horse-stealer.
Որ գողանայ զձի, կամ գող ձիաւոր.
Մեծացեալ տղայն՝ ղեւ ձիագող եւ անուանի աւազակ. (Ոսկիփոր.։)
shooting, act of shooting;
texture;
stretched, well tight;
extended, vast;
long, prolix;
long, a long while or time;
ի — արկանել, to prolong, to protract, to lengthen;
to flag, to droop;
— դնել, to bend the bow;
— արշաւել or զհետ մտանել, to run or pursue far;
ամիսս —ս, for months together.
• «պիրկ» Ոսկ. ես. «ամուր, պինդ» Ճառընտ. «երկար» Շիր. Խոր. Արծր. «հիւս-ուածք, զդեստ» Ոսկ. մ. բ. 27, «արօրի մա-ներից մէկը, արօրձող» Սեբեր. «նեարդ» Պի-սիդ. Վեցօր. տող 695. «նետ, սլաք» Ոսկ, պօղ. Ա. 935. որից կազմուած են ձիգ դնել ռնետաձիգ լինել» Երեմ. ծ. 14. ի ձիգ ար-կանել «երկարաձգել» Ոսկ. մ. բ. 27. ձգել «տարածել, քաշել, երկարել, պարզել, նե-տել ևն» ՍԳր. Ագաթ. «դէպի մէկ կողմ դի-մել, երթալ» (ճիշտ ինչպէս Պլ. երկննալ, քաշուիլ. օր. Քիչ մը սա կողմը երկննանք, Քաշուեցան գացին) Ել. ը. 28. Դատ. ի. 31, Ժող. ա. 5, 6. Եզն. 189. Բուզ. 141 (այս նոր իմաստը երևան հանեց Հ. Գ. Գայեմքեար-եան, Մասիս 1900, 403). ձգիչ Վեցօր. ձգա-րան «լար» Նար. ձգանք ՍԳր. Ոսկ. եբր. ա-կօսաձիգ Ագաթ. քաջաձիգ Ասող. նետաձիգ ՍԳր. Փարպ. հրձիգ ՍԳր.. Եւս. քր. բռնաձիգ Փիլ. Պիտ. խոնարհաձիգ Ագաթ. գեղեցկաձիգ Փարպ. գաղտնաձիգ Մանդ. խառանաձիգ Գ. մակ. դ. 7. բացաձիգ Մծբ. Վեցօր. լիաձիգ Սղ. հէ. 9. երկայնաձիգ Ոսկ. ես. Վեցօր. Եւս. քր. ձեռնձգութիւն Ոսկ. ես. ևն։ Նոր բառեր են՝ ձգափոկ, ձգակապ, ձգախէժ, առաձիգ, առաձգական, հրաձգարան, ձգողութիւն, ձգո-ղականութիւն։-Նոյն արմատից՝ կրևնու-թեամբ՝ ձգձգել Երեմ. ժե. 10. Ոսկ. մ. բ. 18. Եւագր.։-Աճած տ մասնիկով՝ ձգտել Ոսկ. յհ. ա. 11, 12. բ. 39. Կոչ. ձգտեզու-ցանել ՍԳր. Եւս. պտմ. Եփր. ծն, Ագաթ. ձգտիլ «երկարիլ, քաշուիլ» ՍԳր. Եւս. պտմ Եփր. ծն. «յօրանջելով ճապկտիլ» Ոսկ. Եզն, Վեցօր. «փափագիլ, ըղձալ» Բառ. երեմ. էջ 190. ձգտալ Ոսկիփ. ձգտումն Նաւում. բ. 10. -տ-ի ազդեցութեամբ դարձել է նաև ձկտել ևն։
• ՆՀԲ լծ. թրք. չէք «քաշիր», սըգ «խիտ, սեղմ», սէօք «քանդի՛ր», ուզագ «հեռու» ևն։ Lag. Reliqq. gr. 83 պրս. zil «աղե-ղի լար» և եբր. zīq «սլաք»։ Տէրվ. Al-tarm. 54 և Նախալ. 100 հնխ. yu, yug «յօդել, լծել» արմատից, որից նաև յուծ, յօդ, ջոկ ևն. հյ. ձիգ<*ձիւգ։ Karoli-des, Iλ. συγϰρ. 82 կապադովկ. žika «նետ, աղեղ», հյ. չիք. յն. βιος, սանս. jya, jyaka զնդ. zуa, լիթ. gija։ Meil-let MSL 9, 54 գոթ. gageigan «շահիլ». geigan «ձեռք ձգել»? Հիւբշ. 469 անա-պահով է համարում նախ նշանակու-թեան և երկրորդ՝ ձևի տարբերութեան պատճառով (հայերէնը գալիս է g'high ձևից, իսկ միւսները պատկանում են ghig'h արմատին։ Սակայն Prkorny 1, 550-551 ունի ճշտիւ g'heigh-, g'hegh-արմատը, որի տակ յիշուած բառերից ոմանք նշանակութեամբ էլ միանում են հայերէնի հետ)։ Հիւնք. ձուկն բառից։ Osthoff IF Anz. 10, 45 յն. ϰιχανω «աատահիլ, հասնիլ»։ Schefteleyitz BВ 28, 298 սանս. ǰihma «թեք, խոտոր-նակ»։ Karst, Յուշարձան, էջ 421 թրք. čekmek «քաշել», 429 թթր. qog, qov «վանել, քշել»։
• ԳՒՌ.-Արմատական ձևով ունինք Հճ. ձ'իգ՝, Ախց. Կր. Ջղ. ձ'իք, Ննխ. Պլ. ձիք, Ասլ. ձ'իք, ձ'ի*, Ագլ. ձիգ՝ ձիյգ՝, Գոր. Հմշ. ծիք, Ղրբ. ծիք՝, Ռ. ցիք. նաև Մշ. ձ'իկս «եր-կարութիւն».-բայական ձևով ունինք «եր-կարել» նշանակութեամբ՝ Ջղ. ձ'քել, Երև. ձ'քէլ, Տփ. ձքիլ, Ակն. ձ'ըքգ'էլ, Շմ. ծիք։ տալ. Սվեդ. ձ'ըգդըցընիլ. և «քցել, նետել» նշանակութեամբ՝ Ագլ. ձգիլ, Մշ. ձ'գ'ել, էձ'-գ'ել, Սեբ. ձը'ք'էլ, Ախց. ցկէլ, Սչ. ցքել, Ննխ. Պլ. Ռ. ցtkլ, Ասլ. ցքkլ, Խրբ. ց'իլ, Տիգ. ըցքէլ, Զթ. ը՝ծգ'իլ, ըձգ'իլ, Վն. բոկել, Ջղ. գ'ձ'ել, Ագլ. գ'իձի՛լ, Սլմ. ք'րցել, Գոր. Ղրբ. քցիլ, Տփ. գցիլ, Յղ. ք'ըցիլ, Մրղ. քիցէլ, Հւր. գիզէլ։ Նոր բառեր են ձիգիձիգ, ձիգնալ, ձի-գուկ, ձիգուպուկ, ձիգցնել, ձգանիլ, ձգատայ, ձգելանք, ձգիբաց, ձգլիկնալ, ձգմուն, ձգոց. ինչպէս նաև ջրջնքել։ Կարևոր բառ է ձիգ Ռշտ. «արօրի հաստ չուան»։-Միջին բաղա-ձայնի կրկնութեամբ է Հճ. ձ'mգ'գ'ել «նետել, քցել»։-Կայ և Մշ. ձ'կտիլ։
• ՓՈԽ.-Pedersen. Հայ. դր. լեզ. 219 ձըգ-տել բայի արմատը դնելով *ձգուտ<*ձիգու-տա «նետ». սրանից փոխառեալ է դնում լտ. sagitta «նետ» և թրք. sōgút, եակուդ. uöt. չուվաշ. šuza «ուռենի»։ (Շատ լեզուների մէջ «ուռի» բառը ծագում է «նետ» բառից. հմմտ. շվէդ. pil «նետ, ուռի»)։
Արմատ Ձգելոյ, եւ Ձկտելոյ. որպէս Ձգեալ, պարզեալ, պինդ. պիրկ.
