widely, amply.
Գետ՝ որ ընդարձակապէս հոսի ընդ հարթաձեւ դաշտ. (Լմբ. պտրգ.։)
reared in ease, dainty, delicate, commodious;
unbridled, dissolute.
Նախդիր անպէտ (բաց ի բաղադրութենէ, ուր լինի եւ Ըմ) որպէս Ընդ. ներ. ն. ի. յ. ց։ Ի տրական հոլով, որպէս յն. εἱς ad
Ասէ սուրբ առաքեալն ըն ցերանելին։ Ասէ ըն ցայնոսիկ. (Ճ. ՟Ա.։)
Հիւանդութիւն եւ ողջութիւն ըն մարմնոջ կենդանեաց. իսկ սպիտակութիւն եւ սեւութիւն պարզաբար ըն մարմնոջ. իսկ արդարութիւն եւ անիրաւութիւն ն՝ոգւոջ մարդոյն. (Արիստ. հակակ. ՟Թ։)
Ի բացառականն, որպէս յն. ἑκ եւ ի յանգս՝ -θεν
Մարդիկք փափուկք իբրեւ զնոսա՝ ընդարձակասուն բնակիչք ձիւնեղէն լերանց՝ եղեն բնակիչք խորշակահար դաշտաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Ընդարձակ.
Ուրա՛խ լեր ընդարձակատար տեղի անտանելւոյ բնութեանն. (Ոսկ. յաւետիս.։)
cf. Արձակ.
cf. Արձակեմ.
Տուրք մարդոյ ընդարձակեցուցանել զբնակութիւնս իւրեանց. (Լաստ. ՟Ի՟Դ։)
extent, extension, size, latitude, greatness, width, amplitude, amplification, enlargement;
diffusion;
field;
capacity, capaciousness;
disengagement, relaxation, freedom, liberty.
Ընդարձակութիւն պատմութեան, կամ լեզուի, ապացուցի, խորհրդոց Քրիստոսի, ձեռին, կամաց, կեղոյ չարի։ Յընդարձակութեան վայելումն։ Առնել ընդարձակութիւն ի վրդովմանց։ Կապելոց կամ նեղելոց ընդարձակութիւն, եւ այլն. (Խոր.։ Պիտ.։ Լմբ.։ ՃՃ. եւ այլն։)
Սակաւ ինչ ընդարձակութիւն տացուք բանիս։ Թէ կամիս ընդարձակութիւն տալ բանիս. (Երզն. մտթ.։)
cf. Ընդարմացեալ.
Արմատ Ընդարմանալոյ. իբր Ընդարմացեալ ինչ. զոր Անյաղթն ստուգաբանէ ըստ համեմատութեան յունականին ի վերայ մարմին բառի այսպէս.
to benumb, to lull asleep;
to chill;
to stupefy.
ναρκόω obtorpefacio, obstupefacio Տալ ընդարմանալ. թմբրեցուցանել. թմրեցնել.
Ընդարմացոյց զամոլաջիլ զըստին Յակոբայ։ Ընդարմացոյց զամոլաջիլ նորա. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 25. 32։)
Զբազմակոյտ ոսկերաց նորա ընդարմացոյց. (Յոբ. ՟Լ՟Գ. 19։)
Այսօր անմահութեան հոտ անոյշ բուրեաց ի Թաբօր, թմբրեալ ընդարմացոյց զդասս առաքելոցն. (Շար.։)
to cover with sand, to bury.
Ծածկաբար զչար վարդապետն սպանեալ ընդաւազեաց. (Կաղանկտ.։)
to cry out-right, or loudly.
Լալ եւ ընդգեղձանել ե՛ւս չար քան զմանուկ, որ ի ստենէ մօր քեցիցի. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ա։ եւ ա՛յլ մեկն. Ոսկ. ՟ա. տիմ. (նոր ձ. ընդգեղծանալ)։)
to fall on one's knees;
to coil one's self up.
