cf. Էանամ.
Բարին էակացեալ է Աստուծոյ. այսինքն բնութիւն է նմա. (Սահմ. ՟Ժ։)
that partakes of the same existence, consubstantial, coexistent.
Սաղմոսացն սրբազնաբանութիւն էակից եղեալ գրեթէ ամենայն քահանայապետականացն խորհրդոց. (Դիոն. եկեղ.։)
consubstantiality, identity of substance.
Զաստուածութիւն եւ զէակցութիւն յայտնաբանեաց. (Վահր. երրորդ.։)
essence, nature, constitution;
existence;
substance;
divinity, God;
property, fortune, wealth;
յ— ածել՝ յօրինել, to create.
Յեղանակս ասեն գոլ բաժանման ... որպէս ի յէութենէ ի պատահումն, որպէս ի պատահմանէ յէութիւն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ը։)
Ո՛չ զի ոչ Աստուած, այլ զի եւ մարդ՝ Քրիստոս. վասն այսորիկ եւ գիր երկաքանչիւրից անուանցն առնէ զյորջորջումնն՝ ցուցմամբ էութեանն ... իսկ Պօղոս Սամոստացի խոստովանի նախասահմանութեամբ յառաջ քան զյաւիտեանս գոլով, իսկ էութեամբ ի Նազարեթէ ցուցեալ. այսպիսի է նորա ամպարշտութիւնն. (Աթան. ՟Դ։)
the eighth letter of the alphabet and the fourth of the vowels;
eight, eighth.
Ձայնաւոր տառ՝ միջասահման ընդ է եւ ի. եւ լծորդ ընդ նոսա, որպէս եւ ընդ ո, ւ, եւ ու։ Նմանաւոր հնչումն չի՛ք յայլ լեզուս, եթէ ոչ զօրութեամբ՝ իբր կլանելով եւ սղելով. միայն առ թուրքս (որպէս եւ առ անգղիացիս) կայ այս ձայն որոշակի. զոր օրինակ, սաթը՛ն ալտը՛մ, ըլըճագ։ Առ յոյնս կայ η , իթա անուանեալ, այլ այժմ հնչի որպէս ի՛, եւ յոմանց՝ է՛. գուցէ հնչելի ը. քանզի եւ սա նովին անուամբ կոչի ի մեզ ըեթ, ըթ, եթ։
cf. Ուղերձեմ.
Այլ դողալով առաքինաբար զինքն ըղերձեալ՝ ի յանիւս աստուածային գանձուցն հոլովիցին. (Ժմ.) այսինքն զինքեանս ընծայելով Աստուծոյ մահուչափ, մինչեւ սայլիւք մարմինք սրբոցն արկան ի գետ։
to desire, to wish, to long for;
to guess, to divine;
ողջ լինել ձեզ —, I wish you health, I hope you will enjoy good health;
adieu! good bye!
Ոչ կամիս կորուստ, ոչ ըղձանաս մահ. (Նար. ՟Հ՟Զ։)
Եւ ապա արքային Սմպատայ զմահ անհնարին ըղձացեալ ոստիկանին ... մատնէր զնա անօրէն դահճաց. (Յհ. կթ.։)
cf. Ըղձամ.
Եւ ապա արքային Սմպատայ զմահ անհնարին ըղձացեալ ոստիկանին ... մատնէր զնա անօրէն դահճաց. (Յհ. կթ.։)
Ոչ կամիս կորուստ, ոչ ըղձանաս մահ. (Նար. ՟Հ՟Զ։)
eager, greedy;
lovely, affectionate.
Խոնարհ եւ ըղձաւոր պաղատանք ծառայիցս քոց։ Որք ըղձաւոր մտօք հաւաքեցայք այսօր. (Մաշտ. ջահկ.։)
desire, wish, fancy.
Եթէ ըղձումն մահու ինքեան լսիցէ, այս՝ ասէ. (Նար. չ։)
athletic;
— մրցութիւն, wrestling.
Ըմբշտական, կամ ըմբշտականաց նահատակն։
wrestling.
Եւ զզօրութիւն ո՛չ ի բարգաւաճելի նահատակութիւնս, եւ կամ յըմբշամրցութիւնս կրթեն. (Պիտ.։)
cf. Ըմբշամարտութիւն.
Եւ զզօրութիւն ո՛չ ի բարգաւաճելի նահատակութիւնս, եւ կամ յըմբշամրցութիւնս կրթեն. (Պիտ.։)
cf. Ըմբոշխնեմ.
