Testament;
Հին՝ Նոր —, the Old, the New-.
διαθήκη testamentum (vetus, et novum). Ընդունարան կտակի կամ ուխտին աստուծոյ. եւ նոյն իսկ կտակն կամ ուխտի աստուածեղէն. օրէնք. գրաւոր պատգամք տեառն. աստուածագիծ տախտակք, եւ աստուածաշունչ մատեանք հին եւ նոր օրինաց.
keel.
հարկանել բուռն ի գործ տախտակամած յատակաց նաւի, որ է սկիզբն կտուածոյ կազմութեան նաւին. (Վեցօր. ՟Ա։)
cut, cut out;
— լինել ի միմեանց, to be disunited, at variance.
Լուեալ զլքումն զօրացն հայոց ... եւ զայլոցն եւս շեշտակի կտուրն ի միմեանց լինել. (Յհ. կթ.։)
to torture, to excruciate, to tear, to lacerate, to set on the rack, to torment atrociously;
to abuse, to harass, to ill-treat, to vex, to outrage;
to play on, to touch;
to ring;
— զդաշնակ, to play on the piano;
կտտած գինի, soured wine.
Զօրացն պարսից կտտողացն թունաւորաց զիա՞րդ համբերեցից. (Նար. ՟Է։)
cut, cutting, incision;
cut, shape, fashion;
cut out.
յորժամ մայրքն կտրին, կամ նման կտրածքն լինել բնակութիւն մեղուոց. քանզի ոչ եւս այլ արձակենշառաւիղս ի կտրածէն. (Վեցօր. ՟Ե։)
to cut, to cut off, to lop, to cut down;
to divide, to separate;
to take away, to discontinue, to retrench;
to shear sheep;
to cut hair;
to castrate, to geld;
— ընդ մէջ or յերկուս, to divide in halves;
— ի չորս մասունս, to cut in quarters, to quarter;
— զանդամս մարմնոյ, to cut off, to amputate, to maim, to mutilate.
Կտրեալ զնա ի զօրաց իւրոց՝ փախստական արար։ Ի մէջ անցեալ կտրեաց զքրմապետն, եւ փախստական տարաւ. (Զենոբ.։)
calcination.
Յօրինակեալ քարագործ աւազամած կրագործութեամբ. (Արծր. ՟Դ. 11։)
passive.
Օդն կրական գոլով զօրութեամբ, եւ ամենապէս այլայլական. (Արիստ. աշխ.։)
Տնօրինեալքն ի տեառնէ ի մարդիկ յերկուս բաժանին, ի կրական եւ ի ներգործական. կրականքն են, եւ այլն. (Խոսրովիկ.։)
fond of fire-side or chimney-corner, idle, lazy.
Որպէս զօրաւոր ոք ոչ կամեսցի զայն որ զկահ զինուցն բերէ, ունել հանապազ հեշտ եւ կրակասէր. (Ոսկ. գծ.։)
fire-extinguishing.
Տեսանես զկորուստ անօրէն կրակասպան մահապարտիցն. (Փարպ.։)
fire-lighting.
Տաղ կրակաւառի. (Քրիստոս փառաց թագաւորն այսօր եկեալ յընծայումն. Գանձ.։)
caw, croak.
Ագռաւքն կրա՛ս կրաս ասեն. իսկ կրաս յաւառնաց լեզուն զայս ասէ, թէ վաղիւն տեսցես զփառս աստուծոյ. եւ ի վաղիւ օրն պատմեցաւ մահն յուլիանոսի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
wearable;
portable;
bearer, carrier;
litter;
mother.
to bear, to carry;
to convey, to transport;
to carry, to wear, to have on;
to hear, to sustain, to support, to endure, to suffer, to undergo;
— դժնդակս, to be pained, grieved, to suffer cruelly, to support ill treatment, to be very ill used, to be treated severely;
— զպատուհաս յանցանաց, to pay dear for, to smart for, to bear the consequences, to suffer the punishment of one's crime;
— զծանրութիւն գործոց, to bear the burden of affairs;
— անուն գեղեցիկ, to hear a distinguished name, to be renowned;
զամօթ —, to remain confused;
ընդ կրելոյն, in name only.
