anastrophe;
ileus, iliac passion, miserere, anaphora.
Աւանդեցաւ մեզ այս ի չորրորդ դրուագի վերադարձութեան ի վերայ երեցունց դրուագեալ հատուածին (գրոց խորենացւոյն). (Արծր. ՟Ա. 14։)
Մուտ կերակրոյն փակեալ էր. զներգործութիւն աղբոյն վերադարձութեամբ վճարէր, այսինքն յետադարձութեամբ ընդ բերանն. (իտ. միզէռէ՛րէ). (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Յայսմ աւուր վերադարձումն է պատուական նշխարաց սրբոյն իգնատիոսի (ի հռովմայ յանտիոք). (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ի՟Թ.։)
to cause to return;
to transport, to transfer.
ἁναστρέφω, ἑπιστρέφω converto ἁνάγω reduco եւ այլն. Վերստին անդրէն դարձուցանել. փոխադրել. նորոգել. վերածել.
Վերադարձուցանէ զերկիրս յառաջին կարգս. (Մամբր.։)
Զի զմեզ ի նոյն գիր եւ ի պատկեր վերադարձուսցէ։ Զի զմեռեալն ադամ վերադարձուսցէ առ փայտն կենաց. (Զքր. կթ.։)
Զամենայն սրբութիւնսն խորանին վերադարձոյց ի տաճարն սողովմոն. (Կամրջ.։)
cf. Վերադիտող.
Առաջինք ի նախահարցն եւ ի վերադիտաց՝ աշխարհիս լուսաւորութեան պատճառք. (Խոր. ՟Գ. 51։)
overseer, inspector;
bishop.
ἑπίσκοπος episcopus, inspector. Է թարգմանութիւն յն. ձայնիս էբի՛սգօբօս. Եպիսկոպոս. Վերադէտ. վերատեսուչ. տեսուչ. այցելու. դիտապետ. հայրապետ. դէտ.
Վերադիտօղ եւ օրէնսուսոյց արարատեան աշխարհիդ։ Տեառն յովհաննիսի հայոց վերադիտողի։ Տեառն անանիայի հայոց վերադիտողի։ Գահերիցութիւնք վերադիտողաց. (Փստ. առ զօր. կթ։ Մագ. ՟Ա։ Լաստ. ՟Գ։ Նար. գանձ եկեղ.։)
Թեթեւագոյն եւ թռչուն բանիցն (ընդդէմ ծնողաց)՝ ծանրագոյն են տուգանքն, քանզի վերադիտող առ այսոսիկ կարգեալ է՝ իրաւանց հրեշտակ նեմեսիս. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
to look up, to gaze at, to contemplate;
to consider, to examine, to scrutinize.
ἑπισκοπέω, ἁναβλέπω inspicio, respicio. Դիտել ի վեր կոյս. նկատել զվերինս. եւ Քաջ դիտել, զննել, տեսնել, ի միտ առնուլ.
Ասեն զարծուոյ, եթէ զբարձունս վերադիտելով ի թռիթս իւր ամբառնայ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Զաբեսողոմայն այժմ վերադիտեսցուք վայրագութիւն անձին։ Քանի՞օն զշամբուշ սորայ վերադիտեսցուք անմտութիւն անձին. (Պիտ.։)
imposed, added, additional;
imposition, addition;
epithet, adjective;
exponent, index;
article (ս, դ, ն);
a note.
ἑπίθεμα quod super imponitur. Ի վերայ կամ ի վեր եդեալ ինչ. որպէս յաւելուած, նուիրական. եւ Բարձր դրիւք.
Զերբուծն վերադրաց եւ զերին նուիրաց ետու ահարոնի. (Ղեւտ. ՟Է. 34։)
Զի՞նչ է հաշտարանն, եւ ընդէ՞ր վերադիր կոչէ զնա։ Վերադիր ասի վասն ի վերայ կալոյ եւ ի վերայ հաստատելոյ մտաւոր աշխարհին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 60։)
Ոչ միայն զհաւատսն վերադիր խնդրեն (յն. վերախնդրեն) օրէնքն, այլ եւ զգործսն. (Ոսկ. գղ.։)
ՎԵՐԱԴԻՐ. ἑπίθετος, -ον adjectus, adjectivus, -um, cognomentum. Մակդիր. մակակոչ. յաւելեալ.
Յովհանէս, զոր վերադիր անուամբ կոզեռն կոչէին. (Լաստ. ՟Բ։)
Վերադրաւն հանդերձ գազանս վայրենիս կոչեմք (զչարս). (Ոսկ. ես.։)
ՎԵՐԱԴԻՐ. Յօդ քերականական. աթր. աթեր. յն. ա՛րթրօն. ἅρθρον articulus.
Ո՛դ վայրապար ասէ՝ կոյս, այլ կոյսն. յաւելուածով վերադրին նշանաւորն իմն եւ միայն զայն այնպէս իմն ակնարկէ։ Յայտնէ վերադրաւն՞ եւ այլն. (Ոսկ. ես. յորմէ եւ Գէ. ես.։)
ՎԵՐԱԴԻՐ ՏՈՄԱՐԱԿԱՆ. ἑπαίτος, ἑπακταί, παρεμβολή intercalatus, intercalatio, epacta. Չափ մետասան աւուրց՝ որովք առաւելու արեգակնային տարին քան զլուսնականն. երբ զայս յաւելուած ամ ըստ ամէ հաշուես, եւ ՟լ ՟լ ի բաց թողեալ, գտանես զմնացեալն, այն կոչին եւ է վերադիր տարւոյն։ (Սարկ. տոմար.։ Զքր. կթ.։ Վանակ. տարեմտ. եւ այլն։)
Նովին համեմատութեամբ Վերադիր կոչի եւ տարբերութիւն ամսոց ըստ այլեւայլ հաշուի ազգաց.
Կա՛լ զնոյն թուական, եւ արա վերադիր հոռոմի ամսոց. եւ լինի մի թիւ վերադիրն. (Արշ.։)
cf. Վերագիր;
— անուն, surname.
ἑπίθετος adjectivus, impositus. Մակագրական. մակդիր, մակակոչ.
Կոչումն վերադրական անուանն (սիմոնի՝ պետրոս). (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Եւ ὐπερθετικός superlativus. Գերադրական. առաւելեալ.
Մի քան զմի են գերազանց վերադրական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Բացբարձական աստուածաբանութիւնքն գերագոյնք են եւ հզօրագոյնք յաստուած քան զվերադրականսն. եւ են վերադրականք, որպէս յորժամ ասեմք զաստուած թագաւոր, ի վերայ նորին դնելով զամենայն, եւ տէր, եւ բարի, եւ լոյս. (Վահր. երրդ.։)
to impose, to put upon, to add, to join.
