to resemble Homer;
to become a clever poet.
Պատերազմ եղեալ ընդ զմիւռնացիսն կողոփանեացն, պատանի գոլով հոմերոս՝ ասէ ցզմիւռնացիսն, ես կամիմ ձեզ հոմերանալ. այսինքն զհանդերձելոցն (յաղթութեանց) գուշակել ձեզ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։ (ուր երկդիմի բառն յն. թերեւս թարգմանելի էր, ես կամիմ ուղեկից ձեզ լինել։))
grand, magnificent, superb, splendid;
great, excellent, eminent;
— քաղաք, topping, most eminent city;
— այր, a great man;
— իշխան, illustrious prince;
— բժիշկ, celebrated doctor.
Որոյ քաղաք իւր հոյակապ այսքան, եւ անառիկ բազմաց. (Համամ առակ.։)
taste, flavour, savour;
foretaste, prelibation, proof, gustation;
drinking-vessel, cup, mug, glass, tumbler;
measure of gallons;
դուզնաքեայ —, weak or slight effort;
առնուլ զ—, to try, to taste, to relish;
առնուլ զ— քաջասրտութեան նորա, to prove his courage;
—աւ զծով չափել, to empty the sea with a tea-spoon.
(որպէս թէ ճաշիկ իմն) γεῦσις, γευθμός , γεῦμα gustatio, gustus, esca, cibus, edulia, sapor. Տեսութիւն համոյ ճաշուն, այսինքն կերակրոց եւ ըմպելեաց. ճաշակումն. կերակուր, ըմպելի. համ, եւ փորձ. նշանակ. համտես.
to taste, to try, to relish;
to eat, to feed;
to drink;
to experience;
— զմահ, to die;
— զաշխարհ, to enjoy the world or its pleasures;
— զքաղցրութիւն խաղաղութեան, to taste the sweets of peace.
Զմանկունսն իսկ մինչեւ ցամս ութուտասանց ամենեւին ի գինի ոչ ճաշակել ... եւ յետ այսորիկ գինով իսկ ճաշակել չափաւոր մինչեւ ցերեսուն ամսն. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
to dine, to take the noonday meal, to eat;
— արտաքս, to dine bill of fare.
Լուան՝ թէ անդ ճաշելոց է. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 25.) (այսպէս լաւ օրինակքն հյ. որպէս եւ եւ յն. բայց ոմանք գրեն, ճաշելոյ է)։
lucid, fulgid, luminous.
Անթեմս այս բանջար ... շուրջ զիւրեաւ ունի բուսեալ ճառագայթաձեւս զտերեւովն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Ճառագայթափայլ.
belonging to a discourse, discursive;
narrated, described;
— իմաստք, literal sense.
Ճառական պատճառք, արժանաւորք ի զարմանալ։ Ճառական բացատրութեանն հատուցումն այսպէս ասասցի. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Է եւ ի խունկս ինչ կինամոն ղարմացական, որ զնըմանէ են սքանչելի բանք ճառական. այսինքն ճառեալք. (Երզն. ոտ. երկն.։)
to write or narrate the same thing with another.
Ո՞վ մեզ զայսոսիկ ճառակցէ՝ հաւասարելով պատմութեանս. (Խոր. ՟Գ. 68։)
to discourse, to make a discourse;
to treat;
to narrate, to relate;
to recount, to tell, to recite, to speak.