Ընդգճեալ ի ծունկս՝ երկիրպագանէր։ Ընդգճեալ առաջի արտօսրաթոր կականմամբ. (Յհ. կթ.։)
Ուղղորդ ոտքն ... եւ չեն ընդգճեալ յիւրեանցն բարձրութենէ. (Լծ. եւագր.։)
to take or receive to one's bosom, to make welcome.
ἑγκολπόω insinuo, in sinum colligo, constringo Ի գոգն ժողովել. ամփոփել. պարունակել իբրեւ ի ծոցի. ծոցը առնուլ, իր մէջը ունենալ.
Ընդգոգեալ ոսկի եւ արծաթ բազում։ Ո՛վ քաջ, առ ի՞նչ զայս ընդգոգես. (Պտմ. աղեքս.։)
Զայս աւետիս եւ վստահութիւն ընդգոգեալ ունէր։ Սեռք մերմանց անճառից ընդգոգեալ ի մի ասպարէզ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. եւ Նար. մծբ.։)
to embrace, to clasp in ones arms, to clasp or throw one's arms round, to hug;
to undertake;
— զձեռն ի վերայ լանջաց, to remain with the arms crossed.
Ի գիրկս ըստ նմանութեան մանկամօր առեալ՝ ընդգրկեալ բերէին. (Ագաթ.։)
Ընդգրկել զկենակիցն։ Հեռացի՛ր յընդգրկելոյ զօտարն։ Ընդգրկեաց սիրական ողջունիւ զորդին միածին։ Զլոյս հոգւոյն ընդգրկել։ Ընդգրկել զերկեղ Աստուծոյ։ Զբարին ընդգրկել։ Զնոյն երանութիւն ընդգրկել. (Լմբ.։)
ԸՆԴԳՐԿԵԼ, կամ ԸՆԳՐԿԵԼ գրի երբեմն որպէս Ընկրկել. յետս ընդ կրուկն տանել. կասեցուցանել.
Ոտքն բեւեռեալ էին վիրօքն, եւ զընդդիմացօղն ընգրկեաց. (Իսիւք.։)
Օտարացն նուաճօղ մարդս զանձին իւրոյ բնութիւն է՞ր վասն ոչ կարաց ընդգրկել. (ա՛յլ ձ. ընկրկել). (Շ. յկ. ՟Խ՟Դ։)
Երասանաւ բանին ընդգրկեալ զոտս մեր ի ճանապարհէ աշխարհիս՝ դարձուցանէ յընթացս վկայութեանն Աստուծոյ. (Լմբ. սղ.։)
Գլուխ իմ ընդգրկեալ ծնգեալ իբրեւ զհասկ, որ հասանէ ի մանգաղս մահու. (Կեչառ. աղեքս.։)
opposite, contrary.
Հանապազ ընդդիմադարձ կայք բարերարաց ձերոց. (Ճ. ՟Ժ.։)
opposition, resistance;
antiperistasis.
Մեղուացն մաղքն ստեղծանին յարմարեալք ի միմեանց վեցանկիւնի բջջօքն, եւ ընդդիմադարձութեամբք. (Առ որս. ՟Է։)
to oppose, to object.
ἁντιτίθημι oppono ἁντιμετρόω oppondero Դէմ ընդդէմ դնել՝ կարգել՝ կացուցանել. բաղդատել ներհակաբար.
Զառ ի նմանէ զբաղումն՝ աստուածային հոգոցն ընդդիմադրեաց։ Զվստահութիւն իւր առ ի յԱստուած յուսոյն ընդդիմադրեալ մարդկային մտածութեան. (Բրս. հց.։)
Առ իրին բարձրութիւն ընդդիմադրել զմարդկօրէնն. (Դիոն. եկեղ.։)
Ընդդիմութիւն բանսարկուին ... ուղղութեանց զհակառակ չարն ընդդիմադրեն. (Խոսր. պտրգ.։)
Ընդդիմադրէ Աստուծոյ զկռոցն նուաստութիւն. (Լմբ. սղ.։)
opposition, objection.