ἁνατίθημι, ἑπιτίθημι, ὐπερτίθημι superpono, eveho, mpono, refero, adjicio, attribuo. Ի վերայ կամ ի վեր դնել. ի վերայ բերել. յաւելուլ, յարադրել, ընծայել, մատուցանել, վերադրել.
Ի ձեռն իւր ինքեան վերադրեաց ի նա զիւր սրբազանն ներգործութիւն եւ զօրութիւն։ Որքան ինչ է հօր եւ որդւոյ, աստուածապետականին հոգւոյ հասարակաբար եւ միեղինապէս վերադրեն։ Մեծն եւ փոքրն վերադրի ամենեցունց պատճառին։ Օրհնութիւնս վերադրել ամենայնի պատճառին. (Դիոն.։)
Ոչ նմա վերադրեսցուք (տպ. վերագրեսցուք) զպատճառսն, այլ ձեզ. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ։)
Զերկրորդն աստ ոչ վայրապար վերադրեաց (տպ. վերագրեաց)։ Զերկուսն միայն խոստովանեցան, եւ զերրորդն ոչ վերադրեցին. (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
Ոչ միայն ասաց, ասա՛ զանօրէնութիւնս քո, այլ վերադրեաց յառաջ, այսինքն մի՛ մնալ ոսոխին քո. (Մաշկ.։)
Քաջահանդէպ ասացելոցն զպատասխանին վերադրէր. (Նիւս. թէոդոր.։)
Գերազանցէ քան զհեղեղին յորդութիւն, եւ գլխոց լերանց վերադրէ։ Համբարձեալ վերադրեաց գերագոյն դրան. (Նար. ՟Ժ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
Վերադրեաց բերենիկէ զհիւսակս իւր (եդ ի բարձր տեղւոջ՝ ձօնելով դից)։ Ասէր՝ թէ աստուածքն զայնպիսի պսակս հերացն յաստեղս վերադրեցին. (Նոննոս.։)
Զերկաքանչիւր դասս աշակերտելոցն յիմաստայեղց գիտութեան վերադրիցեն արգասիս. (Պիտ.։)
ՎԵՐԱԴՐԵԼ. ըստ. յն. ոճոյ, Նուէրս կախել կամ դնել ի տաճարս.
Առ աստուծոցն վերադրութիւնս պարտ է համեմատ առն չափաւորի վերադրել եւ պարգեւել. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Զոր ինչ եւ կամիցի ոք՝ վերադրեսցէ. (անդ։)
to cry out, to exclaim;
to implore, to invoke.
ՎԵՐԱԿԱՐԴԱԼ. Կարդալ ի վեր. վերագոչել. խնդրել օգնութիւն ի վերուստ.
Զաստուածային այեցլութիւն եւ զօգնականութիւն յամենայն ժամ վերակարդալ. (Յհ. կթ.։)
Միաբանութեամբ յակնարկելն իւրեանց՝ զքեզ վերակարդային յօգնութիւն. (Շար.։)
cf. Վերընկալ.
Սրբութեան սեղանոյն սքանչելի զգեստն ... զվերընդունակնանբաւ բնութեան տէրունոյն մարմնոյ. (Նար. խչ.։)
Վերընդունակ լինի մարմինն՝ մեղաց. (Ժող. շիրակ.։)
Զկնի քո ո՞վ իցէ արժանի յաջորդելոյ զաթոռ քո՝ վերընդունակ լինել քահանայապետութեան եւ վարդապետութեան եկեղեցւոյ սրբոյ։ Դրա զկնի իմ եղիցիս քահանայութեանս եւ աթոռոյս վերընդունակ. (ՃՃ.։)
to receive, to accept.
ἁναδέχομαι, προσδέχομαι suscipio, recipio, excipio. Ընդունել տիրապէս. առ ընդունել յինքն.
Զի մի՛ զանողորմիցն դատաստանս վերընկալցուք. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
citadel, castle.
ἁκρόπολις arx. Վերին բերդ. ամրոց. ակառն. իչ գալէ.
Ի բաց զներքնաբերդն (ամենայն զստորին բերդն) լքեալ թողեալ՝ ի վերնաբերդ անդր համագունդ հորդան տային. (Յհ. կթ.։)
high gate;
flood-gate, sluice;
stocks, ceps.
καταράκτης cataracta. Վերին դուռն. դուռն բանտի ի վերուստ իբր սահմանք.
Արգել զնա ի վերնադրանն։ Եհան պասքովր զերեմիա ի վերնադրանէ անտի. (կայ եւ ձ. վերնադրանդ. դէ). (Երեմ. ՟Ի. 2. 3։)
varnished;
flowery, redundant.
Ի վերին երեսս զարդարեալ. արտաքնայարդար. գեղեցկապաճոյճ.
Ոչ ունի ճարտարութիւն մեր բանքս ճախարակեալ բոլորեալ լեզուաւ, եւ ոչ բարբառս վերնազարդս. (Վեցօր. ՟Զ։)
worth six farthings.
Որ արժէ կամ կշռէ վեց դանկ։ (Խոր.։)
of six ages or epochs.
Պարունակօղ զդարս վեց՝ պէսպէս առմամբ դարուց ի սկզբանէ աշխարհի մինչեւ յառաջին կամ յերկրորդ գալուստն քրիստոսի. որպէս եւ ըստ համեմատութեան վեցօրեայ արարչութեան, եւ հանգստեանն աստուծոյ յաւուր եօթներորդի. ըստ որոյ եւ հրէայք ըստ եղիական դպրոցի, եւ ոչ սակաւք ի հարց վեց հազար ամս ընծայեն տեւողութեան աշխարհի.
Յեօթներորդ դարուն հանգուսցէ զաշխատեալսն, որ աշխատեցան ի վեցդարեան իւրեանց ժամանակի, իբրեւ այն թէ ընդ նմա աշխատեցան յիւրեանց ժամանակի անդ։ Ընդ նմա աշխատեցան ի վեցդարեան ժամանակին իւրեանց. (Ագաթ.։ Նար. երգ.։)
sixth;
sixthly;
sextant;
sixth.
Օր վեցերորդ։ Յաւուրն վեցերորդ։ Զվեցերորդ մասն դորակի միոյ.եւ այլն։
Նախ ... երկրորդ ... վեցերորդ. (Երզն. քեր.։)
Իսկ գ. το ἔκτον . Վեցերորդ մասն.
Զվեցերորդ չափոյս։ Զվեցերորդ արդութիւն. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 11։)
six hundredth.
Յամին վեցհարիւրորդի կենացն նոյի։ Ի վեց հարիւրորդի եւ ի միում ամի կենաց նոյն. (Ծն. ՟Ե. 11։ ՟Ը. 13։)
hidden in a rock, in a cavern, in ambush, waiting for among the rocks.
Որ դարան ի վէմս եւ ի քարածերպս.
Ի գետնամուտ եւ ի վիմադարան գազանաց. (Նար. մծբ.։)
cf. Վիմախարիսխ.