Ճառել զսրբութիւն մեծին աստուծոյ։ Զմկրտութեանն զօրութիւնն եւ զշնորհն օրինակաւ ինչ ճառեաց ծածկաբար։ Ճառէ զգովութիւն սորա։ Զխոնարհագոյնն ճառէ։ Յայսցանէ ինչ ոչ ճառեաց. (Խոսր.։ Նանայ.։ Սարգ. յկ. ՟Ա։ Շ. մտթ.։)
Յայսմ վայրի ճառեցից զվայրենամիտ ազգին զխստասիրտ դառնութիւնն ի գլուխ ելեալ. (Ղեւոնդ.։)
Զայս արդի ճառեալ այրս ասէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
pasture, feed, food, forage, fodder, provender;
pasture ground or land, meadow;
food, pasture, aliment, nourishment, prey;
— հրոյ, fuel, combustible;
— լինել, to be food to, the prey of, a prey to;
հրոյ — լինել, մատնիլ, to be a prey to the flames, to be burnt, devoured, consumed by fire;
սրոյ — լինել, մատնիլ, to perish by the sword;
սրոյ — տալ, to put to the edge of the sword, to slay;
— գտանել, to spread over, to wind or creep about;
— տալ հերձուածոց, to keep up, to foment divisions;
առ — ախտից, for cherishing or caressing the passions;
բազմախողխող երկաթոյն նա տայր ի —, he mowed them down with the murderous steel, or sweeping brand;
գիտութիւնք — են մտաց, knowledge is the food of the mind;
ճար եւ — առնել, to find a remedy;
to repair, to redeem, to retrieve, to make reparation or amends for.
Ճարակն ինձ այսպէս թուի ասել զկերակուրն հոգեւոր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Նմա այսօր կարօտի ճարակ վիրացս մերոց առ ի բժշկել. (Լմբ. պտրգ.։)
to lead the flocks out to pasture, to feed, to pasture;
to remedy, to cure;
to attack, to corrupt, to waste, to devour, to consume;
to pasture, to graze, to browse, to feed, to bait, to feed or live upon, to eat;
to expand, to extend, to dilate, to propagate, to diffuse, to spread;
to take root, to get rooted;
to be cured;
— զանձն, to fatten oneself;
բոցն հողմավար ծաւալեաւ —կէր, the flames, driven by the wind, continued to spread;
յանհնարինս —կէր ի սիրտս նոցա, a deep wound rankled in their hearts;
ցաւն որ յոսկերս նորա —կէր, a pain which penetrated to the very marrow of his bones.
Երիվարաց, եւ իշոց, եւ այլոց այսպիսեաց ճարակողաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Չար ախտս յայսմանէ առեալ զնիւթ՝ սկսաւ ճարակել. (Լմբ. պտրգ.։)
Քննութիւն մեր աստէն առ մեզ ճարակեսցի։ Բանն կարօտեալ՝ ի պէտս այնորիկ այսր անդր ճարակեցաւ. (Լմբ. պտրգ.։)
to crack, to crackle, to crepitate.
Զճարճատելն նմանեցուցանէ փշոցն ճարճատելոյն ի մէջ հրոյն. զի այս նիւթ ի կիզելն ձայն հանէ. (Լմբ. ՟Ղ՟Զ։)
clasp, hasp, buckle;
hutton;
loop, catch, hook;
— գրոց, clasp;
խառնել զօղսն ընդ ճարմանդսն or ճարմանդեմ, to put the taches into the loops, to clasp, to fasten, to hook.
Արասցես ճարմանդս կապուտակեայս առ եզերբ միոյ փեղկին ի միոջէ կողմանէ ի խառնուածս։ Յիսուն ճարմանդ արասցես միում փեղկի։ Եւ խառնեսցես զօղսն ընդ ճարմանդսն. (Ել. ՟Ի՟Զ. եւ ՟Լ՟Զ։)
orator, rhetorician, rhetor, eloquent person.
Եթէ արամազդ ճարտասան է, եւ արհեստ այս է ամենագեղեցիկ. (Պղատ. մինովս.։)
oratorical;
—ն, cf. Ճարտասանութիւն.
Տեսակք ճարտասանականին երեք այսոքիկ են. եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
rhetoric, oratory, oratorical art;
eloquence, fecundity of expression, fluency of speech, richness of style.
Ճարտասանութիւն՝ հաւանութեան արարչական։ Ճարտասանութիւն պիտանանայ արդարոյ (իմա՛, իրիաւանց), այսինքն քաղաքականութեան. (Սահմ. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
better.
Ճարտարագոյն արուեստաւորաց։ Զայս առադրելով գաղափար՝ ճարտարագոյնս մովսէս քեզ թէոդորի. (Պիտ.։)
to speak with eloquence or art, as an orator.