Որպէս յընդդիմադրութենէ կազմութիւն (բանիցս)։ Ընդդիմադրութիւն օտարափառացն։ Ընդդիմադրութիւն ոչ ճշմարիտ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Առ ունայնացուցիչսն ընդդիմադրութիւն։ Առանց ընդդիմադրութեանցն լուծմանց. (Լմբ. պտրգ.։)
Նոցա չարութեանն ընդդիմադրութեամբ զստացեալ բարիս առաւելապէս պայծառացուցանել։ Մեծի օրինաց սիրոյ ընդդիմադրութիւն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Ընդդիմաբանական.
contrary, opposite;
opposite extremes, adversity, disgrace, calamity;
— զօրութիւն, coercive power;
—ս դնել, to oppose, to contract.
Ամենայն ընդդիմակք՝ միմեանց ապականիչք։ Որք բոլորովին ընդդիմակքն են ոչինչ ունին հաւասար. (Նիւս. ամ. չար.։)
Միտս խորհրդոց կալցի բարեաց եւ լաւաց, եւ ի պէտս վարեսցի ընդդիմակօքն. (Փիլ. լին.։)
Ընդդիմակ ալիք. (Լմբ. սղ.։)
(Նեստոր) ընդդիմակ թուղթս գրելով ուղղափառութեան հաւատոյ. (Աբր. մամիկ.։)
Ընդդէմ ժողովոյն միախորհ եդին ընդդիմակս. այսինքն ընդդիմակ բանս. (Գագիկ առ ռոմանոս.։)
to oppose, to resist.
Անտիոքոս բռնադատէ թողուլ զօրէնս հայրենիս, եւ Մատաթիա ոչ ընդդիմակայէ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
cf. Ընդդիմակաց;
— ցաւք or —ք, adversity, calamity.
Հոգիք սրբոցն ընդդիմակայք այսպիսի ախտիս են. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Ստահակ ասին ընդդիմակայք ճշմարտութեան. (Շ. բարձր.։)
Եթէ աղքատասցի եղբայրութիւնն յընդդիմակայ ցաւոց։ Պարտ է ի ձեռն աղօթից եւ խնդրուածոց վճարել (իլ) յընդդիմակայիցն (իրաց). (Բրս. հց.։)
opposition, resistance;
confutation, refutation, dispute, controversy.
ἕνστασις adversatio, argumentum ad refellendum adversarium Ընդդէմ կալն. պնդելն զիւր բան՝ եղծմամբ բանից հակառակորդին.
Պատահեմ ձեզ Ընդդիմակայութեամբ։ Եւ է ընդդիմակայութեան գործ, եւ այլն. (Սահմ. ՟Ա։) (ուր լրագրոյն է յն. իսկ ի հյ. թերի, մինչեւ շփոթիլ ընդ Ընդդիմայարակայութեան)։
cf. Ընդդիմակայութիւն.
Եթէ զոգւոյ առ մարմին զուգակցութիւն եւ զընդդիմակայումն հայեսցէ (ուսանել), ի նա յեցցի. (Սկեւռ. լմբ.։)
that resists, opposite, contrary.
Հոսումն՝ հաստատութեամբ իւիք զօրաւորաւ եւ ընդդիմակացաւ արգելանի. (Բրս. չար.։)
Ոմանց այսպէս կարծի, եթէ վասն ընդդիմակաց զօրութեանցն ասացեալ իցէ բանս. (Ոսկ. ես.։)
Յօրինակացն տուեցելոց զընդդիմակացն բարձրացուցանել (զՍուրբն Մեսրոպ). (Կորիւն.։)
opposition, resistance.
Առ ախտսն ընդդիմակացութիւն (այսինքն դիմակալութիւն)։ Միմեանց լուծման եւ ընդդիմակացութեան. (այսինքն անմիաբանութեան, երկպառակութեան). (Բրս. հց.։)
opposite side, reverse, wrong side.
Որպէս եւ ընդդիմակողմնն՝ մի ըստ միոջէ չարին է կապեալ զչարութիւնն իւր. ատելութիւն զբարկութենէ, բարկութիւնն զհպարտութենէ. (Նեղոս.։)
antipathy.
ἁντιπάθεια antipathia Դիմամարտութիւն յօժարութեանց կամ բնութեանց.