Որպիսի՞ սիւնակք, կամ որպիսի՞ ապարումք խառնեալ ընդ երկինս՝ ունիցի զնա ձիգ եւ պարզ. (Ոսկ. ես.։)
Որք ձիգ եւ պինդ ունէին զմիաբանութիւնն. (Ճ. ՟Ը.։)
Ձիգ ասպարիզօք միջոցացն։ Ձիգ եւ յերկար առնել զպատմութիւն. (Խոր. ՟Բ. 4. 64։)
Աղօթս ձիգ եւ յաւերժս արարաք եւ արասցուք. (Թղթ. կիւրղ. առ կոստ.։)
Հարուստ եւ ձիգ ժամս։ Երկարել ձիգ ամօք. (Արծր. ՟Գ. 12։ Մագ. խ.։)
Ոմանք ասեն զխումբս սոցա ոչ առկայունս, այլյ շարժունս լինել, բայց յամս ձիգս. (Շիր.։)
Ձիգ զհետ լեալ։ Զօրոց ձիգ զհետ մտեալ. (Խոր. ՟Բ. 62։ ՟Գ. 44։)
Ձիգ եւ յաւէժ աղօթէ. (Արծր. ՟Ե. 9։)
ՁԻԳ. գ. Ձգումն, մանաւանդ նետի, պարսաքարի.
Ձի՛ք դիր ի նա. այսինքն նետաձի՛գ լերուք. (Երեմ. ՟Ծ. 14։)
Եթէ ընդհարցիս ... դաւումն անձին դէպ եղեւ ունել զիւր ձիգսն. (Փիլ. սամփս.։)
Որպէս քարն ի ձիգ պարսին յանքոյթ տեղի հեռանայ. (Լմբ. առակ.։)
ՁԻԳ. Ձգուած կամ հիւսուած, կար, ագոյց, մաճ, ուղղեակ եւ այլն.
Կարս հարկանել, եւ ձիգս հիւսուլ. (յն. հանդերձս գործել) (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Լուծ կազմել, եւ ձիգ, եւ եզինս սամետիւք ի գործ լծել. յն. լուծ առնել, եւ ղեակ ուղղել, եզինս լծել. (Սեբեր. ՟Է։)
Ի ՁԻԳ ԱՐԿԱՆԵԼ. Յերկարաձգել. յերկարել. յարատեւել. ἑπιτείνω extendo.
Տակաւին ի ձիգ արկանէր զտարակուսանսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Ի ձիգս արկեալ զտարակուսանսն։
Ի ձիգ արկանէր գեղեցիկ փութով զճշմարիտ կրօնսն. (Աթ. անտ.) այսինքն յերկարեալ հանապազորդէր։
olive-coloured.
oil-presser.
manufacture of olive-oil.
Զձիթագործութիւնն (ի ձիթենւոյ ասելով) ... յարմաւոյ, յընկուզոյ, եւ որ նմա սոցա, օտար համարեցաւ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 103։)
snow-coloured, as white as snow, snowy.
Որ է ի գոյն ձեան. ձիւնատեսիլ. սպիտակ յոյժ. որ եւ ՁԻՒՆԱԹՈՅՐ.
Ձիւնագոյն ջորւոջն արքունականաց. (Ոսկ. ապաշխ.։)
winter quarters.
Ուր լինի հանգչել ի ձմերան. այն է ձմերոց.
Իջանէր ի ձմեռնահանգիստ քաղաքն պերոզապատ. (Կաղանկտ.։)
province full of valleys.
Յարձակեցան ի ձորագաւառսն տայոց. (Եղիշ. ՟Է։)
village in a valley.
cf. Ճռուողումն.
candle, light, flambeau;
taper;
յարդարել, լուցանել, շիջուցանել զ—ն, to snuff;
to light;
to put out, extinguish or blow out a candle or light.
• , ի-ա հլ. (յգ. ճրագք կամ ճրա-գունք) «ճրագ, ջահ, լոյս, մոմ» ՍԳր. Կիւրղ. թագ. որից ճրագ գիշերոյ «ամենաթանկագին ակունքը» (որի առասպելական ծագումը տե՛ս) Տաթև. ամ. 162. ճրագաբերան ՍԳր. ճրագարան ՍԳր. ճրագալոյց Արշ. Կամրջ. Գնձ. ճրագու «ճարպ» Եզն. Վստկ. Կանոն. 27, 37 (վերջինը՝ ճրագոյն), Ոսկիփ. ճրագա-կալ Վրք. հց. եօթնաճրագ Գնձ. եօթնճրա-գեան Սեբեր։ ևն։
• = Պհլ. *čirāg հոմանիշից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. պրս. [arabic word] čirāγ «պատրոյգի ծայրի բոցը, լոյս, ճրագ, լամբ», սոզդ. čirá̄γ «ճրագ». սրանից են փոխառեալ նաև բելուճ. čirāg «ճրագ», օսս. cj aγ «լոյս», քրդ. čira, č̌irai «ջահ, լապտեր», ասոր. [syriac word] šəra-ga, արաբ. [other alphabet] ❇ sirāj «ճրագ», արևել, թրք [arabic word] čiraγ «ճրագ», ավար. ճիրախ «մոմ» և թերևս նաև թրք. [arabic word] čəra «մարխ»։-Հիւբշ. 190։
• Schröder Thesaur. 46 դնում է փո-խառեալ արաբ. sirāǰ ձևից։ Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 314 անվճռական կեր-պով ուզում է փոխառեալ դնել տճկ. ջէրաղ բառից։ Ուղիղ է մեկնում նախ ԳԴ՝ համեմատելով պրս. ձևի հետ։ Pe-term. 25, 26, 34 արաբ. sirāǰ։ Böttich Rudimenta 55, 243 և Arica 75, 238 պրս. čirāγ, ասոր. šərāg, օսս. tyuraγ, čirāγ։ Սրանց են հետևում նաև միւս-ները։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ճրագ՝, Ախց. Երև. Գոր. Կր. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. ճրաք, Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ջրաք (Պլ. գործածական է մի-այն ասացուածների մէջ, ինչ. Սիրտիս ճրա-գը մարեցաւ). Մկ. Ոզմ. Վն. ճրաք՝, Ղրբ. ճրէ՛րաք, Ակն. Խրբ. ջիրաք, Ասլ. ջիրաք, ջի-րա*, Սվեդ. ջրիւգ՝, Ագլ. ճրօյգ'. նոր փոխա-ռութեամբ Ննխ. չիրախ և խաչաձևմամբ՝ Սչ. ջիրախ։ Նոր բառեր են՝ անճրագ, ճրագան-ցում, ճրագաւոր, ճրագդիր, ճրագթաթ, ճրագ-լոյս, ճրագկալի, ճրագկպոց, ճրագպահի, ճը-րագվառ, ճրագվառոց, ճրագվառունք, ճրագ-տալ «փայլփլիլ», ճրագուել, ճրագուակալել «գիրանալ» ևն։
• ՓՈԽ.-Վերջաձայն ք-ի պատճառով հայե-րէնից են փոխառեալ վրաց. ჭრაკი ճրաքի, թուշ. ჭრაკ ճրաք «ճրագ, լամբ» (բայց պարսկերէնից են վրաց. ჩირაღი չիրաղի, ჩօრახი չիրախի «ճրագ»).-Կարաբուլակի բարբառով կայ ճերակուի «պարարտութիւն, ճարպ» մեր ճրագու ձևից։
λύχνος lucerna, lychnus. Լոյս վառեալ յիւղոյ եւ ի պատրուգէ. լայնաբար՝ Ջահ. մոմ. լապտեր. կանթեղ. ճրագարան. եւ այլն. եբր. նէր.
Ձէթ ի ձիթենեաց ի լոյս. զի եղիցի ճրագ հանապազորդ։ Լոյս ճրագի։ Զճրագսն հանդերձիցէ։ Զճրագունսն այրելոյ (այսինքն լուցանելոյ)։ Այրիցէք զճրագունսն։ Այրիցի ճրագ։ Ճրագունք լուցեալք, եւ այլն։
Ճրագ աղօտ լոյս է. (Իսիւք.։)
Ճրագունք ի լուցելոյ ճրագէ լուցանին. (Մանդ. ՟Գ։)
Ծագեալ զգործոց իւր լոյս յաշխարհ, որպէս ըզճրագդ ի յաշտանակ. (Շ. տաղ ի մեծն ներսէս.։)
Ոչ շիջուսցես զճրագդ իսրայէլի։ Դու ես ճրագ իմ տէր։ Ճրագ է բան ոտից իմոց։ Քննեցից զերուսաղէմ ճրագաւ։ Ճրագ ամպարշտաց շիջցի։ Նա էր ճրագն, եւ այլն։ Ճրագ ճշմարտութեան սուրբ յովհաննէս մկրտիչ։ Ճրագ օրինացն մովսեսի. (Շար.)