Որոյ հիմն եդեալ է ի վերայ վիմի.
Անտապալելի տանն է նշանակ վիմադրական անվտանգ կամ անդղրդելի. (Նար. մծբ.։)
cf. Վիմարդեան.
Պղպջեալ ընդ ծերպս վիմարդ քարանց. (Յհ. կթ.։)
Շինեցին եկեղեցիս վիմարդս. (Յհ. պտմ. առ Լեհ.։)
Վիմարդեայ մտօք հաստատուն (կամ հաստատեալ). (Երզն. լս.։)
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ իմանալի, վիմարդեան եւ քառանկիւն տախտակ։ Քառանկիւն եւ վիմարդեան տախտակս տպաւորեալ. (Անյաղթ բարձր.։ Թէոդոր. խչ.։)
Վիմարդեան արձանօք բոլորապէս գմբէթաւորեալ։ Շինեաց զսուրբ կաթուղիկէ եկեղեցին զվիմարդեան կոփածոյիւք. (Ասող. ՟Գ. 7. 9։)
Իբրեւ զվիմարդեան կարծրութիւն երեւի. (Բենիկ.։)
cf. Վիմարդեան.
Վիմարդեայ մտօք հաստատուն (կամ հաստատեալ). (Երզն. լս.։)
Պղպջեալ ընդ ծերպս վիմարդ քարանց. (Յհ. կթ.։)
Շինեցին եկեղեցիս վիմարդս. (Յհ. պտմ. առ Լեհ.։)
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ իմանալի, վիմարդեան եւ քառանկիւն տախտակ։ Քառանկիւն եւ վիմարդեան տախտակս տպաւորեալ. (Անյաղթ բարձր.։ Թէոդոր. խչ.։)
Վիմարդեան արձանօք բոլորապէս գմբէթաւորեալ։ Շինեաց զսուրբ կաթուղիկէ եկեղեցին զվիմարդեան կոփածոյիւք. (Ասող. ՟Գ. 7. 9։)
Իբրեւ զվիմարդեան կարծրութիւն երեւի. (Բենիկ.։)
resembling a stone, stone-like, stony, stone.
Պղպջեալ ընդ ծերպս վիմարդ քարանց. (Յհ. կթ.։)
Շինեցին եկեղեցիս վիմարդս. (Յհ. պտմ. առ Լեհ.։)
Վիմարդեայ մտօք հաստատուն (կամ հաստատեալ). (Երզն. լս.։)
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ իմանալի, վիմարդեան եւ քառանկիւն տախտակ։ Քառանկիւն եւ վիմարդեան տախտակս տպաւորեալ. (Անյաղթ բարձր.։ Թէոդոր. խչ.։)
Վիմարդեան արձանօք բոլորապէս գմբէթաւորեալ։ Շինեաց զսուրբ կաթուղիկէ եկեղեցին զվիմարդեան կոփածոյիւք. (Ասող. ՟Գ. 7. 9։)
Իբրեւ զվիմարդեան կարծրութիւն երեւի. (Բենիկ.։)
cf. Փափկասուն.
Որդեակ, դու դեռեւս մանուկ ես փափկասնունդ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
plumigerous, plumy.
cf. Փերեւերտեմ.
եւ ն. իբր ձ. ՓԵՐԵՒԵԴԵՄ կամ ՓԵՐԵՒԵԹԵՄ, ՓԵՐԵՒԵՏԵՄ, ՓԵՐԵՒԵՐՏԵՄ, (ոյն ընդ պ. փէրվէտէն, փէրվերիյտէն ). ἑντρέφω, ἑνστροφάω innutrio, alo, oblecto me, luxuriose utor. Տածել. դարմանել. յարդարել զանձն. զարդարիլ. պճնիլ. սերթեւեթիլ. ճերմել սիգալով. ինքը զինքը փայփայել, հագուիլ սըգուիլ, սազէլ, տիւզէն ընել, քէսիմ իւլվան ծախել, սըլընկ պըլընկ պտըտիլ.
Բարձեալ քաջութիւն, տոհմականութիւն, արդարութիւն, եւ ի մէջ անցեալ փերեւերտին դէմքն այդր ամենայնի. (Փարպ.։)
Իբրեւ զաղջկունսդ քո համարիս զմեղ, յորոց միջի փերեւեդեալ ճոխանաս. (Ղեւոնդ.։)
Զիա՞րդ ամբարիշտք փերեւետեալ. այսինքն զարդարեալ. (Վանակ. յոբ.։)
Քահանայական զգեստուք փերեւեթեալք.. . նազելի քան զնոսա երեւին. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
in full bloom.
Փթթեալ զարդուք.
Փթթազարդ բուրաստան ծաղկեալ։ Ոսկի փթթազարդ, արփի հրաձեւ. (Գանձ.։)
beautifully flowering, bloomy.
Ծայրից վարդից փթթինազարդ. (Նար. տաղ.։)
Ծառդ կենաց.. . փթթինազարդ կանաչացեալ. (Տաղ ի քրիստոսատրոյ.։)
cf. Փիւրիտ.
• տե՛ս Սփիւրիդ։
ՓԻՒՐԻԴ կամ ՓԻՒՐԻՏ. Իբր Սփրիդ. այն է յն. սփիրիս, սփիրիտիօն. լտ. սփօրդա, սփօրդուլա. Զամբիւղ. սապատ. հացադիր.
Իբրեւ զծուխ, զի ելանէր ի հացին փիւրտանէ։ Արարցէք զայս փիւրտունս, եւ տուք ցպահանորդսն եւ այլն. (Վրք. հց. ձ. ստէպ։)
elephant's foal, young elephant.
Փղի որդի՝ այսինքն ծնունդ, ձագ. ֆիլեավրուսու.
Ձմերուկն ասաց. . . ձուեմ ես փղի. եթէ տարցես զիս ի տուն քո, եւ պահեսցես զգուշութեամբ՝ զի մի՛ բեկայց, ծնայց քեզ փղորդի. (Մխ. առակ.։)
scarab, dung-beetle.
• տե՛ս Բնդեռն։
Փնդռունք յորժամ մեռանիմ ի գունդ աղբոյն զինքեանս թագուցանեն. (Ոսկ. եզեկ.։)
Իբրեւ զփնդռունս եւ զճանճս, որ անկեալ յիւղ՝ մեռանին. (Տօնակ.։)
cf. Յուզեմ.
ՓՆԴՌԵԼ կամ ՓՆՏՌԵԼ. Բառ ռմկ. որպէս Յուզել եւ խնդրել. հարցանել կամ պահանջել.
Միթէ ի դէ՞պ իցէ պահանջել զհայր վասն որդւոյ. ի լս. դնի, փնդռել։
to transfer.