Մոգքն ազգ են պարսկական, ի հնարս եւ ի դիւթութիւնս, եւ ի բանաւորական ընդդիմակրութիւնս նայելով, եւ ի պահպանութիւն առ ի բարձրայնոցն պարապել. (Բրս. ծն.։)
cf. Դիմամարտութիւն.
Զբանսարկուին զընդդիմակցութիւնսն ընկալաւ։ Որոց ընդդիմակցութիւնն մահ էր. (Ճ. ՟Գ.։)
ppposite, that opposes, resists;
hard, solid, opaque.
ԸՆԴԴԻՄԱՀԱՐ որ եւ ԴԻՄԱՀԱՐ. ἁντιτυπής, -πός ictum repellens, repercutiens, durus, asper Որ կարծրութեամբ կամ պնդութեամբ, եւ խտութեամբ կամ թանձրութեամբ ընդ առաջ ելանէ իբրեւ դիմակալ հարողի.
Ընդէ՞ր անզեղջ գործեաց զչարն. զի վաղվաղակի չունէր զոք ընդդիմահար. (Լմբ. ժղ.։)
Ստութեանն ընդդիմահարք։ Առանց ընդդիմահարի պաշտօնեայք։ Անջրպետութիւն գոլով ընդդիմահար բանիցդ, կամակար մտօք մեղանչելն, եւ ակամայ գայթակղելն. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. սղ.։)
Եւ ո՛չ առ քարինս եւ փայտս, որ ընդդիմահար է բնութեանս. (իմա՛ ըստ կրկին նշ) (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Չունէր պատրուակ ընդդիմահար մտացն ի տեսութիւն Աստուծոյ. (Լծ. ածաբ.։)
to resist;
to repel, to repercute.
Ի դիմի հարկանիլ. ընդհարկանիլ. բախիլ. հակառակիլ.
Ես ոչ բանիւ ընդդիմահարիմ, այլ գործով յանդիման առնեմ. (Վրք. սեղբ.։)
opposition, resistance;
counterblow, rebound;
impenetrability.
ἁντιπυπία, ἑνισταμένον renixus, contrarietas, obsistens Դէմ ընդդէմ հարումն. դիմահարութիւն. դիմակալութիւն. ընդհարումն. բախումն. եւ Բաղդատութիւն.
Կոհակացն ի վեր ընթացութիւնքն, երբեմն ընդդիմահարութիւն ունելով, եւ երբեմն մերժումն միայն. (Արիստ. աշխ.։)
Պօղոս զառաջին իւր հալածիչն լինել յիշէ, եւ զնախանձուն փոփոխումն, զի ընդդիմահարութեամբն առաւել փառաւորեսցէ զբարեգործն. (Ածաբ. կիպր.։)
Ամենայն ընդդիմահարութիւն թէպէտեւ դուզնաքեայ ինչ է, սակայն զբանին զընթացս արգելու. (Առ որս. ՟Է։)
contrary, inimical, opposite;
adversary, antagonist.
Որպէս ի հանդիսէ ընդդիմամարտաց եկեալ ի բանակետղն. (Կամրջ.։)
Սէր սուրբ ... ընդդիմամարտ մեղաց. (Յճխ. ՟Ժ։)
Ուր սաստկապէս նահատակեալ քաջութեամբ ընդդիմամարտ լինէր Գնէլ. (Խոր. ՟Գ. 3։)
Ընդդիմամարտացս օրինաց քոց. (Լմբ. իմ.։)
cf. Ընդդիմամարտ.
Ո՛չ հիւանդութիւն՝ մահու ընդդիմամարտիկ. (Մամբր.։)
opposition, resistance, action, combat
Յաղթողք երեւեալք ի վերայ ընդդիմամարտութեանն բանսարկուին. (Ճ. ՟Ա.։)
Մարդկան ընդդիմամարտութիւն առ նա տկար. (Լմբ. իմ.։)
to resist, to contrast, to be repugnant, to mutitiny.
Սիրելի է ընդդիմանալ եւ մարտնչել ընդ ազգի ցանկութեան. (Փիլ. այլաբ.։)
refractory, restive;
cf. Հակառակասէր.