Կրել զաշխատութիւն, զժողովուրդն զտապանակ, զեփուդ, զենս ի ձեռին, զաւար բանակին. նախատինս զազգաց. զօրենս ի լեզուի, զիրաւագիտութիւն ի շրթունս։ Երանի որովայնին՝ որ կերացն զքեզ։ Որ կրէ զամենայն բանիւ զօրութիւն իւրոյ։ Կրել զանուն իմ առաջի հեթանոսաց։ Կրեսցէ դատաստան։ Ի հոգւոյն սուրբ կրեալք՝ խօսեցան մարդիկ յաստուծոյ։ Տրտմութիւն կամ ամօթ կամ զաւս եւ անարգանս կրել։ Կրեա՛ զամպարշտութիւն քո։ Չէ՛ որ կրեաց զբարկութիւն նորա. եւ այլն։
instructive, adapted to exercise.
կրթական եղեալ ծառայեսցէ հօրն երկնաւորի. (Ճ. ՟Ա.։)
gymnasium.
Քաջացան ի մրցմունս կրթարանի ընդդէմ անօրինաց. (Շ. բարձր.։)
to exercise, to train up, to inure, to form;
to instruct, to discipline, to accustom, to civilize;
to educate, to polish;
— զմիտս, to inform the mind;
ի զարմանս or յապուշ —, to astonish, to surprize.
γυμνάζω exerceo, polio, erudio ἁσκέω colo, studeo μελετάω curo. Կիրթ առնել. վարժել. մարզել. հրահանգել. յորդօրել. վարել. կր. Ճգնիլ. գուն գործել. ուսանել. կիրթ լինել կամ զհետ լինել.
Կրթել զգործոնեայսն յուսումն. զզօրութիւն (անձին, կամ զզօրս) ի նահատակութիւնս։ Գործով կրթել զեղխ հմտութիւն արհեստին։ Զինուորն իմաստութեամբ զգինու որական իրին արհեստս կրթէ։ Անդադար երկով կրթէ զկենդանիս եւ զժամանակս։ Կրթիլ ի հանդէս շահից, կամ ի գիտութիւն։ Կրթել ընդ կենցաղօգուտն անցանելով վարժումն։ Միշտ կրթեալ քաջութեամբ։ Ի վայելուչ վարժողաց զօգտակարագոյսն կրթեալ խրատս. (Պիտ.։)
Ըստ օրինացն ոչ խնդրեաց վրէժս, այլ ի հանդերձեալսն կրթեաց. (Շ. մտթ.։)
Ի զարմանս կրթեաց զբովանդակ զօր պարսից. (Արծր. ՟Ա. 5։)
hierarchy;
supreme or highest order;
generalship.
Այս օրէն սահմանի առ ի յամենեցունց դերագունէն էութեամբ կարգապետութենէ։ Այս իսկ է բոլորովիմբ աստուածայնոցն կարգապետութեանց աստուածավայելչաբար օրինադրեալն. (Դիոն. երկն.։)
well ordered, regular, methodical;
ecclesiastic, clergyman.
Կարգաւոր բան, կամ օրէնք, ճանապարհ, մահ, քննութիւն, շարադրութիւն. (Լմբ. սղ. ժղ. պտրգ։ Տօնակ.։ Պիտ.։ Երզն. մտթ.։)
Կարգաւոր ուրեմն (է) եւ ըստ մտացն գօրծակցութեան զհրամայեալս լսել. այսինքն ի դէպ է ըստ կարգի. յն. մնայ. (Բրս. հայեաց.։)
orderly, regularly, suitably, methodically.
ԿԱՐԳԱՒՈՐԱԲԱՐ ԿԱՐԳԱՒՈՐԱՊԷՍ. τακτικῶς ordinate ἁκολούθως consequenter, convenienter. Կարգաւ. ըստ կարգի. ըստ օրինի. օրինօք. եւ Հետեւաբար.
cf. Կարգաւորաբար.
ԿԱՐԳԱՒՈՐԱԲԱՐ ԿԱՐԳԱՒՈՐԱՊԷՍ. τακτικῶς ordinate ἁκολούθως consequenter, convenienter. Կարգաւ. ըստ կարգի. ըստ օրինի. օրինօք. եւ Հետեւաբար.
to order, to set in order or to rights, to regulate, to arrange, to array, to dispose.
Կարգաւորել զդասս զօրաց, կամ զանձինս մեր, կամ կնոջ զայր իւր. (Խոսր.։ Ոսկ. յհ.։)
regularity, order, method;
arrangement regulation;
— հասարակաց աղօթից, office, divine service.
εὕθυνσις, διοίκησις directio, administratio ἁκολουθία ministerium, ordo, officium. Կարգաւորելն, եւ Կարգաւոր գոլն. կարգ. օրէնք. տնտեսութիւն, կարգադրութիւն. եւ Պաշտօն քաղաքական եւ եկեղեցական.
to put in order, to arrange, to dispose, to distribute, to put, to place, to plant;
to destine, to prescribe, to fix, to assign, to enjoin;
to establish, to institute, to found;
to constitute, to charge with;
to number or place among;
to range in battle, to put in order of battle or in battle-array;
*to marry, to give in marriage;
կարգեալ ընդ իշխանութեամբ, subaltern, inferior;
խաղային յառաջ՝ կարգեալք եւ կազմեալք, they cautiously advanced in good order.