Վերափոխէր զերանելի հայրապետն սրբոյն՝ փոխադասեալ յանվախճան խաղաղութիւն. (Ժող. հռոմկլ.։)
μεταστάσσω, -ττω transpono, colloco. Փոխել այլուր եւդասաւորել.
reciprocity, return, recompense, compensation;
reciprocal, mutual, respective, alternative;
— անկիւնք, alternate angles.
ՓՈԽԱԴԱՐՁ որ եւ ՓՈԽԱԴԱՐՁՈՒԹԻՒՆ. ἁντιστροφή եւ այլն. Դարձուած փոխանակաւ. փոխարէն. դարձ փոխարինի. հատուցումն. հատուցում.
Զայն փոխադարձ փոխարինացն՝ շինութիւն շնորհեալ, ի բարիսն վայելեն։ Հնազանդութեան որդւոյ այս փոխադարձ եղեւ առ ի հօրէ։ Ոչ վարձս խնդրեցին փոխադարձ բարեգործութեան. (Ագաթ.։ Շ. թղթ.։ Երզն. մտթ.։)
reciprocally, mutually, alternatively, vice-versa.
ἁντιστρόφως vice versa, reciproce. Փոխադարձիւ. անդրադարձութեամբ. ընդ հակառակն.
Ո՛չ ուրեք ասաց փոխադարձաբար, թէ որ հաւատար ի հայր, ոչ ի հայր հաւատայ, այլ յիս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23։)
to recompense, to reward;
to return like for like.
ἁντιστρέφω reciproco, converto ἁνταποδίδωμι vicissim reddo. Փոխարէն դարձուցանել. անդրէն տալ. հատուցանել. փոխարինել. վարձատրել. եւ Փոխաբերել.
Եւ վասն այսորիկ փոխադարձեցի հատուցանել քեզ զայդ։ Որում ոչ հաւանի Աշոտ՝ փոխադարձելով նմա (ըստ գործոց նորա ). (Արչ։ Արծր. ՟Ե. 2։)
Մատուցեալ որպէս զաղօթիցն հայցումն փոխադարձէ ժողովրդեանն՝ զխաղաղութեանն ընդունելութիւն աւետարանելով։ Փոխադարձել զմերն առ քեզ զսէրն։ Պատուիրանապահն փոխադարձի յԱստուծոյ՝ սիրիլ, եւ զնա տեսանել. (եւ այլն. Խոսր.։)
Ազգի ազգի երախտեացն Աստուծոյ. (. . փոխադարձեալ նմա զսուրբ պատարագին Քրիստոսի ընծայումն. Խոսր. պտրգ.։)
Երկրաւորօքս փոխադարձեն երկնայնոյն՝ զօրհնութիւն եւ զխաղաղութիւն առաքելով։ Առ հայր փոխադարձէ, զոր որդւոյ գոչեցին ծերքն եւ տղայքն. (Երզն. մտթ.։ Տօնակ.։)
Ողորմեա՛ ինձ.. . եւ ապա փոխադարձեալ, Պատրաստ է սիրտ իմ Աստուած. (Տօնակ.։)
իբր ձ. որ եւ ՓՈԽԱԴԱՌՆԱԼ. Անդրէն դառնալ. վերադառնալ. եւ փոխիլ յաշխարհէ.
Մի այսուհետեւ փոխադարձցիս՝ սրբեալդ արտասուօք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Ինքն ի փոխադարձեալ, եւ ի յեկներ ուխտըն թաղեալ. (Վահր. ոտ.։)
reciprocity;
compensation.
ἁντιστροφή reciprocatio ἁνταπόδοσις retributio. Փոխանակաւ յետս դարձուցանելն. եւ Հատուցումն. փոխարինութիւն. փոխադարձ.
Առնեն փոխադարձութիւն գաւառաց եւ բերդից ի մէջ երկոցունց. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Թէ համբառնայցեմք զձեռս, գտանեմք մեծ բարեւաց փոխադարձութիւն։ Մեծապարգեւին Աստուած խոնարհել, եւ փոխադարձութիւն ընդունելիւրով անկարօտութեամբն ի մեր ամենանուազ զանգուածոյս. (Խոսր.։)
Փրկեալքն ոչ են բաւական հատուցման զփոխադարձութիւն երախտեացն Աստուծոյ. (Լծ. կոչ.։)
contagious, infectious;
cf. Տարափոխիկ.
similarly.
Որդւոյ ծնունդն առ ի հօրէ՝ տիրապէս ասի. իսկ մարդկան արարածոց՝ փոխադրապէս. (Շ. յկ. ՟Ժ՟Բ։)
transmissible, transportable.
to transpose, to transfer, to transport, to displace;
to remove;
to copy;
to translate;
to depart from this world, to die.
μετατίθημι transpono, transfero μετάγω traduco μεταβάλλω muto, inverto. Փոխել ի տեղւոջէն եւ դնել այլուր, տեղափոխել. վերափոխել. կր. փոխիլ յաշխարհէ.
Զկուսութեանց զմայրն փոխադրեաց բանն Աստուած յերկնայինսն։ Փոխադրեալ դասեցեր յերկնային խորանսն զքոյին ծնօղն։ Ի հողանիւթ գոյացութեանց փոխադրեցեր ի յերկինս. (Շար.։)
Գտանք՝ զի փոխադրեալ էր նա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)
Գովեմ զհմտութիւն քո, զի ոչ թողուս զհիւանդն երկարանալ ի ցաւսն, այլ վաղվաղակի փոխադրես ի կենաց. (Ոսկիփոր.։)
ՓՈԽԱԴՐԵԼ. Փոխաբերել յայլ վիճակ. վերածել. վերաբերել. դարձուցանել իւիք իրօք. յարել. ձգել. կր. դառնալ. շարժիլ.
Յառաջինն փոխադրէ զնա յանմեղն (վիճակ բնութեան)։ Յինքն խառնալ, եւ յիւրն փոխադրել բնութիւն. (Իգն.։)
Զառ ի յընկերն զբարեգործութիւն՝ յինքն փոխադրէ. (Բրս. հց.։)
Զիսրայէլ հայրականաւ մարդասիրութեամբ ի ձեռն խրատու ի լաւագոյնն փոխադրելով. (Դիոն. երկն.։)
Յայն գովութիւն եւ ի պատիւ փոխադրէիր զքեզ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Զբաւանդակ սէրն փոխադրեա առ տէրն։ Փոխադրել զամենեսեան ի փրկական հաւատն։ Փոխադրեցաւ ի բազմապատիկ չարութենէ անտի ի ծայրագոյն առաքինութիւն։ Ի չար սովորութենէ կենցաղոյս փոխադրիլ. (Մաշկ.։ Ճ. ՟Ա.։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Ե։)
Որք ի չարիսն են, երկընչին փոխադրիլ առ մեզ։ Բարբառին, եւ ոչ զարթնում. հնչեն, եւ ոչ փոխադրիմ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։ Նար. ՟Ժ՟Դ։)
ՓՈԽԱԴՐԵԼ. Փոփոխել. փոխարկել. այլ այլել. յեղաշրջել. ի բաց դնել. կր. փոխիլ. լինել.