Ճրագ թագաւորի՝ աստուծոյ հրամանքն են, եւ հրաման թագաւորի՝ ճրագ է ժողովրդեանն. (Կիւրղ. թագ.։)
socket.
Բերան ճրագի. վերին ծագ ճրագաբերանի. ռմկ. քիթ. որպէս եւ յն. եւ լտ. μυξωτῆρες nares.
Երկուց ճրագաբերանացն ոսկեաց. (Զաք. ՟Դ. 12։)
tallow-chandler, candle-maker, chandler.
candle-lighter, lighting-stick;
lighter, illuminator;
lighting of candles or lamps;
Christmas eve, Epiphany, Easter eve illuminations;
public illumination;
— առնել, to light a candle.
ՃՐԱԳԱԼՈՅՑ որ եւ ՃՐԱԳԼՈՅՑ. Լուցումն ճրագաց, կամ ճրագունք լուցեալք.
Դուք էք ճրագալոյցք ճարպապարարտք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Մանաւանդ՝ Օր լուցման բազում ճրագաց. ըստ յն. օր լուսոց. ἠμέρα τῶν φώτων dies luminum, այն է նախատօնակ ծննդեան, եւ յայտնութեան, եւ զատկի.
Աստուածայայտնութեան ճրագալուցին։ Ճրագալուցի սուրբ զատկի. (Տօնաց.։)
Պայծառազգեստութիւն եւ լուսաւորութիւն զճրագալուցէն ասէ։ Զանազանութեամբ օրինակէ զճրագալոյցն առ յարութիւն. (Լծ. ածաբ.։)
Յերեկոյ ճրագալուցին. (Արշ.։)
Զմեծի պասեքին զճրագալոյցն։ Զաստուածայայտնութեան ճրագալոյցն. (Կամրջ.։)
Ահա կեցո՛ զմեզ տէր եւ արդարացո՛ յայս ճրագալոյց աւուր շաբաթու. (Գանձ.։)
cf. Ճրագակիր.
Ճրագարան՝ որ ունի զճրագն. աշտանակ. լապտեր.
Շուրջ ետ ճրագին, եւ խորտակեաց զճրագակալն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
candlestick;
candleholder;
acolyte.
lamp-shaped;
an ancient Greek oared-vessel, lychnis.
Որ ունի զձեւ ճրագի, այսինքն ճրագարանի, լապտերի, կանթեղի. այն էր ազգ նաւու երբեմն առ յոյնս, որպէս ցռկանաւ. ... (ναῦσ) λύχνον.
Նաւ. որգոն, այծեմնաձեւ, կամ ճրագաձեւ. (Սահմ. ՟Ե։)
tallow, suet, fat, grease.
Ճարպ, որ լինի նիւթ ճրագի կամ մոմոյ.
Եւ զճրագու, որ է ճարպն. (Գէ. ես.։)
Կիսոցն մորթքն, եւ կիսոցն ճրագուն. (Եզնիկ.։)
Պախրէի ճրագու. (Վստկ. ՟Յ՟Ժ՟Է։)
Երկու մասունք ճրագուին, եւ այլն. (Կանոն.։)
Ջուրն որ ի մարդն աղին աչացն է, զի մի՛ հալեսցի ճրագուն աչաց. (Ոսկիփոր.։)
parchment;
scroll.
ՄԱԳԱՂԱԹ ՄԱԳԱՂԱՏ. (լծ. եբր. մէկէլլա ի կալալ, որ է գալարել, գլորել. որպէս եւ թ. քէաղըտ, քէաղատ է թուղթ). δέρρις (թ. տէրի ). membrana, charta. իտ. pergamina կամ carta pecora βιβλίον volumen, liber. Նուրբ մաշկ մորթոյ գառան եւ ուլից յղկեալ ի պէտս գրութեան որպէս թուղթ տեւական. որ եւ է դիւրաւ գալարելի. եւս եւ Գիրք. մատեան. ... (եբր. սէֆէր, յորմէ ի մեզ սոփեր)
Գալարեսցին երկինք իբրեւ զմագաղաթ. (Ես. ՟Լ՟Դ. 4։)
Մի՛ գրեսցեն ի մագաղաթի, այլ ի թուղթս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Վատթարագոյն է հատառ մի մագաղաթ քան զթուզ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զայն ընդ բանիւ պատմութեան արկանել՝ բազում մագաղաթի ծախք լինին. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Բազում քարտիսի եւ մագաղաթի պէտք են. (Ասող. ՟Գ. 21։)
Մագաղատ հատուածաձեւ չորեքկուսի։ Գրեալ ի միջոյ կողման մագաղատին. (Փարպ.։)
Ի գրոց կերպարանս ձեւէին զթուղթսն մագաղաթս. զոր միւս թարգմանն՝ թուղթս գրաձեւս ասէ. (Գէ. ես.։)
parchment-maker.
of parchment;
կազմ —, parchment-binding.
βίβλινος chartaceus. Կազմեալն ի մագաղաթէ.
Առաքէր թուղթս մագաղաթեայս. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 2։ Ուստի՝ Գիրք մագաղաթեայ՝ է մատեան.)
Երկին իբրեւ զմագաղաթեայ գիրս գալարէր. (Յայտ. ՟Զ. 14։)
Ունէր գիրք մի մագաղաթեայ մեծագնի. (Վրք. հց. ձ։)
Զփիլոնն, եւ զմատեանսն (կամ զգիրսն) մագաղաթեայս բերջի՛ր ընդ քեզ. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)
burdock, bur.
• «անուն խոտոյ և փշոյ. լտ. xanthium, lappe» Գա-ղիան։
• ԳՒՌ.-ՀԲուս. § 1920 առանց յիշելու հին ձևը՝ դնում է Սեբ. մագարիկոն «ստեպղին, թրթնջուկ». ըստ իս շատ կասկածելի։-
ՄԱԳԱՐԻԿՈՆ կամ ՄԱԳԻՐԻԿՈՆ. Անուն խոտոյ, եւ փշոյ։ Գաղիան.։ ξάνθιος, -ον (խարտէշագոյն) xanthium, lappe.
claw, talon, nail, paw;
երկաթի —ք, torturing hooks;
ըմբռնալ մագլօք, to seize with the claws or talons, to clutch, to grapple, to grasp, to hook.