Ե՛ւս հպագոյն զայս ճարտարախօսէ պօղոս. (Անան. եկեղ։)
Ոչ եկիր այսր ճարտարախօսել, այլ զոհեա՛ աստուածոցն. (Ճ. ՟Գ.։)
speaking well, fluency of speech, eloquence.
to apply oneself to, to study, to think of a device;
to become industrious, ingenious, skilful, dexterous, adroit.
Ճարտարանալ փութացեալ յաղագս այսորիկ աստուածաբանիս մտածութեան. (Դիոն. ածայ.։)
art, skill, ability, dexterity, address;
cunning, subtlety, artifice, prank, feint, policy, sharpness;
penetration, sagacity, presence of mind;
knowledge, erudition;
genius, bent;
ճարտարութեամբ, dexterously, cleverly, adroitly, artfully, craftily, cunningly;
ձեռագործ, մշակական, տուր եւառիկ —, manufacturing, agricultural, commercial industry;
լար ճարտարութեան, lead plummet.
Արար յերուսաղէմ մենքենայս արուեստից ճարտարութեան լինել ի վերայ պարսպաց. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 15։)
Զչար ճարտարութեան ի ձեռն առեալ. այսինքն ճարտարապետութեան. (Արծր. ՟Ե. 8։)
cf. Ճգնեցուցանեմ.
austere or ascetic life, austerity;
penitence, mortification, maceration;
fatigue, labour, trouble, effort;
combat, resistance;
danger, risk;
— մահու, death-struggle, pangs, agony;
օր ճգնութեան դատաստանին, the momentous day of the Last Judgment;
ամենայն ճգնութեամբ, with the utmost care or diligence.
Պարապեալքն այսպիսում ճգնութեանց դիւանագիրք մատենից։ Ի սաստիկ ճգնութեան պահել (զշինօղսն պարսպաց). (Խոր. ՟Ա. 2. 15։)
walk, turn, turning;
— առնուլ, զբօսնուլ ի —, cf. Ճիմ, cf. Ճեմիմ;
— զ—ի, in taking a walk, walking;
գնալ — զ—ի, to walk with a measured, haughty step;
cf. Սանձ.
Սրտից ճանապարհ ահեղինաճեմ, ճեմ ցոփինընթաց գերեզմանի դուռն. այսինքն յիսուս գայ սիրով ի գերեզման ղազարու. (Նար. տաղ.։)
cf. Ճեպեցուցանեմ.
Երկունք փրկութեան աշխարհին ճեպէին (զհայս). (Շար.։)
to hasten, to urge on, to forward, to quicken, to hurry, to despatch;
— զընթացս, to accelerate, redouble or increase one's pace.
werewolf.
Որջացեալ գազանք մեծամեծք, ճեւեղիկք, եւ այլք ընդ այսս չարութեան. (Միսայէլ խչ.։)
effort, endeavour, attempt, study;
labour, work, pains, suffering, hardship, toil, fatigue;
danger, hazard, jeopardy;
crisis;
conflict, contest, combat, fight;
cf. Ճգնութիւն;
— ի —, close or hard by, one after the other, without intervals;
ամենայն ճգամբք, with all one's strength or ability;
ճգունք մարտի, the toils of war;
տանել մեծամեծ ճգանց, to bear or sustain great hardships;
զամենայն յանձին ունել, թափել, ի մեջ առնուլ, բազում ճգունս առնել, to strive or struggle hard, to do one's best or utmost, to redouble one's endeavours, to make superhuman efforts;
— դնել, to make an effort, to strive, to endeavour;
— դնել զյետին —, յետին ճըգամբք գուն գործել, to make a last effort, or final efforts.
Զվաստակս ճգանց։ Յայսպիսի ճգանց։ Յաճախութենէ ճգանց։ Առաջին ամենայն ճեանց է համբերութիւն։ Ի ծանր աշխատութենէ ճգանցն. (Յճխ.։ Եղիշ.։ Նար.։ Վրք. հց.։)
cf. Ճճուեմ.
ՃՂԵԼ. Ճռուողել իբրեւ զձագս. կամ ճչել. (եթէ չիցէ այսպէս գրելի).
exact, just, punctual, precise, categorical, strict, effective;
—, ճշգրտիւ, cf. Ճշդիւ;
— ասել or ասելով, properly speaking.