Մարդանալովն՝ զիւրն ոչ փոխադրեաց, քանզի անփոփոխելի էր։ Եւ յորժամ եղեւն ընդ մեզ, զիւրն ոչ փոխադրեաց։ Ոչ փոխադրեացաւ բանն ի մարմնոյ բնութիւն. (Պրպմ. ստէպ. եւ ՃՃ.։)
Խառնեալ մեղր առ ջուր, ոչ մեղրն փոխադրի, այլ ջուրն առաւելաւ. (Աթ. ՟Գ։)
Ընդէ՞ր փոխադրեցեր զթագաւորին օրէնս։ Յուլիանոս զանուն քրիստոնէից ի գալիլեացիս փոխադրեաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։ Նոննոս.։)
Թերեւս ի մարդկանէ դեւ փոխադրեցայ. (Կլիմաք.։)
Ի հելլենացւոց բաւական լինէր փոխադրել լեզու։ Նա բովանդակ փոխադրեաց եւ որ ինչ ի քարտէզս դիւանին եդեսիայ. (Պիտ.։ Խոր. ՟Բ։)
Առ որդեակ զմագաղաթսդ, եւ փոխադրեա զտեսիլդ ի դմա։ Առէ՛ք եւ զայդ եղբարք, եւ փոխագրեցէք, եւ դիք յամենայն եկեղեցիս. (Ճ. ՟Ա.։)
Զի զվարդագոյն արիւնս իւրեանց փոխադրեցին փրկչին արետն։ Զայս ամենայն մասունս բարեաց ընկալեալ ի քէն՝ փոխադրեցի վնասակարս պարտեաց՝ անթիւս եւ բազմօրինակ անօրէնութիւնս. (Շար.։ Նար. ՟Ե։)
transport, transposition, transmission, translation;
removal.
μετάθεσις, μεταγωγή, μεταβολή , μεταποίησις, μεταφορά translatio, transmutatio, commutatio, traductio, restauratio, metaphora եւ այլն. Փոխադրելն, իլն, ըստ ամենայն առման. զոր օրինակ ըստ տեղւոյ եւ վիճակի.
Բժշկեցաւ ախտն փոխադրութեամբ տեղեացն։ Ի լաւն կոյս փոխադրութիւն։ Փոխադրութեան էաք կարօտ ըստ ախտից։ Սա մեզ ի մահուանէ ի կեանս առնի փոխադրութեան առիթ։ Փոխադրութիւն երկանցն խնդրեմ։ Խորհրդոց ոչ խոստումն, եւ ոչ փոխադրութիւն բարուց (Վրք.հց. ձ։ Դիոն. երկն.։ Աթ. ՟Գ։ Անյաղթ բարձր.։ Նար. ՟Ի՟Դ։ Շար.։)
Փոխադրութեան ըստ որակութեան եղելոյ. (Նիւս. կազմ. ՟Ա։)
Զիա՞րդ բանն մարմին եղեւ. արդեօք որպէս բանին փոփոխո՞ւմն կրեալ՝ ի մարմնոյ փոխադրութիւ, եւ յոդւոյ նմանութիւն։ Ո՛չ Աստուածութեան փոխադրութիւն ցուցեալ, այլ մարդկութեանս նորոգումն գործեալ. ո՛չ մարդ ի փոխադրութենէ Աստուածութեան երեւեալ։ Ոչ կրեալ շփոթումն կամ փոխադրութիւն յոր ինչ ոչն էր. եղեւ մարմին բանն, ո՛չ ըստ փոխադրութեան կամ յեղման. (միթէ ) այլայլութիւն ինչ եւ փոխադրութիւն եղեւ ի նմա. (Աթ. ՟Գ։ Կիւրղ. պրպմ. եւ Կիւրղ. գանձ.։)
Սահման ասի (ըստ տրամաբանից՝) ի փոխադրութենէ գիւղից եւ ագարակաց սահմանացն. (Սահմ. ՟Դ։)
Որպէս Փոխադարձութիւն. հակադարձութիւն.
Կարելոյն ոչ գոլ, եւ ներընդունականումն ոչ գոլ, որք են ի փոխադրութենէ ստորասութիւնք. հետեւանան դարձեալ ի փոխադրութենէ անկարին եւ հարկաւորին բացասութիւնքն, ոչ անկարն ոչ գոլ, եւ ոչ հարկաւորն ոչ գոլ. (Անյաղթ պերիարմ.։)
substitute, representative;
vicegerent, vicar;
successor;
compensation, equivalent;
— արքայի, vice-roy;
— պատրիարքի, patriarch's vicar general;
— բանալեաց, duplicate key;
false key.
διάδοχος, διαδεχόμενος . որպէս vicarius. Կարգեալն փոխան կամ փոխանակ այլոց. երկրորդն գլխաւորի. տեղակալ. տաղապահ. տեղը բռնօղ.
Որդիք դաւթի առաջինք՝փոխանորդք արքայի։ Սպան զեղկեան զփոխանորդ որքային։ Էր նոցա վերակացու քովքենիաս ղեւտացի, եւ սէմէի եղբայր նորա փոխանորդ նորին. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ը. 17։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 7։ ՟Լ՟Ա. 12։)
Իսկ սրբոյն Թադէի զադդէ ոմն խոյագիր ձեռնադրեալ, եւ փոխանորդ իւր թողեալ յեդեսիա. (Յհ. կթ.։)
ՓՈԽԱՆՈՐԴ. διάδοχος . որպէս successor. Իբր Յաջորդ. տեղը անցնօղ՝ նստօղ.
Էր մեր ստացուածք բազում, իսկ ժառանգաւոր ոչ ոք երեւի եւ փոխանորդ. (Փիլ. իմաստն.։)
Մովսէս զյեսու փոխանորդ իւր կացուցանէր. (Իգն.։)
Զտիրան առ իւր պահէ փոխանորդ իւր, զի որդի ոչ գոյր նորա։ Փոխանորդ մեռելոցն ոչ տայրթոյլ ձեռնադրել. (Խոր. ՟Բ. 58։ ՟Գ. 66։)
Զորոյ աթոռ ընկալաւ նեկտառիոս. յետ որոյ լինի փոխանորդ նորին յովհան անուանեալն ոսկեբերան. (Շիր. քրոն.։)
Յոյսն յորջորջեալ (Յուսիկ ) փոխանորդն հօրն աթոռոյն, եւ նախանձաւոր նորին առաքինութեան. (Երզն. լս.։)
Երասանակալք նոցա՝ իրերաց փոխանորդք. (Բրս. ընչեղ.։)
cf. ԱԹՈՌԱԿԱԼ, իբր փոխանորդ, այսինքն Յաջորդ։
ՓՈԽԱՆՈՐԴ. Փոխարէն. ինչ մի փոխանակ այլոց իրի տուեալ՝ եդեալ, կամ յարմարեալ եւ այլն. տուածին տեղը, փոխնորդ.