• , ի-ա հլ. (գրուած նաև մաքիլ, մա-նիլ, մագալ) «թռչունի կամ գազանի ճանկ» Դան. է. 19. Իմ. ե. 11. Եւս. քր. Սսկ. մ. ո-4. Կոչ. Վեցօր. 162, 169, 192. որից մագ-լաւոր Տօնակ. Վրդն. ծն. լիամագիլ Եզեկ. ժէ. 3. կորամագիլ Նիւս. բն. բազմամագիլ Եզեկ. ժէ. 17. հաստամագիլ Վեցօր. 161. եր-կայնամագիլ ԱԲ. մագլել (գրուած նաև մաք. չել) Ոսկ. փիլիպ. (տե՛ս ՀԱ 1913, 490), Եփր. զղջ. Վրք. հց. մագլցել «ճանկռտել, եղունգներով պատառոտել կամ ճանկռելով մի տեղից վեր բարձրանալ» Եփր. ապաշխ. 194. Ճառընտ. որ և մագլցտել Ոսկ. յհ. բ. 16։
• = Թուի թէ փոխառեալ է Կովկասեան լե-զուներից. հմմտ. վրաց. მახვილი մախվի-լի «սրածայր, սուր», ուտ. մուխ «եղունգ, մագիլ, ճիրան», ավար. maxl «եղունգ, մա-գիլ», ma'<*max, յգ. ma'al «եղունգ»։
• Klaproth, Asia pol. էջ 103 ավար. matt։ ՆՀԲ «արմատն երևի-մատն և քիլ»։ Հիւբշ. KZ 23, 35 և 36 սանս. nakha, պրս. nāxun, օսս. nüx ձևերի հետ՝ եւրոպական nagha, naghla «ե-ղունգ» նախաձևից։ Lag. Arm. Stud. § 1400 մերժում է սրանք և համարում
• է բառը սեմական։ Տէրվ. Altarm. էջ 74 կցում է մաքառիլ բային, որի վրայ տե՛ս տակը։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 182 անհաւանական է գտնում *naghla «ե-ղունգ» բառախմբի համեմատութիւնը, որովհետև հյ. մ չի կարող գալ n-ից։ Tomaschek, Deutsche Lit. Zeit. 1883, էջ 1254 և յետոյ Bugge, Btrg. 35, KZ 32, 85 տուին վերի մեկնութիւնը։ Հիւբշ. Arm. Gram. 471 մերժելով հնխ. naghla ևն, ուղարկում է Bugge-ի մեկնութեան, առանց այս մասին կարծիք յայտնելու, Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 120 մերժում է ὄνυς ևն համեմատու-թիւնը։ Jensen WZKM 10, 11, Hitt. u. Arm. 63, 79 և ՀԱ 1904, 184 և 274 հաթ. mag, magh ձևի հետ, որով հայը հա-մարում է բնիկ՝ կազմուած մագ ար-մատից՝ -իլ մասնիկով (իբր սանս. nakha ևն), իսկ վրաց. մախվիլի փո-խառեալ է հայերէնից։ Հիւնք. կացի՞ն բառից։ Մի առանձին քննութիւն ունի Bugge, ZAPh 1, 164, ուր բառը հա-մեմատում է դարձեալ սանս. nakha, յն. ὄνυς ևն խմբի հետ՝ նոր լուսաբա-նութեամբ։ Հնխ. արմատը դնում է *mōkh-, հյց. *moghm, տրակ. *omghél վերջինը դարձաւ *onghēl՝ gh-ի մօտ m փոխուելով n-ի և յետոյ՝ սրա ազդեցու-թեամբ՝ ամբողջ հոլովումը փոխուեցաւ՝ *nōkh-, *noghm ևն, որից յառաջացան սանս. nakha-. լիթ. nāgas, հսլ. nоga, յն. ὅνυς ևն։ Բնիկ անփոփոխ ձևը ցոյց են տալիս յն. ἀμύσσω «քերել»<αμυχჟω և հյ. մագիլ (-իլ նուազական մասնի-կով)։-(Այս մեկնութիւնը անընդունելի է, նախ՝ որովհետև յիշեալ ձևերի հա-մապատասխանն է հյ. եղունգ (տե՛ս այս բառը) և երկրորդ՝ որովհետև յն. άμύσσω կապւում է լտ. mucro «մա-գիլի ևն սուր ծայր» բառի հետ (տե՛ս Walde 497) և հետևաբար կապ չունի այստեղ։ Այսպէսով հնխ. *mōkh-ձևի ենթադրութիւնը յօդս կցնդի)։-Bugge-ի համեմատութիւնը մերժում են Walde
ՄԱԳԻԼ ὅνυξ unguis. (գրի եւ ՄԱՔԻԼ, ՄԱԿԻԼ, ՄԱԳԱԼ. արմատն երեւի Մատն, եւ Քիլ) Ճապուռն. ճիրանք. որ է սո՛ւր եղնգամբք թաթ հաւուց, եւ գազանաց. ըստ այլ լեզուաց՝ եղնգունք, ոտք, յօդք թաթից, եւ այլն. ճանկ, ըղունկ.
Ժանիք նորա երկաթիք, եւ մագիլք նորա պղնձիք։ Իբրեւ զհաւու թռուցելոյ յօդս, բաղխելով մագլացն պատառեալ զհողմն թեթւ. (Դան. ՟Է. 19։ Իմ. ՟Ե. 11։)
Պիտոյիցն մագլաց բազումք յանասնոցն կարօտանալոց էին. (Պղատ. տիմ.։)
Արձակել այլ հաւս, եւ նոցա ի նաւն գալ՝ կաւվ թաթխ զմագիլսն բերեալ։ Սաստիկ ժանիս եւ մագիլս ունի։ Երկաթի մագլօք. (Եւս. քր. ՟Ա։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ տե՛ս եւ Կոչ. ՟Բ. ՟Դ. ՟Թ։)
Յորժամ հասանէ ժամանակ ծննդեան առիւծակորեանն, պատառէ մագլօքն զարգանդ մօրն, եւ ելանէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Մեկ մի ունի մագիլք հաւի, վազէ յերես բռնակալի (այն է սանտր). (Շ. առակք.։)
cf. Մագիստրոս.
Արձակեցին ընդ նմա մագիստրեան եւ զօրականս, պատուէր տուեալ ցմագիստրեանն եւ ցզօրականսն։ Մագիստրիանոսն դարձոյց զնոսա ի նմանէ։ Յարեաւ մագիստրեանն, եւ եկն։ Հրամայեաց նմա մագիստրիանոսն. (Ճ. ՟Բ.։)
Առաքեաց կայսրն առ նա մագիստրիանոսս։ Մագիստրիանոսքն ունէին վանս իւրեանց ի քաղաքին. (Բուզ. ՟Դ. 10։)
Հիպատոսս մեզ եւ կոմսունս եւ մագիստրիանոսս յարուցեալ. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
master;
master of the horse;
chief, magistrate.
• , ի-ա հլ. «յունակաս իշխա-նական մի տիտղոս» Շնորհ. վիպ. Լմբ. մատ. 535. Վրք. հց. որ և մաքիստրոս Յայսմ. մա-գիստրիանոս կամ մագեստրիանոս Բուզ. 103. մագիստրիոն ԱԲ. մագիստրինոս ՋԲ. մագիստրեան «իշխաններ» Ճառընտ. միջնա-դարեան յոյն արտասանութեամբ՝ մաժիս-տրոս Ասող. 182. մաժիստռոս Ասող. 279, 260, 261. Լաստ. նոր յունարէնի հնչումով էլ՝ մայիստռ Շնորհ. պտճռ. միաբ. (տե՛ս Շնորհ. ընդ. տպ. Եմ. էջ 144, 146, 155), մայստո Վրք. շնորհ. 76. մայէստր Սկևռ. պատ. 13 սրանցից մագիստրութիւն Եւս. պտմ. ը. 11, էջ 642. մագիստրոսութիւն Ճառընտ. մա-ժիստռոսութիւն Ասող. էջ 278. Լաստ.։
• = Յն. μάγιστρος, μαγιστριανός «կայսե-րական տան գլխաւորը», μαγιστρότης «մա-գիստրոսի պաշտօնը». յունարէնն էլ փո-խառեալ է լտ. magister «նախագահ, գլխա-ւոր, վարպետ» բառից, որ կազմուած է mag-nus «մեծ» բառից՝ կրկնակ բաղդատական մասնիկներով։ Նոյն լատին բառը ռոմանա-կան լեզուների մէջ դարձել է՝ իտալ. maes-tro, հֆրանս. maistre, ֆրանս. maitre, որոն-ցից էլ յետին մայստռ ևն ձևերը։-Հիւբշ. էջ 362։
Բառ լտ. մաճի՛ստէռ magister (equitum, militiae). յորմէ յն. մաղի՛ստրօս μαγίστρος . գաղղ. մաճի՛ստռ. այսինքն վարդապետ. վարժապետ. որպէս Պետ. զօրապետ. իշխանապետ. դուքս. որպիսի եղեւ եւ գրիգոր մագիստրոս. վասն որոս դնի ի վերագրի թղթոց նորա,
Գրիգորի մագիստրոսի գերապանծ իշխանի պահլաւունւոյ հայոց.եւ այլն։
Յորմէ գրիգոր որդի ծընեալ, մագիստըրոս վերապատուեալ. (Շ. վիպ.։)
Եկն առ մագիստրոս ոմն։ Բազում մագիստրոսս առաքեաց թագաւորն խնդրել զսա, եւ ոչ եգիտ։ Էր ոմն մագիստրոս մանուկ հասակաւ. (Վրք. հց. ՟Է. ՟Ը. ՟Ժ՟Է։)
magistracy.
ՄԱԳԻՍՏՐՈՍՈՒԹԻՒՆ ՄԱԳԻՍՏՐՈՒԹԻՒՆ. μαγιστρότης magistri officium. Իշխանութիւն մագիստրոսի, զօրավարութիւն. կուսակալութիւն. պետութիւն.
Տայ զպատիւ մագիստրոսութեան. (ՃՃ.։)
Զտեսչութիւնն հասարակաց, որ անուանեալ կոչէին ի նոցանէ մագիստրութիւն. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 11։)
furnished with claws, clawed.
Որ ունի զմագիլս. ճապռաւոր. ճիրանաւոր. ճանկաւոր. ...