Տեսանես զայսոցիկ ճշգրիտ պատկերս քահանայաբար կատարեցելովքն։ Ո՞ւր է ապա ճշգրիտն՝ որ ճշմարիտ որդւոյն է բաժանելն եւ որոշելն յարարածոց. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
to speak or tell the truth, to verify, to confirm.
Զայս անօրէնութեան տեառն ճշմարտաբանեցին հարքն սուրբ հաւատ։ Բազում եւս տէրն ի կենսատու աւետարանին ճշմարտաբանէ. (Լմբ. հանգ.։)
truthfulness, veracity.
Զամօթ կրեսցեն, եւ սանձակոծ եղիցին այսու ճշմարտաբանութեամբ. (Լմբ. հանգ.։)
cf. Ճշմարտիւ.
Որպէս եղեւ ճշմարտապէս տղայ, այսպէս եւե աճումն ընկալաւ. զի մի՛ առ աչօք զայն համարեսցին. (Կիւրղ. ղկ.։)
cf. Ճշմարտեցուցանեմ.
Ճշմարտեն (յայսմ մասին). իսկ բազմօք այլովք ստեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
truth;
veracity;
reality;
sincerity;
բուն —, plain truth;
— իրաց, the bottom or basis of things;
անպատրուակ ասել զ—, to tell the whole truth;
աղարտել զ—, to offend against truth;
ճշմարտութեամբ, cf. Ճշմարտիւ.
Եւ զի եկն դառն ճշմարտութեան (այսինքն ճշմարիտ), խափանեցան՝ որ նմանութիւնք էին. (Եփր. աւետար.։)
Այն՝ նմանութիւն գործոյ. իսկ այս՝ գործ ճշմարտութեամբ։ Անդր քան զօրինակն գերազանցեաց ճշմարտութիւնն։ Որ ի ստուեր ճշմարտութեան. եւ այլն. (Յհ. իմ. երեւ.։ Նար. խչ.։ Շար.։)
power, authority, influence, sway, empire;
pride, haughtiness;
riches, opulence;
abundance, diffusion;
ճոխութեամբ, nobly, magnificently, authoritatively, imperiously, arrogantly, haughtily, ostentatiously, pompously;
քո —դ, Your Lordship.
Իշխանական ճոխութեամբ։ Ճոխութեամբ հրամայել։ Հրաման քո ճոխութեանդ։ Կայսերական ճոխութիւնդ։ Ճոխութիւն հրամանին։ Ճոխութեամբ խօսել, կամ գործել։ Նստաւ ճոխութեամբ յաթոռն իւրական. (Յճխ.։ Սեբեր.։ Արծր.։ Ոսկ.։ Նար. ՟Լ՟Դ։)
riding;
horsemanship, equitation;
հանդերձ հեծելութեան, riding habit;
կրկէս հեծելութեան, manege;
raceground, course;
hippodrome;
մարզիչ եւ մարզարան հեծելութեան, riding-master, riding-school.
Հեծելութամբդ քո փրկեցեր զտիեզերս. այսինքն բազմելով ի խաչ. (Շար. ստէպ։)
cf. Հեծեծանք.
Զայսախառն հեծեծութիւնս թալկացուցիչս. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
cf. Հեծեծանք.
Զայսպիսի հինինումն ժողով տրտմութեան առնեմք՝ հեծեծումն զնա եւ շոգոլի կոչելով. (Նիւս. կազմ.։)
idleness, laziness, supineness, slowness, tardiness, listlessness, negligence, lukewarmness, indifference.
Տեւականութիւն հեղգութեանց. այսինքն յորդորիչ զհեղգս ի տոկութիւն գործոյ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
to inundate, to submerge, to cover with water;
to overflow, to lay under water;
to hurl or fling down, to precipitate.
Գետովք մեղանաց արեան հեղեղիմ։ Զմէջ յատակի յարկին հեղեղեալ (արտասուօք)։ Յուղխիցն հեղեղեցին։ Ցորեանս հեղեղեալ (յանձրեւաց յորդելոց)։ Զաղբերց հեղեղեալ (այսինքն յորդեալ) մշտահոսութիւն. (Նար.։)
cf. Առաջնորդ;
cf. Գտակ;
cf. Մատենագիր.
