդրիցեն վասն կենդանեաց ի մեռելոց անտի։ Տակաւին կենդանի՞ իցէ հայրն ձեր։ Զամենայն մարմին կենդանի, եւ եղեւ մարդն յոդի կենդանի։ Հանցէ երկիր շունչկենդանի։ Հանչեն ջուրք զեռունս շնչոց կենդանեաց Յերկիրն կենդանեաց (այս ինքն անմահ հրեշտակաց կամ հոգւոց). եւ այլն։
small room, cell, hut, cabin.
Ի խցկանէ անտի արտաքս ընթանալ. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
to irradiate, to cause to shine;
to cause to germinate, or to sproutforth;
ծագեցից Դաւթի ծագումն արդարութեան, I will cause the Branch of righteousness to grow up unto David;
առաւօտն ծագեաց զլոյս իւր, the sun shone forth, day broke.
Յիրաց անտի ճշմարտութիւնն ծագէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
to cover;
to hide, to conceal;
to dissimulate, to mask, to cloak, to veil.
Ջուրն ծածկէր զամենայն լերինս բարձունս։ Խորք ծածկեցին զնոսա։ Ծածկեաց ամպն զլեառն. կամ զխորանն։ Ծածկեաց բորոտութիւնն զամենայն մորթ մարմնոյն։ Ծածկեաց զնա հանդերձիւ։ ծածկել զառականս, զմեղս, զգլուխ, զմարմինս, զարիւն, զերեսս։ Ծածկեսցէ հողով։ Մինչ նաւին ծածկել յալեաց անտի։ Ծածկել ընդ հովանեաւ ձեռին, կամ ի հովանի թեւոց. եւ այլն։
pore
Երկու ճարմանդ առ օղ մի, աստի եւ անտի առ եզերբ փեղկիցն ծակտի կապուտակաւ կատարեալ. (Վրդն. ել.։)
flower;
small-pox;
beauty, youth, bloom;
flower, choice, best;
— գինւոյ, mother or floating lees of wine;
— պղնձոյ, verdigris;
արանց —, cf. Լօշ;
— գունոց, splendour, vivacity of colour;
ցոյցք ծաղկանց, — show;
նկարիչ ծաղկանց, — painter;
աման ծաղկի, — pot;
— մանր, floweret;
գեղեցիկ՝ հոտաւէտ՝ քաղցրահոտ՝ անհոտ՝ դեռափթիթ՝ գեղափթիթ՝ գեղափայլ՝ թարշամ՝ սիրուն՝ երփներանգ՝ կարմրագեղ՝ —, beautiful, sweet, fragrant, inodorous, fresh-blown, splendid, faded or withered, lovely, variegated, scarlet -;
ծաղկէ ի —, from — to -;
քաղցրաբոյր հոտ ծաղկանց, the sweet perfume of flowers;
ծածկել զերկիր ծաղկօք, to cover the earth with flowers;
ծաղկունս ոփռել, to strew with flowers;
փթթին, թարշամին ծաղկունք, the flowers are blooming;
— fading;
ի — մանկութեանն, in his earliest years;
ի ծաղկի լինել, to be about to blossom;
to be in the bloom of youth;
ի ծաղկի or ի — հասակին, in the prime of life;
in the — of manhood;
cf. Թօթափեմ.
Ծաղիկ վայրի, կամ խոտոյ, կամ գարնանոյ. ձիթենւոյ։ Ծաղկեաց ծաղիկ, եւ երեւեցոյց ընկոյզ։ Ելիցէ ծաղիկ յարմատոյ անտի։ Ի ծաղկէ արմտոյ նորա. եւ այլն։
flower-garden.
Եմուտ ի ծաղկոցն արքունի։ Դարձաւ թագաւորն ի ծաղկոցէ անտի. (Եսթ. ՟Է. 7. 8։)
end, extremity;
border edge;
summit, head, top, point;
the utmost pitch, the highest degree;
over-measure, excess;
— ի —, from beginning to end, from one extremity to the other;
to the full;
punctually;
քաղել զսաղմոսն — ի —, to recite the whole psalter;
ի ծայրն հասանել, to reach or attain the maximum;
—իւք աչաց, glancing slily at;
—իւք ականջաց լսել, to listen furtiyely, to eavesdrop;
cf. Ծագ.
Իբրեւ անտի արեգակն ծայրս արձակէր. յն. ճառագայթել. (՟Ա. Մակ. 39։)
"cf. Ծայրակոտոր առնեմ;
to abridge, to shorten;
to cull, to gather, to extract, to compile, to make a collection or selection;
to recapitulate;
to refer briefly, to touch in passing, to say in few words."
