myrrh.
σμύρρα myrrha (նոյն բառ է եւ յայլ լեզուս. սմի՛ռռա, մի՛րրա, միւռ, միւրր, մօր) Խունկ կամ խիժ անուշահոտ յազգէ միւռոնից, կամ իւղոց անուշից, այլ դառնահամ։ Տե՛ս (Սղ. ՟Խ՟Դ. 10։ Երգ. ՟Գ. 6։ ՟Դ. 14։ ՟Ե. 1. 6. 13։ Մտթ. ՟Բ. 11։ Յհ. ՟ժ՟Թ. 39։)
Յարիւն խաղողոյ, ի զըմուռս, եւ ի գինիս. այլք ընթեռնուն մօ՛ռօն. այսինքն մորենի կամ թութ։
myrrh tree.
Տունկն՝ յորմէ կաթէ զմուռս. որ յայլ լեզուս նոյնպէս Զմուռս կոչի. ( սմիւռնա, միրրա, մօր ).
to spare, to save, to be careful;
to tremble, to shiver;
to throb, to palpitate.
Առ ի խնայել եւ զնդալ, եւ պահել զոգիսն յառաքինութեանց. (Փիլ. այլաբ.։)
observation, examination;
spectacle, view;
ի — ելանել, մատչել, կալ, to visit, to go to see;
to look at, to observe, to examine;
ի — գալ, to come within view, to be observed.
Զի արկցէ զնա ի ձեռս այլազգեացն ի հարկանել, ի զնին. (Եփր. թագ.։)
visible, tangible, palpable.
Անզննելիդ՝ ասէ զննելի բնութեամբ եւ այլն. (Լմբ. պտրգ.։)
to look at, to observe, to stare at, to aim at, to contemplate;
to examine, to study, to discuss;
to remark, to clear up, to recognize;
to visit;
to feel, to touch.
Ոչ միայն ի ձեռաց չզննի, այլեւ ոչ ընդ միտս ուրուք հարկանի։ Ձեռն ի ներքս տարեալ (բժիշկն) զննէ զամենայն մարմինն. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ը։ Տե՛ս եւ Նար. ՟Ժ. ՟Հ՟Թ. եւ Նար. կուս.։)
lower or very low, sunk
ταπεινός, κοῖλος, κοιλότερος humilis, cavus եւ այլն. Առաւել զնիստ, ի վայր նստեալ. զիջագոյն. խոնարհագոյն. ցածագոյն. խորագոյն. փոսորակեալ. խորոփաւոր. ցած.
Կայ ի բարձրաւանդակի վերայ յոյժ զնստագունի։ Հնգետասան կանգուն. այլ քան զնստագոյնսն աւելի եւս։ Ճառդ երեւեցուցանէ զնստագունաց եւ զնուաստից դաշտի ապականութիւն. (Փիլ.։)
victim, sacrifice, immolation, host;
— ողջակէզ, holocaust;
— մատուցանել, to make a sacrifice;
— առնել (զոք), to kill.
Թէպէտեւ զծուխն տեսանէր ժողովուրդն, այլ թէ ո՛ լինէր զոհն՝ զայն ոչ տեսանէին. (Եփր. թագ.։)
altar of sacrifice;
vase of immolation.
ԶՈՀԱՐԱՆ. ψυκτήρ pelvis Սպասք սեղանոյ զոհից. որպէս կոնք, տաշտք, եւ այլն.
to immolate, to sacrifice.
Աւասիկ մեզ իսկ ո՛չ է օրէն զմարդիկ զոհել, այլ ամենեւին անսուրբ. բայց կարքեդոնացիք զոհեն իբրու սուրբ իւրեանց եւ օրինաւոր. (Պղատ. մինովս.։)
even;
conjoined, united, equal, alike, similar;
level, without odds, equally;
close to;
conjointly, with, together;
pair, couple;
—ք, —ք կշռոց, balance;
a coach and two or four;
— պարանոցին, nape of the neck;
— մի եղանց, a yoke of oxen or bullocks;
—ք իշոց, a couple of asses;
—ք կաքաւուց, ատրճանակաց, brace of partridges, of pistols;
— մի կօշկաց, a pair of boots;
—, — ընդ, directly, forthwith, as soon;
— ընդ բանին եղեւ, no sooner said than done;
—ս —ս, in pairs, by twos, two and two.