τάσσω, τάττω ordino, constituo, colloco, pono συντάσσω coordino եւ այլն. παρατάσσω aciem instruo. Դնել ի կարգի կամ զկարգ. ի կարգ ինչ վերածել, դասաւորել. ուղղել. յօրինել. սահմանել. որոշել. օրենսդրել. դնել. առնել. կացուցանել.
Զամենայն չափով եւ թուով եւ կշռով կարգեցեր։ Կարգեցին առ փիղ փիղ հազար այր։ Կարգեաց կամ կարգեցաւ ընդդեմ ասօրւոց։ Որպես հիացումն կարգեալ։ Խաղային յառաջ առ հասարակ կարգեալք եւ կազմեալք։ Կարգեաց ձեզ զկերակուրդ ձեր եւ զըմպելի։ Կարգեաց նոցա թագաւորն ռոճիկս։ Կարգեցեր զինեւ պահ։ Կարգեցի դատաւորս ի վերայ ժողովրդեան իմոյ։ Կարգեաց զնա դաւիթ ի վերայ համբարաց իւրոց։ Կարգեցեր զծառայ քո ընդ այնոսիկ՝ որ ուտեն զսեղան արքայի.եւ այլն։
Կարգեցի զաւազ՝ սահման ծովու։ Կարգեցին ամ յամէ զօրն զայն՝ տօն տարեկանաց, կամ օր հանգստեան, կամ ցնծութեան. (եւայն։)
Սպարապետ զնա ի վերայ զօրաց իւրոց կարգեաց. (Խոր. ՟Ա. 11.)
Այնպէս կարգէ զաշխարհէ եւ զարածացոց, որպէս օրէնքն ասեն. (Եզնիկ.։)
to call, to call aloud, to send forth or utter cries;
to cry to, to call upon, to invoke, to implore;
to call, to name;
to call, to invite;
to raise up, to evoke;
to read;
— զանուն ուրուք, to call on the name of;
— յօգնութիւն, to cry out for help;
— զօգնականութիւն, to implore, to crave the aid of;
երջանիկ — ումեք, to call any one happy;
վաշ վաշ —, to insult, to revile;
աւաղ or ողբս —, to deplore, to lament for.
Քարոզ՝ կարդայր զօրութեամբ. այլ է քարոզ կարդալ։
Կարդաց յիսուս ի ձայն մեծ։ Կարդայցեն զընկերս իւրեանց, եւ ասիցեն։ Վա՛շ վա՛շ կարդայ եւ այլն։ Ձայն ասէ կարդացաւ ի հռամա։ որ կարդայ եղբօր իւրում յիմար. (Եփր. համաբ.։)
Զքննութիւնս արարածոց յօրինեաց որպես զգիր դպրութեան. եւ գիրն զբառս անուանն կարդասցէ. (Յճխ. ՟Ե։)
compassion, pity;
շարժել ի —, to move one's compassion, to excite pity.
Ոչ բարձրացար յօրինմամբ այսքանեօք վեհիւք, որչափ առ իմս կարեկցութիւն. (Նար. ՟Խ՟Թ։)
to sew, to join or unite with thread;
— հարեւանցի, to tack, to baste.
Կարել կօշիկս. (Վեցօր. Թ։ Նոննոս.։ Վրք. հց.։ Երզն. մտթ.։)
ԿԱՐԵՄ 2 (րացի, ացեալ.) չ. ԿԱՐԵՄ որ եւ ԿԱՐՈՂ ԵՄ, ե ղէ. δύναμαι, ἱσχύω possum, valeo. Ունել զկար բաւական առ ի գործել ինչ. ձեռնհաս լինել. ատիկել. զօրել. բաւել. ուժել. կարենալ. կրնալ. ատիկել.
necessary;
urgent, pressing, important, serious;
grave, considerable;
essential, expedient;
devoted, attached;
intimate;
much;
—ք, the needful or essential, necessaries, what is necessary;
—ք or — անգամք, the private parts;
— հարկ, great, absolute necessity, urgency;
— սիրելի, a very amiable person;
— բարեկամ, intimate friend;
— եւ —, of great importance, very necessary;
— պէտք, the real wants;
—ք բնութեան, կենաց, the wants of nature;
the necessities of life;
զրկիլ ի —աց, to want the needful;
— համարել, դատել, to deem necessary;
— զանձն ընծայեցուցանեմ, to make oneself necessary;
— լինել, to be necessary, wanting, needfuul;
— է զի, it is important that;
— է մեզ յոյժ զի, it is of the highest importance to us all that;
առցուք սուղ ինչ —, let us take a little food, let us eat a little.