Ո՞ ետ նմա փոխ, եւ առնուցու զփոխանորդն. (Սեբեր. ՟Է։)
Եղբայր ոմն արար փոխանորդ բանալեացն, եւ բանայր զդուռն ծերոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
Կարեւոր համարեցաք ընդ նորա եւ վասն նորին դիպողագոյն բանիւք զփոխանորդն թելադրել. այսինքն զլցուցիչն զտեղի նորա, կամ զյաջորդ բանքս. (Ագաթ.։)
to substitute, to fill or take the place of, to succeed to;
— զկեանս, to die.
διαδέχομαι, succedo excipio. Յաջորդել. պայազատել. ունել զտեղին. տեղը անցնիլ՝ նստիլ. երինէ կելմեք, երինի թութմագ, խալիֆ օլմագ, ճիւլիւս էթմէք.
Փոխանորդէ զտիրան՝ եղբայր իւր տիգրան վերջին։ Կղաւդիոս, եւ յետ նորա աւրեդիանոս, հուպ ընդ հուպ փոխանորդելով զմիմեանս։ Վճարեցաւ ի կենցաղոյս՝ եղբօրն փոխանորդելով զտէրութիւն. (Խոր.։)
Զսա լիւսիմաքոս փոխանորդէ։ Որդի զհայր փոխանորդեալ։ Որք յետ նորա ի նորին սերմանէ փոխանորդեցին զթագաւորութիւն. (Եւս. քը։ Շ. վիպ.։ Յհ. կթ.։)
Որ յետ նորա փոխանորդեսցէ զեկեղեցին։ Քահանայք զմիմեանս փոխանորդէին վասն մահուն արգել լինելոյ։ Վնխճանի եւ փլաբիանոս. պորփիւր փոխանորդի ի տեղին. (Ճ. ՟Ա.։ Շ. բարձր.։ Սոկր.։)
Որ փոխանորդենն զնոսա հակակայքն։ Քանզի ուրախութեան փոխանորդի տրտմութիւն։ Ակնարկեա փախնուլ չարութեանցս՝ որ յիս, զի բարիդ քո եկեալ փոխանորդեսցէ. (Յհ. իմ. երեւ.։ Նար. ՟Հ՟Ը։)
Պատկառեաց ի կոչնականէն, փոխանորդեաց զկեանսն։ Ենովք կենդանւոյն ի կարգս անմահիցն փոխանորդեաց վերագրիլ. (Խոր. ՟Գ. 67։ Արծր. ՟Ա. 1։)
Զբարւոք ծերատածութիւնս անդրէն փոխանորդեալ ծնողացն։ Ընդ միոյն զհարիւրապատիկն փոխանորդէ օգուստս. (Պիտ։)
Փոխանցել. հաղորդել իրերաց.
Զխորհուրդս սրտից իւրաքանչիւր ոք մերձաւորին փոխանորդիցեմք. Բրս. հայեաց. յն. փոխատրել. μεταδίδωμι.
substitution, succession;
vicarship, vicariate;
permutation, exchange;
compensation.
διαδοχή successio. Յաջորդութիւն. պայաղատութիւն. տեղակալութիւն.
Որդեծնութեամբ խնամելով զմեր փոխանորդութիւնսն։ Ծնունդքն՝ որ փոխանորդութիւն մարմնոյն լինին։ Յաղագս փոխանորդութեան զաւակի։ Ի փոխանորդութիւն ամենայն ազգի կատարի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։ Նանայ.։ Պիտ.։ Նիւս. բն.։)
Սա երկայն աղօթիցն է պտուղ, սա փոխանորդութեանց շառաւիղ. (Առ որս. ՟Դ։)
Ազգին շառաւիղ, փոխանորդութեան ոստ. (Նիւս. կազմ.։)
Նաւատիանոսաց եպիսկոպոսն վախճանի, եւ ունի զփոխանորդուին քրիւսանթոս ... բազում հակառակուի լինէր ըստ ընտրութեան ի տեղի նորա զփոխանորդութիւն ունել. (Սոկր.։)
Զի այնպէս ունիցին եւ նոքա տալ՝ որոց յետ նոցա փոխանորդութեամբ լնուն զնոյն պաշտօն. (Իգն.։)
Ի յաղթողէն ծանօթանայր պատու ասիրական փոխանորդութեամբ մասանորդութիւն. (Պիտ.։)
Սրինկ նորոգ՝ այլ իմն տասակաւ առեալ մեզ՝ ընդ հնոյն փոխանորդութեամբ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Եւ ոչ յոյս ինչ ելից զձեզ փոխանորդութեան եւ լուծման ըստ կենացս. (Յհ. կթ.։)
Ոչ ոտից փոխանորդութեամբ յառաջ կոյս մատուցանելով. (Նիւս. կազմ.)
Ի մկրտութեան, հանդերձի փոխանորդութիւնն յայտնէր զմաքրեցելոցն կենաց համբարձումն. (Դիոն. եկեղ.) յն. ἅμειψις immutatio.
food made of the flour of parched corn, as helva, etc.
hasty-pudding;
— կաթանէ, frumenty.
flour of parched corn;
hasty-pudding made of butter and honey.
• , ո հլ. «խարկած կամ բոված ալիւր, իւղով՝ մեղրով ու ալիւրով պատրաս-տուած մի ուտելիք» ՍԳր. (Մխ. ըժշ. 96 ունի նաև նռան հատի փոխինդ, փշատի փո-խինդ, չոր խնձորի փոխինդ). որից գարէ-փոխինդ Վստկ. 75, 113, 212. փոխնդեայք «փոխինդով շինուած ուտելիք» Ոսկ. փիլ. 469,
• ԳՒՌ.-Վն. փոխինդ, Ալշ. Խրբ. Հմշ. Մշ Սեբ. Սլմ. Տիգ. փօխինդ, Ախց. Կր. փօխինտ, Մկ. փուխինդ, Ասլ. փէօխինթ (փէօխի*), Մրղ. փօխունդ, Զթ. փէխանդ.-ձ վերջա-ձայնով՝ Ջղ. փոխինձ, Գոր. Երև. Շմ. Տփ փօխինձ, Ղրբ. փօ՛խէնձ, Հճ. փէխինձ.-ի-մաստի տարբերութեամբ էլ՝ Արբ. «չոր թու-թի ալիւր», Մշ. «ձէթ հանելու համար ծե-ծած կտաւատ».-նոր բառեր են փոխնդխաշ, փոխնձացու, փոխնդոտ։
• ԽՈԽ.-Քրդ. poxin կամ poγin «հրուշակի նման քաղցր մի խմորեղէն» (տե՛ս Justi, Dict. Kurde 83, 84)։
Առ դու եղբարց քոց զարգու փոխնդոյս։ Հինգ արդու փոխնդոյ։ Ցորեան եւ գարի, եւ ալիւր, եւ փոխինդ։ Խառնեաց նմա բոոս փոխինդ, եւ եկեր։ Արկջի՛ք առաջի նրա ի փոխնդոցն խառնելոց։ Ելից զնա փոխնդով եւ պտղատկօք եւ հացիւք սրբովք. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 17։ ՟Ի՟Է. 18։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 27։ Հռութ. ՟Բ. 14. 16։ Յուդթ. ՟Ժ. 5։)
Ալփիտոն կամ ալփիոսն, փոխինդ. (Գաղիան.։)
change of clothes.
cf. Փոխորդի.