Երկու աչօք եւ ականջօք զուգիւք. (Փիլ. այլաբ.։)
Որովք՝ զուգիւք ներգործել բնաւորեաց ... աչօք, ականջօք. եւ այլն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Քառասուն աւուրս, եւ զոյգ գիշերս։ Հինգ կանգուն երկայնութիւն էր, եւ ի զուգից լայնութիւն։ Երկայնութիւն եւ լայնութիւն զոյգ ունի։ Ինքնասէր եւ անաստուած է միտքն, որ կարծէն զոյգ գոլ Աստուծոյ։ Ո՛չ զոյգ ինչ, եւ ո՛չ լաւագոյն քան զԱստուած (կայ ինչ)։ Որ բախտիւք անզոյգ են, եւ զոյգ եւ նման ազգակցութեամբ վարին։ Զոյգս տալով անզուգից։ Զուգիւ թուովն. եւ այլն. (Փիլ.։)
Երրորդութիւն ո՛չ իրաց անհաւասարից թիւ, այլ զուգաց եւ համապատուոց. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Զոյգ տարցին։ Զոյգ մատուցանել. եւ այլն. (Փիլ. քհ.։)
fresh, cold;
cool, freshness
ψυχρός, κρυερός frigidus, serenus Սաստկական բառիս Հով, (յորմէ Հովանի), եւ նուազականն այլազգականիս սօուգ, սօվուգ. Ցուրտ կամ պաղ բնական եւ ախորժ. բարեխառն. ցօղագին. որ եւ ՋԵՐԻՆ ասի. պաղուկ. սէրին.
refreshment.
Զի զովացումն այրման սրտի, ո՛չ է այլ ինչ՝ քան այս լինի. (Շ. եդես.։)
to refresh;
to give freshness;
to refrigerate.
Ձմեռն ոչ միայն զովացուցանէ, այլ եւ սպանանէ. (Յճխ. ՟Դ։)
Ջուրն այն ո՛չ զովացուցանող է, այլ կիզող. (Լմբ. իմ.։)
cf. Զովող.
(Աստուած) չունի զոք ընդ իւր զովողակից՝ իբրեւ զեղբայր կամ իբրեւ զընկեր, կամ իբրեւ զօտար ոք գործակից, այլ միայն զիւր զօրութիւնն եւ զիմաստութիւնն (զորդի), եւ զիւրոյ զբնութեանն զհոգին. (Եզնիկ.։)
company, society;
correspondence, intelligence;
participation.
Զայլ իմն սիրոյ պատճառս խնդրեմք անձանց. ոմանք զազգականութեանն, եւ ոմանք զընդելութեանն, եւ այլք զովողութեանն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
cf. Ցլագլուխ.
ԶՈՒԱՐԱԿԱԳԼՈՒԽ. βουκέφαλος bucephalus, taurino captie praeditus որ եւ ՑԼԱԳԼՈՒԽ ասի. Մակադրական մեծի երիվարին Աղեքսանդրի, զի գլուխն ասի լինել մեծ՝ նման գլխոյ զուարակի կամ ցլու, արջառոյ, եզին. կամ ըստ այլոց՝ ի սրունս երիվարին գոյր նիշ նման գլխոյ զուարակի.
joyful, cheerful, smiling;
gay, sprightly, lively, merry;
serene, clear.
Երեսք նորա զուարթք առ ի սիրել(իլ), այլ սիրտ նորա նեղեալ էր ի յահէ անտի. (Եսթ. ՟Ժ՟Ե. 8։)
smiling, florid, young, graceful;
— հասակ, sprightly youth, youthfulness;
— մանկութիւն, infancy, childhood, the prime of life, best time of life;
— ալիք, gray-beard.
Զուարթութեամբ ծաղկեալ. վարդափայլ. առոյգ. ժիր. կայտառ. ուռճացեալ.
bright, shining splendidly, fulgid.
φαιδρός nitidus, splendidus, hilaris, luculentus Զուարթագին ճաճանչեալ. գեղափայլ. գեղանշոյլ. զուարթալոյս. արփիափայլ.
generous, liberal;
— տուրք, liberality.
to divert, to exhilarate;
to drive away melancholy, to enliven, to animate, to revive;
— զմիտս, to cheer, to soothe the spirit;
— զլսելիս, to delight the ears, to please, to solace.
Զհրաշունչ բարկութիւնն իւրեանց շիջուցեալ՝ ցնծութեամբ զուրախութիւն զուարթացուցանէին. իմա՛ իբր ուռճացուցանէին, վառէին, եւ այլն. (յն. այլազգ)։
sprightly, lively, vigilant;
angel.