ἁναγκαῖος, ἑπάναγκης necessarius. Կարի պիտանի. որում կարիս ունիմք. հարկաւոր. հարկեցուցիչ. եւ որոյ կարն է զօրաւոր. բուռն. սաստիկ. ծայրագոյն. չարաչար. սերտ. որպէս թէ անխտիր ածանցեալ ի բառիցս՝ կարիք կարի, կար. (լծ. եւ թ. կէրէքլի, կէրէք ).
fish-hook, fishing-line;
line, rod;
spur;
hook, crook;
nosering;
shin-bone, tibia;
— ընկենուլ, to throw a hook, to cast a line.
Հրաժարեալ ի կարթէ անտի եւ ի մեղուէ յօրինացն. (Եփր. հռ.։)
cf. Կարթակոտոր՞՞՞առնեմ.
to fish with a hook or line, to angle;
to allure, to entice;
to decoy, to inveigle;
to change one's direction, to turn out of one's way, to deviate, to swerve.
Զօրէն ձկանց կարթեալ հանէր։ Կարթեալ եհան զիս ի ժանեաց նորա։ Կարթեցեր զանօրեն իշխանն մահու. (Մարաթ.։)
—իմն, յոյժ, քաջ, enough, sufficient;
a great deal, too much, to excess, to distraction, to the utmost, beyond all measure, excessively, unboundedly, supremely;
եւ — քաջ, եւ — իսկ քաջ, certainly, surely, to be sure, assuredly, undoubtedly;
— յոյժ ձանձբացուցիչ, excessively annoying, tiresome beyond description;
— քաջ սիրել, to love to distraction.
Կարի յաճախել, կամ ծանրանալ, ճմլել, տագնապել, ամպարշտել։ Կարի իսկ ծերանալ։ Կարի շատ ստիպել։ Կարի զօրաւորոգոյն քան զմեզ եղեր։ Կարի զօրաւորք են յոյժ։ Կարի բարւոք իմաստութեամբ։ Կարի չար առնէ։ Մի՛ կարի արդար լինիր։ Էր տեղին կարի բացարձակ ի նոցանէ։ Բազում էր կարի յոյժ։ Եւ էր հեխելազօրն կարի յոյժ։ Կարի իսկ տագնապ է ինձ. եւ այլն։ Կարի իմն զարհուրեալ եմ։ Թէեւ կարի շատ կէի։ Կարի յոյժ սաստկանան։ Կարի յոյժ ուրախ եղէ. (Եղիշ. թղմ.։ Փարպ.։ Իգն.։ Մագ.։)
passion, mental or bodily affection;
grief, sorrow, affliction, torment, trouble;
pain, illness;
necessity, want, indigence, constraint, extremity;
propinquity, nearness;
— որովայնի, մարմնոյ, excrement;
անհրաժեշտ —, pressing need, urgent necessity, utmost distress;
ելանել արտաքս վասն կարեաց, to go to the privy or to stool;
կարեօք հասանել ի վերայ, to assail, to assault or attack in force, to fall upon in crowds;
կարիս առնել, to pity, to commiserate, to compassionate, to regret, to be sorry for;
ի կարիս իմ, in my troubles, during my adversity.
Աւուրք կարեաց հօր իմոյ. յն սգոյ։
Վասն կարեաց օրինացն՝ արտաքոյ օրինացն ազդեցուցանէր զսպանօղն. (Կիւրղ. թագ.։)
remarkable, considerable, conspicuous;
acoredited, authorized;
—ն իմաստունք, self-styled, would be or self dubbed wise men, pretended philosophers.
Կարծեալ զօրութիւն, կամ խաղաղութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։ Արծր. ՟Է. 4։)
to believe, to think, to imagine, to judge, to reckon, to estimate, to repute, to hold as such;
to presume, to conjecture;
to suspect, to have a suspicion of;
— յանձն իւր, to believe or think oneself, to look upon oneself as, to think that one is;
կարծէ թէ, he believes that.