ՓՈԽՈՐԴ ՓՈԽՈՐԴԻ. δάνιον, ἁμοιβή compensatio, sors. Ծնունդ փոխոյ. տոկոսիք. եւ Փոխարէն.
Մեղադիր լինիս, որպէս թէ փոխ ետուր, եւ չառեր զփոխորդին. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Տայ փոխ զբանն, եւ պահանջէ զփոխորդին հանդերձ վաշխիւ։ Հատուցումն փոխորդաց եւ ոչ միոյ առաջի կայ յետ կորուսանելոյ զպարտսն. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. ժղ.։)
Հանգանակել՝ չարին փոխորդոյն չարագոյն է. (Բրս. բարկ.։)
knowledge of God, theodicy.
Զմոլորեալսն դարձուցանել յածգիտութիւն. (Յճխ. ՟Բ։)
Զդարձ աշխարհիս հայոց յանգիտութենէ կռապաշտութեան յաստուածգիտութեան ճշմարտութիւն. (Փարպ.։)
Որ զխորհուրդս փրկականս աստուածագիտութեան շնորհեցեր մեզ ի ձեռն քահանայապետին քո եւ վկային. (Շար.։)
divine.
Ասստուածեղէն բնութիւն, կամ հոգի։ Ուխտ աստուածեղէն։ Ի միջոյ խորհրդականաց քոց աստուածեղինաց։ (՟Բ. Պետ. ՟Ա 4։ Եւ. ՟Լ՟Ա 3։ Առակ. ՟Բ 17։ Իմ. ՟Ժ՟Բ 5։)
Այսու նմանութեամբք տեսանէին (զԱստուած) մարդք աստուածեղէնք. (Եփր. ծն.։)
Աստուածեղէն վարդապետն (Քրիստոս). (Բուզ. ՟Դ 15։)
drink of the gods, nectar.
νέκταρ nectar Աստուածավայելուչ ըմպելի. գինի ազնիւ, դիւցազան կամ դից եւ ուրուականաց մեռելոց արժանի.
that has received God;
received or accepted of God, agreeable to God.
Ի տեսութիւն կենդանականի եւ աստուածաընկալ մարմնոյն եկաք. (Դիոն. ածայ. ՟Գ։)
chosen of God.
Աստուածընտիր Պետրոս. (Վրդն. սղ.։)
that has the wisdom of God, instructed by heaven.
θεόσοφος divina sapiens Ընդունակ աստուածային իմաստութեան. խելամուտ աստուածայնոց.
Ամենայն աստուածիմաստքն, եւ ծածուկ խորհրդոցն մարգարէք (այսինքն գուշակք, թարգմանք). (Դիոն. երկն.։)
Եւ ոչ յաստուածիմաստիցն հարց ոք ասաց. (Մաքս. ի դիոն.։)
oracle;
cf. Աստուածախօսութիւն.
Խօսելն Աստուծոյ ընդ մարդկան. խօսք կամ պատգամ Աստուծոյ. բան տեառն.
ԱՍՏՈՒԱԾԽՕՍՈՒԹԻՒՆ. Խօսք կամ վարդապետութիւն զԱստուած. աստուածաբանութիւն.
ԱՍՏՈՒԱԾԽՕՍՈՒԹԻՒՆ. Խօսք ընդ Աստուծոյ յաղօթս.
Ոչ խնդայ ընդ Աստուած խօսելովն, խթեալ ի խղճէ մտացն, որ դատէ զնա անարժան աստուածխօսութեան՝ վասն զբաղանացն. (Լմբ. պտրգ.։)
divinity;
deity;
God.
Առ ձգեաց նախ աստուածութիւնն զյակովբ առ ջրհորն։ Ետես Մովսէս, թէ զօրագոյն է զէնն՝ զոր ետ աստուածութիւն։ Աստուածութիւն յայտնեցաւ ի վերայ զոհից։ Քրիստոս բան Աստուծոյ գոլով, ի Մարիամայ մարդ ծնանի ... յԱստուծոյ, եւ ի կուսէ Քրիստոս։ Մարիամ ծնաւ զաստուածութիւն՝ ամենայն արարծոցս զանհամեմատելին. (Եփր. ծն.։ Եփր. ել.։ Եփր. ղեւտ.։ Եփր. աւետար. եւ այլն։)
Զպատուական գլուխն դնէ ի գանձարանս աստուածութեան. (Յհ. կթ.։)
Դու ինքն աստուածութիւնդ մարդացեալ ըթներցար։ Գովաբանի առ ի նոցանէ սուրբ աստուածութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. կուս.։)
goddess.
Ընդ որ բարկացեալ յոյժ աստուածուհին. (Պիտ.։)
that has received or embraced God.
Աստուածունակ խաչ, կամ քառադրութիւն (խաչ). (Շ. բարձր.։ Նար. խչ.։)
Ի չքնաղ նկարակերպութենէ աստուածունակ դիմացն. (Ճ. ՟Ա.։)
Հաղորդեսցուք աստուածունակ եկաւորութեան. (Մամբը։)
instructed by God.
θεοδίδακτος. a deo edoctus. ՅԱստուծոյ ուսուցեալ, ուսեալ, վարդապետեալ.
Զի դուք ինքնին իսկ աստուածուսոյցք էք առ զմիմեանս սիրելոյ. (՟Ա. Թես. ՟Դ 9։)
heavenly, by God, of God, divinely.
մանաւանդ ՅԱՍՏՈՒԱԾՈՒՍՏ. θεόθεν divinitus Առ ի յԱստուծոյ. յԱստուծոյ անտի. եւ Որ ինչ է յԱստուծոյ.
Երկնաւոր աստուածուստ պսակօք պատուեալ։ Յերկնից աստուածուստ վկայեալ. (Կիւրղ. եէմի առ կոստանդ.։)
Յաստուածուստ անտուստ հանդերձ եւ այս։ Որք յաստուածուստ երեւեցաւ քեզ։ Ոչ ստեղծեալ յաստուածուստ. (Մագ. ՟Ա. ՟Ե։)
Յաստուածուստ ամենաբարի գանձուցդ։ Յաստուածուստ հնարաւորուեանց. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Խ՟Դ։)
atheist;
apostate.