Խստասրտութեան ընդդիմասովոր բարոյիցն (փարաւոնեանց). (Ագաթ.։)
contrary thought or sentiment.
ἁντεξέτασις collatio, comparatio Դէմ ընդ դէմ քննութիւն, կշռութիւն, բաղդատութիւն.
Զի՞նչ արդեօք իցէ կռիւ Աստուծոյ առ մարդ (այսինքն հրեշտակին ընդ Յակոբայ), բայց ինձ թուի մարդկային առաքինութեանս (կամ զօրութեան) առ Աստուած ընդդիմաքննութիւն. (Առ որս. ՟Է. յորմէ եւ Վրդն. ծն.։)
antipodes.
ἁντίποδες adversipedes Հակոտնեայք. բնակիչք ստորին կողման հողագնտոյս իբր ընդ ոտիւք մերովք. վարի աշխըրքի մարդիկ.
Ասեն արտաքինքն, թէ գոն ի ներքոյ երկրի մարդիկք եւ այլ կենդանիք, որք ընդդիմոտունք են մեզ։ Եթէ ոչ էին մեզ ընդդիմոտունք ներքոյաբնակք, ո՞ւմ արդեօք արեգակդ տայր զլոյս կէս աւուրն (ի գիշերի)։ Ես հաւանեալ էի ընդդիմոտունս մեզ լինել. եւ այլն. (Շիր.։)
resistance, opposition;
contradiction, contrariety, discord;
hinderance, obstacle;
strife;
dislike, aversion, repugnance, conflict, trouble, implication.
cf. Ընդել.
Ընդելական համարձակութեամբ ընդ մեզ խօսեցեալ. (Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 1։)
Ընդելական սովորութեամբ։ Յընդելական սովորութենէն։ Ընդելական ընտանութեամբ. (Ագաթ.։ Մանդ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ընդելական բանիւ, կամ բարբառով. (Իգն.։ Սկեւռ. յար.։ Բրս. ՟խ. մկ.։)
Սխալեալ անկայ իբրու զողողակ մթային ոչ ընդելական ի հաղբս մահու անզգայապէս. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
to grow familiar, to become familiar;
to make acquaintance;
to get used or accustomed to, to habituate one's self.
ԸՆԴԵԼԱՆԻՄ ԸՆԴԵԼՆՈՒՄ. ἑθίζομαι, νομίζω adsuefio πειράζω, μελετάω tendo, curo, exerceo me Կրթիլ, եւ ընդել լինել. սովորիլ, վարժիլ, ընտանենալ, բերիլ, յարիլ, ճգնիլ, ջանալ, փորձ փորձել. սովրիլ.
Ի թշնամանաց սրբին բերանք՝ յորժամ ընդ հոգեւոր բանս ընդելնուցումք։ Այնու առաւել ընդելնուցուն։ Ուսան, եւ ընդելան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2. եւ 7։ ՟Բ. 22։)
Ընդելեալ է բնութեամբ (աստուածային իրն) վերնագունին հասանել պատուի։ Ընդելեալք՝ իբր ասեն զճպռանցդ ազգ, օդով կերակրիլ։ Առ սակաւ սակաւ ընդելեալ։ Ոգիքն յառաջ քան զմարմինսն յօտարութիւն ընդելեալ լինի. (Փիլ.։)
Իբրեւ եկն սօղոս յԵրուսաղէմ, ընդելանէր յարիլ յաշակերտսն. յն. փորձէր. (Գծ. ՟Թ. 26։)
Փոխանակ տան միտքն եւ զգալին, եւ (ի սոյն) միշտ կրթին եւ ընդելանին. յն. ճգնին. (Փիլ. այլաբ.։)
familiar, tame, domestic.
Ընդելասէր բարք. (Պիտ.։)
to make familiar, to tame;
to instruct;
to tame, to render mild and less ferocious.