ἠγεμών, ἠγούμενος . (որ եւ Հիգեմոն) dux, rector, princeps . (գտանի գրեալ եւ Հեղիւնակ, Հեղանակ) Յետինք վարեն որպէս լտ. աւգթօռ, աւթօռ. այլ առ նախնիս վարի որէս յն. իղէմօն, իղո՛ւմէնօս. լտ. տո՛ւքս. այսինքն Առաջնորդ. առաջնորդօղ. վարիչ. գլուխ. հաւակ. սկզբնահայր.
cf. Հեղձումն.
Գարշութիւն մարդկան, ուստի մահ. յաղագս որոյ հե՛ղձ արար, վասն որոյ անձրեւ բոցակէզ. (Տօնակ.։) (Կամ ընթերցի՛ր, հեղեղ հեղձարար, այսինքն հեղձուցիչ։)
suffocated, choked, oppressed, agitated, disquieted, grievous, anxious;
suffocating, stifling;
— օդ կամ ջերմութիւն, sultry weather or heat;
— հազ, a stifling cough;
hooping cough;
— ձայնիւ, in a stifled voice;
— ի վշտացն, loaded with grief;
woe-begone;
— արտասունք, repressed tears;
— առնել, to stifle, to choke;
to smother, to suffocate;
to drown;
— լինել ի բարկութէնէ, to be half choked with rage or anger;
— լինէր սիրտ իմ, my heart was ready to break, was oppressed with grief;
cf. Հառաչանք.
Իբր Հիւղ. խուղ. cf. ՀԵՂՔ։ Իսկ որպէս ռմկ. այսինքն Անգամ. cf. ՀԱՂ։
Ընդ այսակիր քարակոշկոճ հեղձամղձուկ եղկելի անձանցն. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
cf. Հեղձանիմ.
Զայսոսիկ յիշեալ՝ հեղձի ի մտի։ Եղբայր ոմն հեղձիւր ի չար եւ ի զազիր խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Զ։)
cf. Հեղձանիմ.
Զայսոսիկ յիշեալ՝ հեղձի ի մտի։ Եղբայր ոմն հեղձիւր ի չար եւ ի զազիր խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Զ։)
cf. Հեղձանիմ.
Զայսոսիկ յիշեալ՝ հեղձի ի մտի։ Եղբայր ոմն հեղձիւր ի չար եւ ի զազիր խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Զ։)
to choke, to be suffocated, stifled, drowned.
Զայսոսիկ յիշեալ՝ հեղձի ի մտի։ Եղբայր ոմն հեղձիւր ի չար եւ ի զազիր խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Զ։)
to pour, to pour out, to empty, to pour forth, to shed;
to diffuse, to scatter, to disperse, to spread;
— զանձն առաջին տեառն, to pour out one's soul before the Lord;
— զսիրտ իւր առաջի ուրուք, to open one's heart, to unbosom oneself to;
— զբարկութիւն, զսրտմտութիւն իւր ի վերայ ուրուք, to give vent to anger, to discharge one's wrath upon;
— կռոց նուէրս, to pour out libations to idols;
— արիւն բազում, արեան ճապաղիս —, to cause immense bloodshed, to shed torrents of blood;
արտօսր —, to shed tears;
— զարիւն իւր, to shed one's blood.
Առ զսրուակն իւղոյ, եւ եհեղ ի գլուխ նորա։ Առէ՛ք սափորս ջրոյ, եւ հեղէ՛ք ի վերայ ողջակիզիդ։ Հե՛ղ զարգանակն։ Գինին հեղու (այսինքն հեղանի), եւ տիկքն կորնչին։ Զրիւնն հեղցէ առ յատակաւ սեղանոյն, կամ շուրջ զսեղանովն, կամ առաջի սեղանոյն, կամ յերկիր։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ, փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա։ Այդ է արիւն իմ, որ ի վերայ բազմաց հեղու (այսինքն հեղանի)։ Հեղի արտասուք (կամ զարտասուս) զերեսօք իւրեանց ի վերայ նորա.եւ այլն։