Զուարթուն կա՛մ զայն ասէ, զամենայն զբաղմունս մարմնականս ի բաց ընկենուլ, եւ արթնութեամբ յուղիղ մտաց եւ ի սուրբ սրտէ զաղօթսն մատուցանել. եւ կամ զուարթնոցն երկնաւորաց նմանել ի ժամ աղօթիցն. եւ այլն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
to enjoy, to rejoice, to delight in any thing, to be delighted, to amuse one's self, to be diverted, to play;
to laugh, to jest, to divert one's self;
to flourish;
— սրտի, to rejoice one's heart, to solace;
— ընդ գեզ, to be delighted with beauty;
— իբրեւ զգալարի, to flourish like an herb;
զուարճացեալ ալիք, grey, hairs, hoariness.
Զուարճանալ յուսով, կամ աւետեօք, տօնիւ, ի տօնախմբել, եւ այլն. (Շար.։)
rejoicing, happiness, delight;
flourishing anew, growing green again.
Զմիտս աստուածասիրացն զարթուցանել ի խրախամիտ զուարճացումն։ Փայլօղ գեղեցկագունութեամբ (ընծայել) զուարճացումն տեսանելեաց։ Անթարշամելի զուարճացմամբ տերեւոյն միշտ դալարանալ. (Պիտ.։)
to rejoice, to recreate, to delight, to divert, to drive away melancholy, to amuse, to give pleasure.
Արուեստականք արարածք հեշտացուցանեն եւ զուարճացուցանեն զտեսաւորութիւնն. (Փիլ. այլաբ.։)
Լուսափայլ ողորմութեան քո շնորհք ծագեալ ի մէջ քառասնիցն՝ զուարճացոյց սուրբ զմանկունսն. (Շար.։)
to agree, to be of one mind.
Գոն եւ այլ մարդիկ, որք յայսոսիկ ոչ զուգաբանին. այսինքն ո՛չ մտանեն ի համար մարգարէից. (Ոսկիփոր.։)
cf. Զուգաձայն.
Որ զուգաբար է անկեալ, այլում եւ նա յարուցանողի պատեհագունի կարօտի. (Բրս. յուդիտ.։)
equal, companion;
equally.
Ո՛չ մասին ուրեմն մարմնոյս՝ կապել զմիտսն, այլ ընդ ամենայն զուգագոյն մերձենալ կշռապէս. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Զ։)
even;
equal, alike;
of the same number;
consubstantial.
Փորոտիք եօթն, եւ անդամք մարմնոյն նմանապէս զուգաթիւ (կամ զուգաթիւք)։ Զուգաթիւ ժամանակ աւուրց յառ տարիս (այսինքն աւուրս ՟Խ) ի վեր անդ կայ մնայ աղօթիւք եւ բարխօսութեամբ վասն ազգին. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 49։)
competitor.
Բանախնդիր ընդ այլում. վիճաբան. խուզարկու.
even, alike, equal;
counterpart.
Զուգական Աստուծոյ կամեցաւ լինել (Ադամ)։ Լինել զուգական Աստուծոյ տենչային. (յն. զուգաստուած. այսինքն հաւասար Աստուծոյ։) Զի՞նչ այլ ինչ զուգական կայցէ այնպիսի խնամոց։ Զի ամենայն ուրեք զզուգական հաւասարութիւնն զիւր ընդ Հօր յայտ առնիցէ. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 15։)
alike, equal, same;
spouse (man or woman).
Որ թէպէտեւ յայլսն հանգիտացաւ սմա իւրն լծակից, սակայն նուազանալ յայսմ երեւել քան զզուգակիցս. (Պիտ.։)
of the same paternity, that has the same quality as the father.
Ոչ որպէս տագերբ, այլ իբր նոյնազաւակ զուգահարբ զմանկունսն փայփայեցեր (առ Մեսրոպաւ՝ որպէս առ Սահակաւ). (Խոր. ՟Գ. 68։)
of equal age;
of the same height.
ἱσῆλιξ aetate par Համահասակ. հաւասար տիօք եւ այլովք իրօք.
Զօրութեամբ եւ հասակաւ զանազանք ... Ժամանակաւ ամուսինք (համասնունդք) եւ զուգահասակք։ Զուգահասակ են՝ որ շուրջ զաստուծովն են զօրութիւնքն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել.։)
correspondent, equal, unanimous;
joining in accord;
of one accord;
— գտանիլ, to come to terms, to agree, to be of one mind;
to be in tune.
Փառաւորեսցո՛ւք արժանաւոր զուգաձայն սրբաձայնութեամբ զանսկիզբն հայր, եւ այլն. (Աթ. ի ստեփ.։)
correspondence, union, equality, concord;
unison, symphony;
accompaniment.