Ըմբռնիցէ զգազանն չար, եւ մագլաւոր, կամ իբրեւ զարծուիս ճապռաւորս. (Վրդն. ծն.։)
Զոր օրինակ զգազան չար եւ մագլաւոր եւ ժանեղ ըմբռնեսցէ ոք, զժանիսն եւ զմագիլսն քաղէ. (Տօնակ.։)
cf. Մագլցեմ.
ՄԱԳԼԵՄ ՄԱԳԼՑԵՄ ՄԱԳԼՑՏԵՄ գրի եւ ՄԱՔԼԵԼ. ὁνυχίζω ungue noto, vellico. Մագլօք կամ եղնգամբք հարկանել եւ վիրաւորել. ցտել. կռիւ ոտից ամ ձեռաց գտանել. ճանկել, ճանկռտել.
Մագլեն զողոքիչն (տղայք). (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Երբեմն մաքլեն, եւ երբեմն զձեռն ձգեն՝ զմուրուացն կախեն. (Եփր. զղջ.։)
Որպէս ոք ի բարձրաւանդակս ինչ ելեալ ամրացեալ՝ չանկանիցի ումեք ի բուռն, որ աստի ի վեր մագլիցեն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Գ։)
Ընթացեալ մատակ առիւծ մի, եւ ճիրանամբքն մագլցէր զկողս նորա. (Ճ. ՟Ա.։)
Խզեն (կանայք ի վերայ մեռելոց) զհերս իւրեանց, եւ մագլցտեն (տպ. մագըլցեն) զծնօտս՝ վէրս գործելով յերեսս իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
to claw, to scratch;
to clutch, to catch;
— or ի վեր —, to climb up, to climb, to clamber up, to ascend.
ՄԱԳԼԵՄ ՄԱԳԼՑԵՄ ՄԱԳԼՑՏԵՄ գրի եւ ՄԱՔԼԵԼ. ὁνυχίζω ungue noto, vellico. Մագլօք կամ եղնգամբք հարկանել եւ վիրաւորել. ցտել. կռիւ ոտից ամ ձեռաց գտանել. ճանկել, ճանկռտել.
Մագլեն զողոքիչն (տղայք). (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Երբեմն մաքլեն, եւ երբեմն զձեռն ձգեն՝ զմուրուացն կախեն. (Եփր. զղջ.։)
Որպէս ոք ի բարձրաւանդակս ինչ ելեալ ամրացեալ՝ չանկանիցի ումեք ի բուռն, որ աստի ի վեր մագլիցեն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Գ։)
Ընթացեալ մատակ առիւծ մի, եւ ճիրանամբքն մագլցէր զկողս նորա. (Ճ. ՟Ա.։)
Խզեն (կանայք ի վերայ մեռելոց) զհերս իւրեանց, եւ մագլցտեն (տպ. մագըլցեն) զծնօտս՝ վէրս գործելով յերեսս իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
with the claws;
— ելանել ի վեր, cf. Ի վեր մագլեմ.
manganese, brown-stone.
magnesia-alba.
cf. Մագնեստիս.
cf. Մագնեստիս.
ՄԱԳՆԵՍՏԻՍ ՄԱԳՆԻՏ. ռմկ. մագնիս. Բառ յն. մա՛ղնիս. կամ մաղնի՛դիս . μάγνης, μαγνήτης magnes Քար կարծր թխագոյն, որ քարշէ յինքն զերկաթ, եւ ունի զբերումն ի հիւսիսային բեւեռ աշխարհի. ժառատ .... cf. ԽԱՆԴՈՒՄԱՆԴ, եւ cf. ԱԴԱՄԱՆԴ.
Զանդրելոց վնասուցն իբր զնկարելոց տեսողին ի յարձան մագնեստիս վիմի. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Մագնիտն քար արտաքս ելեալ թուի յայլոց քարանց բնութենէ եւ զօրութենէ։ Ըմբռնէ եւ երկաթ զերկաթ՝ յորժամ ի մագնիտն քարէն ըմբռնիցի. (Նիւս. բն.։)
Տե՛ս զնշանն կենդանութեան տուեալ ի քարն մագնիտ, որ է անդամանդ. (Հ. մարտ. ՟Ի՟Բ.։)
loadstone, magnet;
magnetic fluid.
• «քաշողական ուժ ունեցող մի քար» Նար. էջ 111. գրուած մանգնեստիս Անան. եկեղ. որ և մագնիտ Նիւս. բն. Յայս-մաւ. մանգնիտ. Տաթև. ձմ. կ. մագնիդէմ Բր. երեմ. էջ 200. ուշ ժամանակ՝ մղնադիս (Պատկ. Драг. камн. էջ 46), մղլադուզ էֆիմ. 247 (տե՛ս ժառատ). ժողովրդական ստուգաբանութեա՞մբ դարձած մկնատիզ Մխ. բժշ. 120.-արդի գրականում ընդուն-ուած է միայն մագնիս, որից մագնիսական, մագնիսացում, մագնիսացնել, մագնիսակա-նութիւն։
• = Յն. μάγνης, μαγνῆτις «մագնիս քա-րը», որ ծագում է Καγνησία (այժմ Մանի-նա) քաղաքի անունից, իբրև գիտական բառ՝ տարածուած է բազմաթիւ լեզուների մէջ. օր. լտ. magnes, գերմ. Magnetstein, արաբ. [arabic word] miqnātis, թրք. moqladəz (=ռմկ. մըխլատըզ)՝ նոյն նշ.-հայերէնի յետին ձևերը յառաջացած են վերջի երկու-սից։-Հիւբշ. 362։
ՄԱԳՆԵՍՏԻՍ ՄԱԳՆԻՏ. ռմկ. մագնիս. Բառ յն. մա՛ղնիս. կամ մաղնի՛դիս . μάγνης, μαγνήτης magnes Քար կարծր թխագոյն, որ քարշէ յինքն զերկաթ, եւ ունի զբերումն ի հիւսիսային բեւեռ աշխարհի. ժառատ .... cf. ԽԱՆԴՈՒՄԱՆԴ, եւ cf. ԱԴԱՄԱՆԴ.
Զանդրելոց վնասուցն իբր զնկարելոց տեսողին ի յարձան մագնեստիս վիմի. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Մագնիտն քար արտաքս ելեալ թուի յայլոց քարանց բնութենէ եւ զօրութենէ։ Ըմբռնէ եւ երկաթ զերկաթ՝ յորժամ ի մագնիտն քարէն ըմբռնիցի. (Նիւս. բն.։)
Տե՛ս զնշանն կենդանութեան տուեալ ի քարն մագնիտ, որ է անդամանդ. (Հ. մարտ. ՟Ի՟Բ.։)
magnesium.
magnesite, silicate of magnesia.
magnetic, magnetical.
magnetism.
to be magnetized.
magnetometer.
cf. Մագնիսումն.
to magnetize, to polarize, to rub or touch with a loadstone.
magnetizing.
cf. Մագնիսացուցանեմ.
magnetizer.
magnetizing.
cf. Կկոց.
made or woven of hair, of horse-hair.
Գործ մազագործ. (Թուոց. ՟Լ՟Ա. 20. յն. գործ յայծենեաց։)
epiphonema.
Վերգանչումն, բարձրաձայնութիւն. ճիչ.
Զայսպիսի բանքս յընթեռնուլն պարտ է հրէաբար իբրեւ կսկծողական ձայնիւ մակագանչութեամբ ձայնել ուժգին (կամ ուժգնակի), որպէս զնոյն ինքն զվշտացեալսն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
melter of silver, silversmith;
melted or mado with silver;
that is entirely of silver.
ἁργυροχόος argentarius Որ հալէ եւ ձուլէ զարծաթ. արծաթագործ. արծաթ կամ արծթէ բան թափօղ.
Զձեռս եւ զգործիս հիւսանց ... քաջ ի բաց զոսկեգործաց եւ զարծաթաձուլից, եւ որոց նկարելն հաճոյ եղեւ ուսումն. (Սարկ. հանգ.։)
silvered.
περιαργυρόμενος, καρταργυρώμενος եւ այլն. argento obductus Արծաթի թիթղամբ պատեալ. արծաթով զարդարեալ. արծթով պատած. կիւմիշ իլէ գափլը.
that has received or borrowed money.
Վաճառականք իմաստունք արծաթառք։ Արծաթառուքն ցուցցեն զօգուտ եւ զշահ քսակին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Վաճառականք իմաստունք արծաթառք։ Արծաթառուքն ցուցցեն զօգուտ եւ զշահ քսակին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
that loves money, avaricious, covetous, too fond of money.