Ոչ ունէր զբաւանդակ արուեստն, այլ աստի եւ անտի ծայրաքաղ. (կտորբրդուճ) (Շիր. յղ. կենաց իւրոց.։)
heavy, weighty;
massive, voluminous, great;
difficult, bard, onerous, laborious;
disagreeable, troublesome, importunate;
grievous, serious, preponderating;
sluggish, tardy, dull;
hard (of hearing);
strong, rank;
grave;
— քուն, deep sleep;
— կերակուր, indigestible food;
— շունչ, bad breath;
— հարուած, violent blow;
— կին, woman with child;
ծանունս սխալել, to be greatly mistaken;
ծանունս լսել, to give no ear, to pretend not to hear;
— թուիլ, to take ill, to be displeased, angry, enraged;
մի ինչ — թուեսցի քեզ, do not take it ill, do not be displeased;
— է քեզ բանգ այդ, the thing is above your ability;
— է ինձ, that is a heavy sacrifice for me;
թողէք զ— օրինացն, yon have omitted the weightier matters of the law;
heavily;
grievously;
deeply;
vigorously;
seriously;
painfully.
Լիջիր դու հաւատարիմ յամենայնէ ի ծանր յափշտակելոյ անտի. (Ժող. ՟Ե. 8.) (որ չիք ի յն. լտ)։
knowledge;
notion;
information;
acquaintance, familiarity, friendship;
note, annotation, notice, explanation;
—ս առնել յաւելուլ, to annotate, to comment on.
ծանօթութիւն անտի կենաց, կամ գրոց, կամ բարւոյն. կամ զգայական ծանօթութեամբ. (Խոսր.։ Խոր. առ արծր.։ Պիտ.։)
of servile race.
Ի ծառայատոհմ ազգեաց անտի. (Ագաթ.։)
to rise, to mount in tree-shaped masses;
— հերաց, to stand erect or on end;
to bristle up.
Ճենճերն ի տապակէ անտի ելեալ դիզացեալ ծառանայր. յն. այսր անդր տայր. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 5։)
senate;
assembly of elders;
the ancients;
անդամ ծերակուտի, senator;
վճիռ ծերակուտի, senatus-consultum;
—, — կուտական, senatorial.
Արս իմաստունս ի ծերակոյտ ժողովրդենէ անտի։ Յովնաթան քահանայապետ՝ ծերակոյտ ժողովրդեամբ հանդերձ։ Յերուսաղեմացւոց, եւ ի ծերակոյտ հրեաստանյայց։ Իշխանաց ազգաց, եւ ծերակոյտ (այսինքն ծերակուտի) գաւառաց բազմաց։ Բազմութիւն ծերակոյտ ալեացն հնացելոց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 23։ ՟Ժ՟Բ. 6։ ՟Բ. Մակ. ՟Ա. 10։ ՟Դ. 44։ ՟Ժ՟Դ. 37։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 28։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 5։)
old age;
ալիք ծերութեան, ալեւորեալ —, great age, extreme old age;
decrepitude;
ի— խոնարհել, to be getting old;
ի խոր — հասանել, to attain an advanced age;
մեռանել ի բարւոք ծերութեանմ to die in a happy old age.
Ամաչեա՛ ի ծծերութենէ պահոց. իմա՛ ի հնութենէն՝ ի սկզբանէ անտի աշխարհի։
cf. Կետոս;
point, period, full stop;
moment, instant;
end, aim;
— նպատակի, aim, end, scope, object, goal;
ի — մահում, at the point of death.