Զոր կարծէն՝ թէ ունիցի, բարձցի ի նմանէ։ Յորում ժամու ոչ կարծեցէք, գայ որդի մարդոյ։ Կարծեմ թէ եւ ոչ աշխարհս բավական էր տանել։ Զոր կարծէին, եթէ ի տաճար անդր եմոյծ պօղոս։ Կարծէին զնմանէ, թէ ընդ ուղեկիցսն իցէ։ Որպէս կարծեր, (այս ինքն կարծիւր՝) որդի յոսեփայ։ Մի կարծէք յանձինս ձեր։ Զօր է ճշմարտիւ կարծել յեղելոցն տեսլենէ.եւ այլն։
to cause to believe, to persuade.
Ի թագաւորել ճշմարտութեան լռեսցէ կարծեցուցանօղ զօրութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)
cf. Կարծական;
— զօրութիւն, imaginative faculty, power of thought.
to harden, to make or render hard, to temper, to make dense, firm, solid.
to bend, to curve, to bow, to twist, to contract.
Զօրն՝ յորում կարկամացուցանէ մարդ զանձն իւր. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 5. խոնարհեցուցանել, կորացուցանել։)
cf. Կարկամեմ.
Զօրն՝ յորում կարկամացուցանէ մարդ զանձն իւր. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 5. խոնարհեցուցանել, կորացուցանել։)
cake, pastry;
մսալիր —, pie, pasty;
պտղալից —, fruit tart.
Առնել կարկանդակս զօրութեանց երկնից։ Արարաք հաստեայս եւ կարկանդակս (յն. (եւ եբր. մի բառ,) Երեմ. ՟Է. 18։ ՟Խ՟Դ. 19։)
noise;
prate, chitchat, babble, chatter, tattle;
— ջուրց, murmur, gurgling, purling, babbling;
— թռչնոց, warbling, twittering, chirping;
— հաւուց, clucking, cackling;
— աքաղաղի, crowing;
— հնդկահաւու, gobbling;
— ագռաւուց, cawing;
— գորտոց, croaking, croak.
Կարկաչք աստեղաց, որոց զբիբ ական եւ զքթթել ետուն օրինակ. (Տօմար.։)
to make a noise;
to cackle, to prattle, to chatter, to babble;
to burst out laughing, to roar with laughter;
to roar with laughter;
— ջուրց, to murmur, to purl, to gurgle, to babble;
— թռչնոց, to warble, to twitter, to chirrup, to pip, to chirp;
— հաւուց, to cackle, to cluck;
to crow;
to gobble;
— ագռաւուց, to caw;
— գորտոց, to croak.
Զօրէն կաքաւչաց կարկաչեն. (Խոսր.։)
mended, repaired, pieced, patched;
botched;
ragged, tattered;
invented, fictitious, false.
Կարկատուն բան, առասպել, կամ ուսումն, Կոչ. (՟Զ։ Վեցօր. ՟Թ։ Մագ.։ Եզնիկ.։ Արծր.։)
to be disconcerted, put to silence, to hold one's peace, to keep silence;
— ծովու, to become appeased, to grow calm, tranquil;
կարկեաց, hold your tongue! silence! Hush!
Կարկեա՛ ափիբերան լեր։ Կարկեցարո՛ւք, զի խօսեցայց ես։ Այր անօրէն կարկեսցի։ Կարկեցաւ ամպարիշտն։ Սաստեա՛ց հողմոյն, եւ ծովուն, ասէ, դադարեա՛ կարկեա՛ց։ Դրունք ապարանից կարկեցան.եւ այլն։
cf. Կարակին;
կարկնաւ չափել, cf. Կարակնեմ.
Եդից ասէ զողորմութիւն իմ ի կշիռս. իսկ ի կէս օրինակս՝ եդից ասէ զողորմութիւն իմ կարկնաւ. այսու զմեծ զողորմութին յայտնէ, թէ ընդ բոլոր տիեզերս սփռելոց էր. (Գէ. ես.։)
short, stunted.
Ծառք ամենայն՝ բարձրաբերձք, եւ կարճաբերձք, Վեցօր. (՟Ե։ Վրդն. ծն.։)
short-lived, ephemeral.
Սակաւօրեայ՝ կարճակեաց, եւ նուազ ուրախութեամբ է ազգ մարդկան. (Վեցօր. ՟Ե։)
short, little, of short stature;
dwarf.
Ասէին վասն հօրն յովհաննու կարճահասակին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Զ։)
impatient, intolerant;
pusillanimous;
short-witted, silly, simple, foolish, ignorant, dull, stupid, stolid.
Կարճամիտ լինել, եւ զանձն ի հոգս մաշել չէ՛ օրէն։ Որ կարճամիտն է, եւ ցաւագնի ի թշնամանս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)