φιλάργυρος pecuniae amans, avarus Մոլեալ ի սէր արծաթոյ. ընչասէր. ընչաքաղց. ագահ. Տե՛ս (Ղկ. ՟Ժ՟Զ 14։ ՟Բ. Տիմ. ՟Գ 11։)
Արծաթասէրն զհարկաւոր կարիսն առաջի արկանէ։ Ցանկութիւն արծաթասիրի ոչ յագի ի բազմութենէ ընչիցն։ Բարիոք թուի արծաթասիրացն՝ նիւթոյն գեղեցկագունութիւն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Բ։)
silversmith, who sells silver-plate;
money-changer.
Վասն արծաթավաճառաց եւ գինեվաճառաց. (Գէ. ես.։)
silversmith.
Կռանագործ արթածարարացն. (Ագաթ.։)
shining or polished like silver, silvery, having the colour of silver.
Զսպիտակութիւն արծաթափայլ հոգւոյն շնորհաց. (Լմբ. սղ.։)
silvery, made of silver;
silver plate.
Մահարձանօք արծաթեղինօք. (Նար. գանձ եկեղ.։)
silvery, made of silver;
silver-coin.
Բազմութիւն պատկերաց. (Սարկ. հանգ.։)
Ոմն պղնձի, ոմն արծաթի։ Արծաթի եղջիւր, կամ կանթեղք. (Ագաթ.։)
Յաղագս երեսուն արծաթին. (Արշ. ՟Լ՟Ա.) իմա՛, արծաթոյ, դահեկանի։
trunk;
poor-box.
Ուօղ յինքեան զարծաթ. այն է դարձանակ. եւ Որ ինչ անկ է գանձանակի.
love of money, avarice.
φιλαργυρία amor pecuniae, avaritia Սէր արծաթոյ. ագահութիւն.
Յարգի եղեւ արծաթսիրութիւն քան զաստուածսիրութիւն քան զաստուածասիրութիւն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
to stir, to poke, to blow the fire;
to incense, to animate, to irritate;
to revive, to renovate, to renew.
Հուրն՝ որ երբեմն արհամարհեցաւն եւ շիջաւ, սկսաւ վերստին արծարծիլ զճառագայթս ճրագի. (Զքր. կթ.։)
Նմանութեամբ՝ որպէս Վառ ի վառ նորոգել, շարժել. գրգռել. զօրացուցանել. կազդուրել. ստէպ ի կիր արկանել. վերանորոգել. եւ պայծառացուցանել զիրս ո՛ր եւ է օրինակաւ, իբրու զարթուցանելով ի թուլութենէ կամ ի թմրութենէ, եւ այլն։
Արծարծել զշնորհսն Աստուծոյ։ Արծարծեցաւ ոգին յակոբայ. (՟Բ. Տիմ. ՟Ա 6։ Ծն. ՟Խ՟Ե 27։)
Առաքեաց զնա, զոմանս՝ որ տակաւին ճանաչէին զԱստուած՝ արծարծել նորոգել. (Կիւրղ. ծն.։)
Այչափ նշանօքն արծարծէր զնոսա ի հաւատս։ Վերստին արծարծել զխորթացեալ բանս հռետորին. ((լուսաբանել). Ոսկ. գծ.։)
Զայս զնորագործեալ ձայն փչեցեալ Աստուծոյ զօրութիւն յարոյց եւ արծարծեաց։ Որք ի հիւանդութեանց արծարծին յառողջութիւն. (Փիլ.։)
Վերստին արծարծել զառաջին մասն։ Արծարծեաց, եւ զարգացոյց։ Արծարծելով յառողջութիւն։ Արծարծէ ընդ առողջութեանն կարողապէս զխորհրդոցն տեսութիւն։ (Պիտ.։)
Արծարծեալ զմնացեալ իշխանսն գնալ ի վերայ արքային. (Զենոբ.։)
Հանգիստ առեալ զօրացն, եւ արծարծեալ յաշխատութենէ. (Խոր. ՟Գ 26։)
Զքեզ իմով իսկ առասութեամբք արծարծեմք։ Ի կենդանութիւն դարձեալ զիս արծարծեաց։ Սոքա արծարծեցին զկարգ եւ զօրէնսդրութիւն մեծին սահակայ. (Մագ.։)
kindler.
Կայծակն արծարծիչ։ Արծարծիչ բարեկարգ շինութեան. (Պիտ.։)
rekindling.
Արծարծումն կայծական ճառագայթի. (Փիլ. լին. ՟Դ 26։)
Արծարծումն լուսաւորութեան։ Զլուսոյն արծարծման պէտս։ Արծարծմամբ լաւագունիցն հասից յառաջին ծայր կատարելութեանն. (Պիտ.։)
Ընդ զգալի խնկոյս, եւ զհոգւոյս ծուխ արծարծման նուիրեմ քեզ. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Արծուի.
Արծիւ սրաթեւ։ Քաջութիւն կամ տեսութիւն արծուի. (Մագ. ՟Լ՟Ի. ՟Ծ՟Ե։ Նար. յովէդ.։ Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
to enamel.
Որպէս թէ Արթնացուցանել կամ արծարծանել փայլմամբ կամ պայծառ գունով. փայլեցուցանել հրով.
Ծեփելն, եւ գունելն, եւ արծնելն, եւ նկարելն, այն ի զարդարիչ անդր հայի. (՟Բ. Մակ. ՟Բ 30։ (յն. երկու եւեթ բայ, ներայրելն եւ կենդանագրելն)։)
becoming, suitable, fit, proper.
Զի՞նչ ունիցիս պատճառս բարեդէպս առաջի դնել այդպիսի չարեացդ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
ungtaful.
Ուխտադրուժք, բարեդրուժք առ երախտաւորս։ Աննուէրք, բարեդրուժք, անգութք, անսէրք. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Իսկ բարեդրուժն գրիգոր՝ որպէս ի մեծ արիութեան դարձեալ՝ անկաներ ի քաղաքն կարնոյ. (Ղեւոնդ.։)
well adorned;
reformed.
εὕκοσμος bene ordinatus, concinnus Բարւոք զարդարեալ. շնորհազարդ. բարեկարգ, վայելուչ. պատշաճական.
Պատուեալ բարեզարդ գեղեցկութեամբ։ Բարեզարդ վայելչութիւնք. (Պիտ.։)
Ի կարբերդ (շինեցաւ) Մովսիսի վանքն՝ բարեզարդ կարգադրութեամբ՝ բազմութեամբ եղբարց. (Ասող. ՟Գ. 7։)
embellishment, ornament, finery;
reformation, reform.
εὑκοσμία, διακόσμησις decentia, ornatus, ordo, modestia Վայելչութիւն. պայծառութիւն. բարեկարգութիւն. համեստութիւն.
Հանդերձքն՝ նշանակաւ՝ երեւելի բարզարդութիւն։ Կարգաւ եւ ոճով եւ բարեզարդութեամբ զարդարեալ էր (Հռեբեկա). (Փիլ. լին.։)
of good family, noble.
Մեծազարմ իշխօղս մեր՝ հանդերձ բարեզարմ ժառանգօք եւ ժառանգակցօք. (Սկեւռ. յար.։)
Եւ համօրէն՝ նոցին ծննդոյ, յոգնաշաւիղ՝ բարեզարմոյ. (Յիսուս որդի.) իմա՛ բարեզարմի, կամ բարի զարմի։
great goodness, good-nature, nobleness, gentility.
Պէսպէս կրօնիւք բարելաւութեան։ Զիւրեանցն արդարագործ բարելաւութիւնս։ Ոչ ասացելոցս բարելաւութեամբ միայն յօրանայ. (Պիտ.։)
Ապականիչ ոգւոցն բարելաւութեան. (Իգն.։)
sober, temperate, moderate.
Այլեւ տարերց բարեխառնիւք տո՛ւք ըզպտղոց առատութիւնս. (Շ. ոտ. Շ. հրեշտ.) իմա՛ իբր գ. բարեխառնութեամբ, կամ բարեխառն տարերբք։
Ամենայն մարմին խառնուած ունի ... ինն գոլով խառնուածոցն. նոյնպէս եցոյց ... ութ՝ զվատախառնիցն, եւ մի՝ զբարեխառինն։ Եւ թէ զբարեխառինն ասէ խառնել զմարդն, բայց ոչ զամենայն, այլ զմիջակին խառնուածոյ. (Նիւս. բն.։)
temperance;
temperature, moderation, modification, mitigation;
— օդոց, temperature of the air.