Փառաւորեսցո՛ւք արժանաւոր զուգաձայնութեամբ զանսկիզբն հայր, եւ այլն. (Ճ. ՟Ե.։)
the same dignity, participation in the same dignity.
ԶՈՒԳԱՊԱՏՈՒՈՒԹԻՒՆ ἱσοτομία, τὸ ἱσότιμον par honor, aequalis dignitas գրի եւ ԶՈՒԳԱՊԱՏՒՈՒԹԻՒՆ, ԶՈՒԳԱՊԱՏՈՒԹԻՒՆ. Հաւասարութիւն պատուոյ, աշտիճանի, յարգի եւ արժողութեան, եւ այլն.
equal to God;
(the Man-God).
Կատարեալ՝ ո՛չ վասն Աստուածութեանն միայն, քան զոր ոչինչ է կատարելագոյն, այլ եւ յաղագս առելոյն եւ օծելոյ աստուածութեամբն, եւ եղելոյ՝ որպէս որ էօծն, եւ համարձակիմ ասել՝ զուգաստուած. (Ածաբ. ի պասեքն. որ ի Լծ. գրի նաեւ Զոյգաստուած, եւ մեկնի խառն ընդ ՟Ա նշ.)
Ի մեզ ո՛չ վարի որպէս յն. ἱσόθεος deo par Հաւասար Աստուծոյ. այլ դնի փոխանակ այնր՝ Զոյգերկնային, եւ Զուգական Աստուծոյ. բայց վարի որպէս յն. ὀμόθεος simul deus այսինքն Համանգամայն Աստուած. որ զՔրիստոսէ եւեթ ասի.
Արար զուգաստուած՝ վասն անճառ միաւորութեանն. այն է, զոր այլուր ասաց նա ինքն Աստուածաբանն,
այն է, զոր այլուր ասաց նա ինքն Աստուածաբանն.
in the same constellation.
Որոց մի է աստեղատուն. որ ունի զնոյն համաստեղութիւն ընդ այլում։ (Շիր.։)
together, conjointly;
— նստել, to sit beside, contiguous;
— —, by two and two, in pairs.
Թերեւս երեքեան (խաչքն) զուգաց կալ (թաղեալ ի Գողգոթա)։ Ո՛չ զուգաց նստէին (հրեշտակք առ գերեզմանին). այլ զատ ի միմեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38. 39։)
to join together, to couple, to pair, to match, to tie or put two by two, to unite, to join;
to liken, to compare;
to marry, to join in wedlock.
Յորժամ չար բարուց զուգաւորի ոք ընդ մարդկան չարաց, ոչ ատիցէ, այլ խնդայ ընդունելով. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Տատրակ յորժամ յամուսնոյ իւրոյ զերծանի, ընդ այլ ամուսնոյ ոչ զուգաւորի. (Նիւս. երգ.։)
cf. Զուգաւորեմ;
to sum up;
— զկերակուրս, to season, to flavour;
— զսապատ, to make basket-work;
— զոք ընդ աշխարհ, to join in wedlock.
Մի՛ զուգէք զնա ընդ աշխարհ, այլ ընդ երկնաւորին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Պահք զուգէ ո՛չ ընդ Ռեբեկայ ողջախոհի, այլ ընդ զգաստութիւն պարկեշտութեան. (Տօնակ.։)
that runs together, that accompanies, concomitant;
— զօրութիւն, concurrent.
ἱσόδρομος cursu aequans συντρέχων concurrens գրի եւ զոյգընթաց. Զո՛յգ եւ հաւասար ընթացօղ ընդ այլում. ընթացակից. միաբան. անմեկնելի.
Արեգակն ի տարին (շրջաբերի. եւ սորա զուգընթացք՝ լուսաբերն եւ հերմէս (փայլածու) ասացեալն. (Արիստ. աշխ.։)
Զուգընթաց են միշտ ընդ արեգական (արուսեակ եւ փայլածու). (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
conjunction, coupling;
equality, likeness;
union, concord, agreement;
coupling, pairing;
conjunction, union, wedlock;
communication, intercourse;
կշիռ զուգութեան բերել (ընդ ումեք), to be like, to resemble, to seem like.