Կէտ եդեալ նպատակի այնպիսի դիւին՝ զմեզ յաղօթից անտի լռեցուցանել. (Եւագր. Ե։)
woman;
wife, spouse;
ազգ կանանց, womankind, women, the fair sex;
թշնամի կանանց, woman-hater;
cf. Կնատեաց;
— առնակին, married woman, wife;
մանկահասակ — գեղեցիկ, a young beauty;
— այրասիրտ, heroine, courageous woman, championess;
գեղեցիկ՝ նազելի՝ առաքինի՝ բարեպաշտ՝ ամօթխած՝ ողչջախոհ՝ հաւատարիմ —, pretty, charming, virtuous, pious, modest or bashful, chaste, faithful -;
տգեղ՝ սոսկալի՝ զարդասէր՝ թեթեւամիտ՝ կամագնաց՝ փոփոխամիտ՝ անհաւատարիմ՝ լկտի՝ տռփոտ —, ugly, frightful, coquette, giddy or volatile, capricious, fickle, faithless, immodest, lewd -;
հարկանիլ ի սէր կնոջ, to be enamoured, smitten, in love with a -;
— առնել՝ առնուլ, to take a, wife, to wed, to marry, to take in marriage;
— լինել ումեք, to get married, to be spouse of;
— ածել զդուստր ուրուք, to marry the daughter of;
կեալ ընդ կնոջ, to live with a —;
պատրել՝ մոլորեցուցանել զկին, to deceive or seduce a -;
բռնադատել, ապականել զ—, to force, to dishonour a -;
ծանր նստել կնոջ, to be with child, pregnant, in the family way;
եւ առ նմա մայր նորա — յերկրէն եգիպտացւոց, & her mother gave him an Egyptian wife;
եւ եղեւ ինձ —, & I took her to wife;
կամաց տուն cf. Կանանոց.
Էած նա ի դստերաց անտի իւր կին. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
castle, fortress, fort.
Եդ ի բանտի ի կլայն սսոյ. (Հեթմ. պտմ.։)
to shrivel up, to shrink, to double up, to contract, to collapse, to cuddle or coil up.
Օձն ի ջերանալ աւուրցն յար ի գազանութեան կայ, եւ ի ցուրտ աւուրսն կղուեալ՝ իբրեւ զմեռեալ լինի. (Սիւն. առ անտիոք.։)
weakly, sickly, of unsound constitution, infirm, valetudinary.
Սրբեսցուք զանձինս ի հիւանդոտ զոհից անտի օրինաց։ Հիւանդոտ պահպանութիւնքն օրինացն. (Եփր. ՟բ. կոր. եւ Եփր. եբր.։)
narrated by the ancients;
ancient writer or historian.
Պատմօղ զհնութիւնս, եւ Ի հնոց անտի պատմեալ.
to cut down, to reap, to mow;
to gather, to get in.
Աւա՜ղ ի վերայ չարչարեցելոցդ եւ հնձեցելոդ առհասարակ։ Ի միասին հնձեալ լինէին ի ճիրանաց գազանաց անտի. (Յհ. կթ.։)
earthen;
terrestrial, earthly.
Մեծութիւն հողեղէն յանտի սպառնալեացն ոչ փրկէ. (Նախ. ժող.։)
weather-driven;
whirled about by the wind.
Եւ անտի ապա իբրեւ հողմավար փոթորկեալ յանկարծակի դիմէր գայր. (Յհ. կթ.։)
dinner, noon-day meal;
repast, entertainment, feast;
—ոյ ժամ, the three canonical hours, Third, Sixth and Ninth;
cf. Ճաշաժամ;
սպասք, սեղան, զանգակ —ոյ, dinner-service, dinner-table, dinner-bell;
— անպաճոյճ;
frugal meal or table;
— գործել, to get dinner ready;
— առնել, to give a dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner-party;
պատրաստ է —ն, dinner is on the table;
—ք զ—ս մղեն եւ ընթրիք զընթրեօք անցանեն, dinners follow dinners and suppers follow hard on suppers;
cf. Ժամ.
Արարի ինձ ճաշ մեծ։ Թողուլ զճաշն քո։ Տա՛ր զճաշդ ի գուբն առիւծուց։ Առնիցես ճաշ կամ ընթրիս։ Կոչել զհաման ի ճաշ տիկնոջն։ Յարեաւ թագաւորն ի ճաշոյ անտի։ Կերիցէ ճաշ յարքայութեան.եւ այլն։
taste, flavour, savour;
foretaste, prelibation, proof, gustation;
drinking-vessel, cup, mug, glass, tumbler;
measure of gallons;
դուզնաքեայ —, weak or slight effort;
առնուլ զ—, to try, to taste, to relish;
առնուլ զ— քաջասրտութեան նորա, to prove his courage;
—աւ զծով չափել, to empty the sea with a tea-spoon.
Ճաշակ մի իւղոց։ Ի ճաշակէ անտի իւղոյն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Դ. 10. 12. 15. 21. 24։)
to speak with eloquence or art, as an orator.
Վասն անտի հատուցմանցն ճարտարախօսեցին. յն. իմաստասիրեցին. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
ingenious invention, fiction, artifice, cavil.
cf. Ճեղքում.
Ի թուոյ անտի աշակերտացն նորա ճեղքեաց զնա. (Իգն.։)