Զիւրոյ սերմանցն բերս ըմբոշխնեսցէ պտուղ զմահ. (Պիտ.։)
Ոչ փշրեցեր զպարս ատամանցս յըմբոշխնելն զքեզ անսահմանելի։ Որ տաս պատանեկաց աղորիս ըմբոշխնելիս. (Նար. ՟Ե. եւ ՟Կ՟Գ։)
Անշնչանայր Ղազարոս, եւ զգերեզմանականացն ըմբոշխնելով կերպ (այսինքն ճաշակելով զմահ) փոխեալ լինէր ի կենդանութենէն. (Սհկ. կթ.։)
refractory, contumacious, disobedient, indocile, crabbed, stubborn, peevish, rebellious.
(լծ. ընդոստ. ի բաց ոստուցեալ) Հեստեալ. ապստամբ. որպէս անսաստ. ստահակ. խեռ.
to take, to surprise, to hold, to seize;
to entrap, to catch again, to retake, to grapple, to match;
to reach;
to comprehend, to conceive, to undertake;
ձուկն —, to catch fish, to fish;
— զոք բանիւք, to surprise, to convince or confound one in argument;
to address or question with art, insidiously.
Ըմբռնել զոք, զթագաւորն, զգաւառն, զյաւիտենից կեանսն. զարդիւնս շահեկանս. զգանձս. բոցոյ ըմբռնել զանտառս։ Ըմբռնիլ խաւարաւ, ցաւով երկանց, ի խորին քնոյ, յարատոյ մեղաց, ի չարիս, ի չարութիւն, յաղմուկ, եւ այլն։
Ըմբռնել զշարժմունս աստեղաց. (Սահմ. ՟Ժ՟Ը։)
cf. Ըմբռնողութիւն.
Միտք՝ պարզաբար ըմբռնումն գոյիցն է. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
drinking vase;
dish, mug, cup.
Անուշահամ ախորժ բաժակ, տօնասիրաց գոլ ըմպանակ. (Գանձ.։)
potable, drinkable;
drinker;
drink, draught, beverage, liquor, potation;
cf. Ըմպակ;
զովացուցիչ —, refreshing draught;
կերակուր եւ —, food and drink;
թակոյկք եւ —ք, vessels and drink;
ի տուն ըմպելեաց մի մտանիցես նստել ընդ նոսա՝ ուտել եւ ըմպել, thou shalt, not go into the house of feasting to sit with them tp eat and to drink;
անուշակ —, cf. Օշարակ;
— քդից, cf. Նեկտար.
Քամահել տան զկերակրօք եւ զըմպելօք (եօք)։ Ասի առ մանկունս բժշկաց, զի ըմպելւոյ պէտք՝ ո՛չ է կերակուր, այլ՝ կառք կերակրոց. (Փիլ. լին.։)
to drink;
— անյագաբար, — eagerly, greedily;
— սաստիկ յոյժ, — hard or deep, — like a piper, to tipple, to tope to be a hearty toper;
— ի կենդանութիւն թագաւորի, — the king's health;
— ի յաջողութիւն..., — to the success of;
գան —, to receive a thrashing, a blow;
ապտակ —, to be struck in the face;
զջուր գնոյ —, to obtain water by dint of money, to pay for water -;
որ ընպէ զանօրէնութիւնս հանգոյն ըմպելւոյ, who drinks iniquity like water;
տուր ինձ —, give me ... -;
cf. Արբեալ, cf. Արբենամ.
dwelling with;
neighbouring, familiar;
playfellow, comrade.
Ագահութիւն ... եւ այլ ամենայն հոյլքն՝ ընդակից մարդկան՝ ախտիցն. (Նիւս. կուս.։)
under the armpits;
— մազք, the hair growing -.
Ընդանթական մազքն են այծահոտք. (Բժշկարան.։)
cf. Ընդ առաջ ելանեմ.
Քառասնօրեայ պահօքս ընդառաջեսցուք քառասնաթիւ մարտիրոսացս. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
reared in ease, dainty, delicate, commodious;
unbridled, dissolute.
Մարդիկք փափուկք իբրեւ զնոսա՝ ընդարձակասուն բնակիչք ձիւնեղէն լերանց՝ եղեն բնակիչք խորշակահար դաշտաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
to dilate, to enlarge, to make greater, to increase, to augment, to extend, to prolong;
to disband, to relax, to spread, to widen, to reach, to stretch, to give ground, to amplify;
— բանիւ, to exaggerate;
to relax, to give repose to;
to tranquilize;
ընդարձակելով — զձեռն յօք or ումեք, to open the hand, to give freely, to be generous;
— ումեք, to give rest or repose, liberty, license.