Երրեակն առաջին հաստատ եցոյց զուգութիւն, սկիզբն կալեալ եւ միջութիւն եւ վախճան. զոյգ (այսինքն հաւասար) են ամենեքեան. եւ ութերեակն՝ առաջին քուեայ, զի յայլսն զուգութիւն դարձեալ նախ երեւեցոյց։ Բանիւքն զուգութիւնն, զայն՝ որ ի ձեռն գործոցն անզուգութիւնն ծնցի. իսկ անզոյգն աղբիւր է չարեաց։ Զուգութիւնն արդարութիւն ծնաւ. զի աստուածասէր ազգն զուգութեամբ եւ արդարութեամբ զարդարեալ է. (Փիլ.։)
vain, useless, futile, trifling, frivolous;
—, ի —, ընդ —, — ուրեմն, vainly, in vain, uselessly, invalidly, unjustly;
— սարջանք, unavailing regrets;
— ջան, անօգուտ վաստակ, labour lost;
— խօսել (զումեքէ), to calumniate, to impute, to accuse;
ի — ճգնել, to labour in vain.
Զուր մարգարէանան։ Զուր պաշտեն զիս։ Զուր աշխատի արծաթագործն։ Վասն առնն զուր մեռելոյ։ Զուր տարապարտուց ի վերայ եկելոց կուտելոց։ Ի զուր տարապարտուց կորուսանէք զմեզ։ Ո՛չ ի զուր ինչ խօսեցայ։ Ի զուր եւ ի տարապարտուց վաստակեցաւ։ Ի զուր վաստակեցաւ։ Ի զուր են զարդարանքն քո։ Ի զուր յուսացուցեր զժողովուրդդ զայդ ի նանրութիւնս։ Զուր ուրեմն վաստակէի տարապարտուց։ Զուր ուրեմն պահեցի զամենայն ինչ նաբաղու.եւ այլն։
to tremble, to shudder, to shake, to quiver, to take fright, to be scared, startled;
to be uneasy, alarmed, to concern one's self;
— ի ցրտոյ, to shiver with cold.
σφαδάζω, δυσανασετέω, ὁδυνόμαι , ὁδύρομαι angor, palpito, agre fero, doleo, moereo, lamentor στενάζω ingemisco եւ այլն. Ի զովոյ կամ իբր ծփմամբ տագնապիլ՝ դողալ. ի դող մահու հարկանիլ յետին ցրտութեամբ կամ յետին տագնապաւ. սարսռալ. եւ Վշտագնիլ. վարանիլ. նեղիլ. դժուարիլ. ստրջանալ. զայրանալ. հեծել. տատամսիլ. հոգալ. տրտնջել.
Զչարչարանս եւ զտրտմութիւնն եւ զզոփալն Աստուծոյ բանին ասեմ ո՛չ բնութեամբ աստուածութեանն, այլ միաւորութեամբ տնօրէնութեանն. (Թէոդոր. մայրագ.։ եւ Յհ. իմ. երեւ. ի Բարսղէ։)
Եսաւ (առ նախանձու) դժուարի եւ զոփայ։ Ի մոլորելն՝ ստրջանայ, զոփայ։ Զոփայ՝ տրտմի եւ վշտանայ մեղաւորն, կամ մահապարտն, եւ այլն. (Փիլ.։ Լմբ.։ Պիտ.։)
Շատ ինքն զոփասցէ, եւ այլայլեսցէ զերեսս իւր. (Սիր. ՟Ժ՟Բ. 19.)
Զհոգս այլ եւս եկեղեցեաց, զորս զոփայր բազմօրինակաբար. (Տօնակ.։)
to be exasperated, irritated, to put one's self in a passion, to take offence, to resent, to be vexed, to bear malice;
to grieve, to complain, to lament.
Այրն այն թէպէտեւ զչարացաւ. եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8։)
Ընդ այլոց մեղս զչարիցի։ Մի՛ զչարեսցուք ի նախատինս. (Սարկ.։)
cf. Զչարանամ.
Այրն այն թէպէտեւ զչարացաւ. եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8։)
Ընդ այլոց մեղս զչարիցի։ Մի՛ զչարեսցուք ի նախատինս. (Սարկ.։)
to clear, to cleanse, to fine, to refine;
to clarify, to filter, to purify;
to rectify;
to revive.
Իբրեւ զհուր՝ ո՛չ առ ուտել եւ ծախել, այլ առ ի զտել եւ սրբել։ Զտեա՛ զմիտդ, սրբեա՛ զսիրտդ. (Ոսկ. ես.։)
Զտեալ զխորհուրդս մեր՝ տաճարացո՛ եւ այլն. (Պտրգ.։)
Չքնաղ քան զբան, եւ ի մթութենէ երկեւանութեան խաւարի զտեալ։ Նշուլազարդ մաքրութեամբ զտեալ զմռայլս մեղաւորիս. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Խ։)