Հասանէին գարնանային ժամանակի օդոցն բարեխառնութեան. (Փարպ.։)
Գարնանային զուգաւորութեան ժամանակն՝ բարեխառնութեամբ նորոգէ զաշխարհ։ Ամենայն վայրք վայելչասցին բարեխառնութեամբ. (Պիտ.։)
Գտանի ի նոսա (յաղաւնիս) եւ որջախոհութիւն, զուգակշիռ բարեխառնութեամբ հանդերձ։ Սա եւ բարեխառնութեան է մասին. (Պիտ.։)
որպէս Զգօնութիւն, հեղութիւն, մարդասիրութիւն. աղեկութիւն
Յաւելոյր զբարեխառնութիւն, եւ զբարեմտութիւն առ ալգ քրիստոնէից. (Ղեւոնդ.։)
careful, that provides for wants, for an affair
Բարւոք եւ քաջ խնամօղ, ամենախնամ, բարեգութ.
Առ քեզ դիմեալ գամ մա՛յրդ բարեխնամ. (Գանձ.։)
to be careful, to provide.
Բարւոք խնամել, գթասիրել.
that thinks of good things.
cf. Բարեխորհ.
Թագաւորեցուցանէ զՎաղարշակ՝ զայրս բարեխորհուրդ, եւ խոհեմ եւ քաջ. (Յհ. կթ.։)
that gives good advice, good instruction;
well instructed.
Մի՛ բանսարկուս, մի՛ դինեմոլս, այլ՝ բարեխրատս, զի զգաստացուցանիցեն զմանկամարդս. (Տիտ. ՟Բ. 3։)
εὑπαίδευτος recte institutus Բարւոք խրատեալ, քաջ կրթեալ, ի բարին հրահանգեալ.
Որպէ՛ս զիմաստուն եւ զբարեխրատ իմացող պատուեալ (զնաթանայէլ). (Կիւրղ. գանձ.։)
Կարծեմ զնա անպիտան տգիտաց, եւ բարեխրատից. զի եւ բարեխրատքն զայսոսիկ զխօսս ըստգտանեն. (Սոկր.։)
intercessor, mediator;
— լինել, cf. Բարեխօսեմ.
Ոչ կաշառաւ եւ ոչ բարեխօսիւ փրկութիւն է գտանել. (Խոսր.։)
Սոքա են մեզ բարեխօս յարքայութեանն Աստուծոյ։ Զճգնութիւնս սոցա բարեխօս քեզ ունիմք. (Շար.։)
Բարի բարեխօս, միջնորդ կենդանի, պատարագ անմահ։ Առ հաշտարարն միջնորդ, եւ մշտնջենաւոր բարեխօս. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ժ՟Ա։)
ԲԱՐԵԽՕՍ. Սեպհականեալ անուն է հոգւոյն սրբոյ, նովին առմամբ՝ որով կոչի Մխիթարիչ. ըստ յն. παράκλητος paracletus, consolator. Եւս որպէս ὐπερτυγχάνων Գերօրինակ յանդիման եղեալ՝ միջնորդ.
Ինքն հոգին բարեխօս լինի ի հեծութիւնս անմռունչս. (Հռ. ՟Ը. 26։)
Զմի որդի գիտեմք, որ խոստացաւ մեզ առաքել առ մեզ առ ի հօրէ զբարեխօսն զհոգին սուրբ։ Արդ գեղեցիկ է այս եկեղեցւոյ սրբարար եւ օգնական եւ բարեխօս հոգին սուրբ։ Բարեխօս կոչեցեալ է վասն մխիթարութեան բարեխօսութեան եւ օգնականութեան տկարութեանս մերոյ։ Ամենայնի վարդապետ եւ բարեխօս յԱստուծոյ եւ սրբարար հոգին սուրբ բարեխօս է։ Ծածկէ զայս ամենայն ամենաբարի զօրութիւն բարեխօսին. (Կոչ. ՟Ժ՟Ղ. ստէպ։)
Յուսամ ես տէրն իմ, յորդին համագործ, եւ ի հոգին սուրբ բարխօս։ Բնակեալ է յոսկերս սոցա բարեխօս հոգին. (Ագաթ.։)
Անդ բարեխօսն թռուցեալ (աղաւնակերպ) ... ի վերայ հանգչէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
ԲԱՐԵԽՕՍ ԱՌՆԵԼ, ԱՐԿԱՆԵԼ, ՈՒՆԵԼ. Միջնորդ ընդ մէջ ձգել հաշտութեան, եւ ընդունելութեան հայցուածոց.
Սուրբ զաստուածածինն եւ զամենայն սուրբս բարեխօս արասցուք, եւ այլն. (Պտրգ.։)
Զնորա անմեղ չարչարանսն ... բարեխօս արկեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
to intercede.
παρακαλέω advoco, deprecor, εὑτυγχάνω, πρεσβέω, ἰκετεύω intercedo, interpello, suplico Բարեխօս լինել եւ թախանձել որպէս միջնորդ եւ աղաչաւոր. միջնորդել.
Բարեխօսեալ առ մեծի թագաւորիդ՝ օգնեսցես մեզ. (Խոր. ՟Գ. 57։)
Զի բարեխօսեսցէ թագուհոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
Առ Քրիստոս բարեխօսեա՛, փրկել զժողովուրդս իւր։ Բարեխօսեա՛ վասն անձանց մերոց։ Բարեխօսեցէ՛ք առ տէր. եւ այլն. (Շար.։ Ժմ.։) Իսկ զասելն զհոգւոյն սրբոյ.
Ըստ Աստուծոյ բարեխօսէ վասն սծբոց. (Հռ. ՟Ը. 27.) իմա՛ յանդիման լինել գերօրինակ միջնորդութեամբ. զորմէ տե՛ս ի բառն ԲԱՐԵԽՕՍ։ Գեղեցիկ է եւ առաջիկայս մեկնութիւն.
Բարեխօսել նորա (այսինքն Քրիստոսի) վասն սրբոց, եւ բարեխօսել հոգւոյն սրբոյ՝ առ ի վարդապետելոյ մեզ, զի ընդ միմեանց բարեխօսիցեմք. եւ ոչ եթէ առ բարձրագոյն ոք՝ միածնին կամ հոգւոյն սրբոյ բարեխօսելն գիտելի է. քանզի միապատիւ է աստուածականն, եւ աչ բազմաբար. (Ագաթ.։ եւ Կորիւն.։)
intercession, mediation.
Սուրբ վկայքն՝ զոր դուքն չարչարեցէք, վասն ձեր նոքա բարեխօսութիւն կարեն մատուցանել։ Հասանել բարեխօսութեամբ սրբոյս յարքայութիւն Քրիստոսի. (Ագաթ.։)
Արդ՝ վասն Քրիստոսի պատգամաւորիմք, որպէս եւ Աստուծոյ բարեխօսութեամբ մեօք. ( ՟Բ. Կոր. ՟Ե. 20.) իմա՛ յորդորելովն Աստուծոյ ի ձեռն մեր զձեզ։
friend;
familiar, dear;
մտերիմ՝ անկեղծ՝ ճշմարիտ՝ անձնանուէր՝ սիրելի սուտ —, intimate, sincere, true, devoted, dear, false friend.
Ի յն. երբեմն գրի ἁρχί , եւ երբեմն ἁραχί . եբր. ռկահ. Լծ. հյ. առաջին.։
Քուսի արաքացի բարեկամ Դաւթի, կամ Քուսի առաջին բարեկամ արքայի. (տե՛ս ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 37։ ՟Ժ՟Զ. 16. 17։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 33։)
Խօսէր տէր ընդ Մովսիսի դէմ յանդիման, որպէս ոք՝ զի խօսիցի ընդ բարեկամի իւրում։ Ղազարոս բարեկամ մեր ննջեաց։ Դուք բարեկամք էք իմ։ Եղբայր քո, կամ բարեկամ հանգոյն անձին քո։ Լուեալ երից բարեկամացն զչարիսն ամենայն։ Բարեկամք իմ եւ մերձաւորք իմ։ Հեռի արարեր յինէն զբարեկամս իմ եւ զծանօթս իմ։ Եւ եղէն բարեկամք. քանզի յառաջ թշնամիք էին միմեանց. եւ այլն։
Թողեալ զօտարն եւ զթշնամին, սիրելոյն եւ բարեկամին բարկանաս. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
ԲԱՐԵԿԱՄ ԱՐՔԱՅԻ. որպէս Ներքին եւ առաջին խորհրդական եւ ընկեր թագաւորի. կոմս. ... յն. ἐταῖρος socius, sodalis, comes եւ ἁρχιεταῖρος, πρῶτος φίλος praecipuus կամ arachites amicus Ուստի նոյն է ասել՝
Զյոպոպ եւ զշիղջ գիշերոյ համարիմ բարեկամ գոլ զնոսա, եւ խնդալ ի խաւարի. (Մէկն. Ղեւտ.։)
Քաղաքն ազատ գոլ պարտ է, եւ խոհեմական, եւ ինքեան բարեկամ. յն. φίλη amica (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Հայելով Յիսուս ի բարեկամսն, եւ ըստ բարի ցանկութեան նոցա տայ զպարգեւսն. (Մաշկ.։)
friendly, familiarly, domestically.