Ընդարձակել զսահմանս, կամ զտեղի խորանաց, զգնացս. (Ել. ՟Լ՟Դ. 24։ Օր. ՟Ժ՟Բ. 20։ Ես. ՟Ծ՟Դ. 2։ Սղ. ՟Լ՟Է. 37։)
extent, extension, size, latitude, greatness, width, amplitude, amplification, enlargement;
diffusion;
field;
capacity, capaciousness;
disengagement, relaxation, freedom, liberty.
Ընդարձակութիւն քաղաքի, կամ տան, սրահի, սրտի, եւ այլն։ Շնորհեաց նոցա ընդարձակութիւն, եւ արար թողութիւն՝ ելանել եւ շինել զԵրուսաղէմ. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 62։)
cf. Ընդարմացեալ.
Մարմին կրեալ ասի զհոգին, ուստի եւ կապարն զմարմինն կոչէ հոմերոս. վասն որոյ մարմին կոչի, այսինքն ընդարմ. վասն զի ընդարմացուցանէ զհոգին, եւ ընդարմանայ ի գերեզմանի. (Սահմ. ՟Ը։)
to benumb, to lull asleep;
to chill;
to stupefy.
Այսօր անմահութեան հոտ անոյշ բուրեաց ի Թաբօր, թմբրեալ ընդարմացոյց զդասս առաքելոցն. (Շար.։)
to take or receive to one's bosom, to make welcome.
Զայս աւետիս եւ վստահութիւն ընդգոգեալ ունէր։ Սեռք մերմանց անճառից ընդգոգեալ ի մի ասպարէզ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. եւ Նար. մծբ.։)
to embrace, to clasp in ones arms, to clasp or throw one's arms round, to hug;
to undertake;
— զձեռն ի վերայ լանջաց, to remain with the arms crossed.
Գլուխ իմ ընդգրկեալ ծնգեալ իբրեւ զհասկ, որ հասանէ ի մանգաղս մահու. (Կեչառ. աղեքս.։)
contrary, opposed;
opposite, mimical;
unfortunate;
— պատասխանի, an adeguate or prompt reply;
against, on the contrary, the wrong side, outward, the wrong way;
before, in face;
— դառնալ, կալ, գտանիլ, հարկանիլ, to oppose, to resist, to counteract, to make head against, to cope with;
— յառնել, to rise up against;
to combat;
— գանձանակին, opposite the money-box;
վէմ — դնել դրամ, to place a stone against the door;
զդուրս — դնել, to close the doors;
բանիցն — բերել, to reply opportunely, to respond;
— եղեւ նոցա իրն, they succeeded badly in that affair;
յետս — ընթեռնուլ, to cavil, to sophisticate;
instead otherwise, on the contrary;
— հակառակութիւն, cf. Ընդդէմդարձութիւն.
Զընդդէմսն գործեալ իմաստնոյն։ Զընդդէմսն քեզ գործեցի։ Մի՛ մատուսցես բան ընդդէմ՝ ահեղ. (Նար.։)
Կամեցար մահուանն մեր՝ պատիւ եւ փառս կշռել ընդդէմ. (Լմբ. սղ.։)
Ո՛չ ամենայն իրօք՝ միասնաբար ասացեալքն՝ եւ առանձնաբար ասին. որպէս եւ յընդդիմէն, եւ ո՛չ ամենեւին առանձնաբար ասացեալքն եւ միասնաբար ասիլ կարօղ գոն. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
to divide in opposite parts, to place one against the other.
Գործնականն ընդդիմաբաժանի տեսականումն։ Յընդդիմաբաժանեալ տեսակսն (ի բանական եւ յանբան). (Սահմ. ՟Ա. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի։)
resistent, solid, hard, compact, opaque.
ἁντιτυπής repercutiens, refractarius Որ ընդդէմ բախէ. դիմակաց. դիմահար. պինդ. կարծր.
contradiction, disputation;
antiphrasis.
Եւ մի՛ յերկիւղ ընդդիմաբանութեան աղխել զշրթունս. այսինքն առ ահի դիմախօսութեան հակառակորդաց. (Սարկ. քհ.։)
to oppose, to object.
Զառ ի նմանէ զբաղումն՝ աստուածային հոգոցն ընդդիմադրեաց։ Զվստահութիւն իւր առ ի յԱստուած յուսոյն ընդդիմադրեալ մարդկային մտածութեան. (Բրս. հց.։)
Ընդդիմադրեն՝ օրինացն Քրիստոսի գործասէրք՝ մահու եւ կենաց. (Համամ առակ.։)
cf. Ընդդիմակաց;
— ցաւք or —ք, adversity, calamity.