Ընդ անխրատութիւն մի՛ ընդելացուցաներ զբերան քո. (Սիրաք հին. ՟Ի՟Բ. 17։)
Զբերան քո մի՛ ընդելացուսցես յերդումն. (Սիր. նոր. ՟Ի՟Գ. 8։)
Ընդելացուցանէր նմանութեամբքն. (Ագաթ.։)
Ընդելացուցանէ իբրեւ զյաւանակ տրմուղ. (Մանդ. ՟Բ։)
Զորոց զկէսսն ի կրելիս, եւ զկէսսն ի զբօսանս ընդելացուցեալ. (Եզնիկ.։)
familiarity;
acquaintance;
custom;
յ— ածել, to familiarize with;
— ունել ընդ ումեք, to be familiar with.
Գազանք ո՛չ եթէ բնութեամբ են չարք, որպէս ընդելութեամբն ցուցանեն. (Յճխ. ՟Դ։)
Մօտ գային (գազանք) եւ ընդելութիւն ընդ մարդոյն ունէին։ Զքարբս յընտելութիւն մարդկան ածեն։ Յորոց կիսոցն եւ մորիքն արտաքոյ ընտելութեան մարդկան են. (Եզնիկ.։)
Զի ընդելութեամբ երկրայնովս առաւելութիւն վերնումն թագաւորութեան յայտնապէս ճշմարտեսցի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ընդելութեամբ եւ սովոր սիրով. (Վրդն. ծն.։)
cf. Ընդելացուցանեմ.
Ընդելուցանելով զմիտս իմ մարդկակիր լինել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ընդելոյց զնոսա տէրն մեր յառաջագոյն։ Նախ յառաջագոյն ընդելոյց զբերան ի ճաշակ գինւոյ իւրոյ. (Եփր. համաբ.։)
Ընդելանէին ընդելուցանէին (զզօրս). (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 15. յն. մի բայ, կրթէին։)
Զմատաղ մանկունս առ սակաւ սակաւ ընդելուզանեն (յուսումն)։ Մարքն (թռչնոց) զձագսն սակաւ սակաւ ընդելուզեալ՝ ի բարձունս թռուցանեն. (Ոսկ. յհ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ։) (Լինի անխտիր գրել ց, եւ զ. որպէս փլուցանել եւ փլուզանել. այլ քանզի ընդելուզանել եւ ընդելուցանել են զանազանեալ, վասն որոյ զգուշալի է չգրել նոյնպէս)։
to supplicate, to implore, to beseech, to entreat, to beg.
cf. Ընդեղձանիմ.
cf. Երկայնամիտ.
Ընդերկայնամի՛տ լերուք առ ամենեսեան, որ կարօտն իցէ օգնութեամբք առ ի ձէնջ. (Եփր. ՟ա. թես.։)
to prolong, to make last a long time;
to extend;
to defer, to spin out, to groat length.
Յաւէտ ժամանակի (յն. ընդ ամենայն ժամանակ) ընդերկարաձգէ զբանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Ոչ ընդ երկարէր զցասումն բարկութեան. (Ճ. ՟Ա.։)
Զճգնութիւնն եւ զաղօթսն ընդերկարել. (Լմբ. սղ.։)
Չարչարանքն յորժամ ընդյերկարեսցին ի վերայ, յայնժամ բազմանայ վարձ հատուցման. (Եղիշ. ՟Է։)
Ընդերկարեալ իմ ի պանդխտութեան անդ։ Շունչ նորա ընդյերկարեաց։ Գրեթէ զամ մի բովանդակ ձգեալ ընդ երկարէր (նեղութիւնն). (Յհ. կթ.։)
Որ յանհնարին ցաւս ընդերկարեալ է։ Ոչ ընդերկարեաց նախահայրն մեր ի դրախտին։ Ընդերկարին յարդարութիւնն հաստատուն եւ անշարժ խորհրդովք. (Լմբ. սղ.։)
baying the moon;
barking at in vain.
Շունք տիրասէրք ի տեղւոջ սպանմանն հոլովեալք, եւ գիշերապահ վառմամբ կատաղեալք. ընդերկնահաջ ողբովք հալածականս առնէին զգազանս անապատի. (Արծր. ՟Դ. 11։)