Աստ եւ անդ վնասնէ զմեզ (չարն), եւ մեք բարեկամաբար ողջունեմք զնա. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
to be friendly, familiar, to make one's self familiar.
Բազում զօրագլուխք յունաց ընդ իս բարեկամացան ուխտիւ եւ երդմամբ. (Փարպ.։)
cf. Բարեկամանամ.
Զնոսա բարեկամեալ ... առ ինքն մատուցաներ. (Ագաթ.։)
friendship, familiarity, attachment;
սերտ —, intimacy;
անկեղծ —, cordiality.
Պահել զհաւատ բարեկամութեան առ մեզ։ Նորոգել զբարեկամութիւն։ Որ ծածկէ զյանցանս, խնդրէ զբարեկամութիւն. իսկ որ ատեայ զծածկելն, քակէ զբարեկամս եւ զընտանիս։ Որով՝ որք վարեցանն, առ Աստուած առաքեցին զբարեկամութիւն։ Եւ ի բարեկամութեան նորա՝ վայելչութիւն բարեաց. եւ այլն։
Զայսպիսի շահ օգտի՝ որ ի բարեկամութենէն լինի, տեսանելով. (Խոր. ՟Ա. 27։)
Որոյ ի կամակորութենէ ախորժելի եղեւ՝ բանսարկուին գալ ի բարեկամութիւն. (Յհ. իմ.։)
Ամենայն ազգ մեղաց՝ վասն յոյժ անձին իւրոյ բարեկամութեանն լինիցին. զի կուրացեալ իցէ առ սիրեցեալն սիրողն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
friend.
Յաղագս խրախճանութեանցն՝ զբարեկամս եւ զբարեկամուհիս ոչ յոլովագոյնս հնգից՝ երկաքանչիւրոցն ի միասին կոչիլ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
cf. Բարեկեցիկ.
εὕζωος bene vivens Որ բարւոք կեայ ըստ աշխարհի. եւ այն ինչ՝ որով լինի հանգստեամբ կեալ ի կենցաղումս. աղէկ ապրօղ կամ ապրելու.
Բարեկեաց շատակեաց կենօքս յերկրի՝ զձեզ վայելուչս ցուցանիցէք. (Ագաթ.։)
Զմտաւ ած եւ զՂազարոս, իմա՛ զմեծատունն եւ զբարեկեացն ... Ղազարոս ի գոգն Աբրահամու՝ բարեկեաց, յղփացեալ եւ փափկացեալ. (Ոսկ. ղկ.։)
Զբակեկեցին զտրտմութիւնն նախ ասասցուք։ Զբարեկեցացն ակնարէ աստ։ Մի՛ բարեկեցացն երանի տացուք, այլ՝ վշտահանացն. զի սոքա յերկինս փութան, եւ նոքա ի գեհեն. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Սարդանապաղղոս՝ թագաւոր թուլամորթ եւ բարեկեաց. (Սամ. երէց.։)
carnival, holy day time;
բուն —, the day before lent, shrovetuesday, shrovetide.
ռմկ. բարկենտանք. ուստի եւ պ. պէրգէտան. τὸ βακχεύματα bacchanalia իտ. carnevale ուստ թ. էթ փէսմէլէրի. Օր եւ ժամանակ բարիոք կենդանութեան, կամ բարեկեցութեան եւ ուրախութեան. որ սեպհականեալ է աւուրց յառաջելոց քան զերեւելի քան շաբաթապահս, մանաւանդ քան զմեծ պահս. վասն որոյ կոչի սա՝ ԲՈՒՆ ԲԱՐԵԿԵՆԴԱՆ.
happiness, felicity, prosperity, rejoicing.
Միոյ տան եւ քաղաքի բարեկենդանութիւն՝ ամենայնի առատութեամբ տեսեալք, զնախախնամութիւնն ասեմք (գոլ անդ). (յաղթութեամբ պսակեալ՝ ի բարեկենդաննութեան կատարէր զաւուրս. Խոր. ՟Գ. 32։)
Զյաւիտենական եւ զանասելի բարեկենդանութիւնն ընդ ապականացուիս այսմիկ փոխանակեն. (Իգն.։)
Աննիազ բարեկենդանութեան հասումն բաշխեալ ... Եւ ինքն ամենայն բարութեանց պատճառն Աստուած արբենալ ասի՝ վասն գերալրին եւ գերագոյն քան զմիտս բարեկենդանութեանն. (Դիոն. թղթ.։)
that has a good figure, handsome, graceful, genteel, pretty, well-made.
Չարն՝ ի ներքոյ դառն ապաժոյժ ղեղւոյն. Իսկ ի վերոյ բարեկերպ գունեալ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
fine figure, good shape, grace, gentility.
Նայեցեալ ի կրօնս զգեստուս բարեկերպութեան ... երջանիկ կարդան եղկելոյս. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
happy, prosperous, in good circumstances, rich.
Բարեգործքն բարեկեցի՛կք են ի բարութեան նորա. (Յճխ. ՟Է։)
(Տային) յորդառատ գոհութիւն ըստ նմանութեան բարեկեցիկ մարդկան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ամայի էին բարեկեցիկ տունք. (Բրս. գորդ.։)
happiness, felicity, ease, contentment, comfort.
Որք չարքն են եւ անիրաւքն՝ ի բարեկեցութեան են. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
good, honest, virtuous;
բարեկիր առնել, cf. Հաճեմ, cf. Բերկրեցուցանեմ, cf. Հեշտացուցանեմ.
εὑπαθῶν, εὑημέρων bene affectus, laetus որ եւ ԲԱՐԵԿՐԵԱԼ. Կրօղ յինքեան զբարութիւն՝ յո՛ր եւ է կարգի. բարեօք ճոխացեալ. բարեկեցիկ. եւ Զուարթ, բերկրամիտ.
Ոչ միայն արթնութեամբ բարեկիրս գտանեմք (կամ գտանիմք), այլ եւ ննջելով. (Փիլ. բագն.։)
Ոմանք յեկելոց անտի բարեկիրք՝ աւագք՝ ընկերք զօրավարին. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 31։)
Զգալեացս անուշահոտութեանց օգնականութեամբք բարեկիր առնէ ... զհոտոտելեացն ընտրողականութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
of good morals, pious, virtuous, honest, religious.
good morals, honesty, probity, piety, religion, goodness.
Բարեպաշտութիւն. բարեկարգութիւն. εὑσέβεια religio
Եւ լինի աղագաւ յառաւել զգուշութենէ կարծեաց՝ թերութիւն բարեկրօնութեան. (Գր. տղ. թղթ.։)
to vouchsafe, to accept, to receive favourably, to please.
εὑδοκέω complaceo mihi de ... adquiesco, probo Հաճ եւ հաւան գտանիլ. լաւ համարել բարեսէր կամօք. կամել.
Բարեհաճեցի՛ր, եւ ընկալ տէր ի հաճոյս քո զվերակացու եւ զտեսուչ հոգւոց մերոց. (Եփր. քրզ.։)
very agreeable;
բարեհաճոյ լինել, cf. Բարեհաճոյանամ.
Կարի՛ հաճելի. հաճոյական յոյժ. գովելի.
Եթէ ուղղափառ հաւատս ցուցցուք, եւ բարեհաճոյ գործս, տաճար գտցուք հոգեւորական. (Գանձ.։)
Եւ ամենայն սրբոց քոց, որք յաւիտենից քեզ բարեհաճոյացան. (Պտրգ.։)
Այսքան սիրեաց զվայրանկեալ բնութիւնս, եւ այսքան բարեհաճոյացաւ ընդ մեզ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)