Ստահակ ասին ընդդիմակայք ճշմարտութեան. (Շ. բարձր.։)
opposition, resistance;
confutation, refutation, dispute, controversy.
Պատահեմ ձեզ Ընդդիմակայութեամբ։ Եւ է ընդդիմակայութեան գործ, եւ այլն. (Սահմ. ՟Ա։) (ուր լրագրոյն է յն. իսկ ի հյ. թերի, մինչեւ շփոթիլ ընդ Ընդդիմայարակայութեան)։
cf. Ընդդիմակայութիւն.
Արդ եղծանելով զառաջին ձեռնարկութիւն եղծանողացն զիմաստասիրութիւն, պիտանանամք ընդդիմակայման. հին տպ. պիտանացու է եւ ընդդիմակայումն. յն. վարեմք զընդդիմակայումն. (Սահմ. ՟Ա։)
opposition, resistance.
Իսկ Պոմպէոս պատերազմեալ ընդ Միհրդատայ՝ տեսանէ զսաստիկ ընդդիմակացութիւն եւ զահագին մարտս. (Խոր. ՟Բ. 14։)
antipathy.
Մոգքն ազգ են պարսկական, ի հնարս եւ ի դիւթութիւնս, եւ ի բանաւորական ընդդիմակրութիւնս նայելով, եւ ի պահպանութիւն առ ի բարձրայնոցն պարապել. (Բրս. ծն.։)
cf. Դիմամարտութիւն.
Զբանսարկուին զընդդիմակցութիւնսն ընկալաւ։ Որոց ընդդիմակցութիւնն մահ էր. (Ճ. ՟Գ.։)
contrary, inimical, opposite;
adversary, antagonist.
Ուր սաստկապէս նահատակեալ քաջութեամբ ընդդիմամարտ լինէր Գնէլ. (Խոր. ՟Գ. 3։)
Ընդդիմամարտ դիւաց կամ մահու։ Ընդդիմամարտ ախոյեան։ Աներեւութից ընդդիմամարտից։ Վանեա՛ զընդդիմամարտն իմ. (Նար.։)
cf. Ընդդիմամարտ.
Ո՛չ հիւանդութիւն՝ մահու ընդդիմամարտիկ. (Մամբր.։)
cf. Ընդել.
Սխալեալ անկայ իբրու զողողակ մթային ոչ ընդելական ի հաղբս մահու անզգայապէս. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
to enchase, to fit into, to set, to mount, to enchase, to set in a bezel;
to string pearls, to interweave, to entwine, to braid, to form a tress;
ընդելուզեալ ակամբք՝ մարգարտով, adorned, set with jewels or pearls, ornamented with gold, or arabesqued;
ընդելուզեալ յոսկի, set in gold.
Էր նոցա գանձ բազում ի կարաս թաքուցեալ ի գետնափոր տանն. եւ յերկիւղ կասկածանաց եղեալ՝ թէ իցէ ընդելուզեալ տաճկաց՝ գտեալ զպահեստ գանձին՝ ծախիցեն զզօրութիւն նորա. (Արծր. ՟Բ. 6։)
to prolong, to make last a long time;
to extend;
to defer, to spin out, to groat length.
Որ յանհնարին ցաւս ընդերկարեալ է։ Ոչ ընդերկարեաց նախահայրն մեր ի դրախտին։ Ընդերկարին յարդարութիւնն հաստատուն եւ անշարժ խորհրդովք. (Լմբ. սղ.։)
entrails, guts, bowels, intestine, tripe;
caecum, blind-gut;
զսուրս նոցա —բաց իւրեանց մատուցանել, to slay others with their own swords.
Ոչ զպահապանացն սուրս ընդերաց իւրեանց մատուցեր. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
a few pulse, pease, beans.
Ի մէջ երկուց աւուրց հազիւ ճաշակէր զոգէպահ ընդիկն. (Ստեփ. սեւան. ի մաշտ.։)
universal, general, common;
—ք, or — տիեզերք, the universe, the whole world, or earth;
— առնել, to generalize;
everywhere;
in general.
Սոկրատէս ոչ կարէ զընդհանուր սպիտակն ընդունել. սակայն մտօք զբանն ընդհանուր սպիտակին կարէ ընդունել։ Սահման եւ սահմանադրութիւն ընդհանուրբն եւ մասնականաւն զանազանին ի միմեանց. (Սահմ. ՟Ա. ՟Գ։)
universal, general, catholic;
— եկեղեցի, the catholic or universal church;
cf. Թուղթ, cf. Ժողով.
Տրամախոհութիւն է՝ ընդհանրականացն հանդերձ պատճառաւ գիտութիւն։ Գիտութիւն է ընդհանրական. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)