Աստուածուրաց այր, կաս մարդիկ, խաբեբայ. (Փարպ.։)
Եւ ազդեցաւ այն բռնաւորին՝ յուլիանու աստուածուրացին. (Գանձ.։)
Ի բաց թողուլ զաստուածուրաց մոգութեանն դէն. (Կաղանկտ.։)
piety, religion, love or worship of God.
Հանդիպեցաք որոց առ ի քումմէ աստուածածապաշտութենէդ գրելոցս։ Քո աստուածպաշտութիւնդ, եւ այլն. (Աթ. ՟Է։)
theocratical.
Յայտնի եղեւ աստուածպետականին Յիսուսի կեանքն ի մարմնի մերում. (Եղիշ. դտ.։)
Աստուածպետական Սուրբ հոգի. (Զքր. կթ. մկրտ. (զոր մարթ է իմանալ եւ առանց բարդութեան.)
Աստուածպետականացն արդարութեանց։ Աստուածպետականի ճառագայթին։ Ըստ աստուածպետականց օրինաց. (Դիոն.։)
theocracy;
divine majesty.
ԶՅիսուսին աստուածպետականութեան հանդէսս՝ որ ի կենցաղումս։ Զանճառելի նորա աստուածպետականութեան իմացուածս. (Մագ. ՟Ե։)
Զաստուածպետութիւնն, այսինքն զԱստուած. (Մաքս. ի դիոն.։)
love of God, charity, piety.
Աստուածսիրութի ի գրոց ծնանի ի մարդ. (Խոսր.։)
Ըստ խնդրոյ աստուածասիրուեան խոհեմագունիդ անձին։ Եգիտ զքո աստուածխոհեմագունիդ անձին։ Եգիտ զքո ասստուածսիրութիւնիդոչ խիստ եւ կամ անընդուինակ առ իրսդ. (Շ. թղթ.։ եւ Միք. առ Շ։)
Ընդէ՞ր աշխատեցաւ առ մեզ ասծսիրութիւնդ քո. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
vision of God, divine intuition.
Աստուածտեսութեանն Յակովբայ կցորդ. (Լմբ. սղ.։)
Յաստուածտեսութեանցն բարձրութեանց. (Մաքս. ի դիոն. (իբր տեսական կամ հոգեւոր քաղաքավարութիւն։))
Արժան էր զերկնաւոր զայս աստուածտեսութիւն ոչ տալ լռութեան. (Կիւրղ. եէմի առ կոստանդ.։ (իբր տեսիլ ցուցեալ յԱստուծոյ)։)
divinely, godly.
Աստուածօրէն հրաշակերտութիւն։ Ազդմունս աստուծօրէն պարածանօք. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ։)
Որպէս աստուածօրէն կարգի օրինադրեցելոյ (այսինքն օրինադրողի) զնա. (Դիոն. երկն. ՟Դ։)
hence, thence
Ողջանդամ աստուստ ճողոպրել։ Զաստուստն առնելով զրաւումն. (Պիտ.։)
Ի վերուստ խօսի ընդ մեզ, եւ ոչ աստուստ յաշխարհէս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։)
Աստուտստ եւ անդուստ վնասեալ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Աստուստ ոք զսա տեսցէ դիւրապէս. (հց) ո՞ւ ստ. (պխ) ուստի իսկ եւ զքաղաքացն աճմունս, եւ այլն. (Պղատ. օրին, ՟Գ։)
Զպտուղն աստուստ բացատրեաց մեզ, քանզի որ զձեզ ընդունի ասէ, զիս ընդունի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 26։)
Աստուստ վերստին առ նոյն հեծութիւն մատուցեալ։ Բեւեռեալ աստուստ ընդ հոգւոյս։ Խոնարհեալ ի վերուստ՝ աստուստ ի ստորինս։ Աստուստ ապշեալ, եւ անդանօր լքեալ։ Զաստուստ պարարեալս անդ ձգեալ հալեն. (Նար.։)
Որ յաղթէ ցանկութեան չարի, ե՛վ նախ քան զարքայութիւնն արդէն իսկ աստուստ կթէ զպտուղն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 26. 46։ էԲարձեալ զկրտսեր մանուկն յուս իւր, զմիւսն աստուստ թոզոյր. Ճ. ՟Ա.։)
hence;
here.
Դասեալ աստստին ի սոյն։ Աստստի ի դատաստանի։ Աստստին ի յիմում մարմնի։ Աստստին կիզեալ։ Կերպարանեցեր հրաշիւք աստստի զհանդերձելոցն նմանութիւն. (Նար.։)
fleece, wool.
(իսկ ասուի եւ ասուոյ՝ են կրկին սեռական, եւ ածական՝ իբր ասրեղէն) ἕριον lana Բուրդ ոչխարաց. գեղմն. գզաթ. մանաւանդ կտրեալ եւ մաքրեալ՝ սպիտակափայլ. որպէս եւ հանդերձն ասրեղէն։ (Սղ. ՟Ճ՟Խ՟Է 14։ Առակ. ՟Լ՟Ա 13։ Ես. ՟Ա 18։ եւս եւ Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ 53։)
Զկաթնդ ուտէք, եւ զասրդ ագանիք. (Եզեկ. ՟Լ՟Դ 13։)
lanigerous.
Որ բերէ յիւրմէ զասր. Բուրդ բերօղ՝ տուօղ.
Ասրաբեր եւ ձեռնընդել ոչխարացն. (Նիւս. երգ.։)
dealer in wool.
ἑριουργός lanificus Որ գործէ գործէ գործ ասրեղէն. Բրդե բան շնիօղ.
lanigerous, woolly;
woollen.
ԱՍՐԵԱՅ ԱՍՐԵՂԷՆ εἱρίνεος, ἑροῦς laneus Որ ինչ է յասրէ. ասուի. ասուեայ. ասուեղէն. Բրդէ, բրդղէն.
Զցեցակեր ասրեղէն հանդերձն. (Եղիշ. յես.։)
Ասրեղէն պատուական։ Անարգ ասրղէն. (Մխ. դտ.։ Թէ՛ ասրեղէն իցէ, թէ՛ կտաւեղէն. Կանոն.։)
cf. Ասրեայ.
ԱՍՐԵԱՅ ԱՍՐԵՂԷՆ εἱρίνεος, ἑροῦς laneus Որ ինչ է յասրէ. ասուի. ասուեայ. ասուեղէն. Բրդէ, բրդղէն.
Զցեցակեր ասրեղէն հանդերձն. (Եղիշ. յես.։)
Ասրեղէն պատուական։ Անարգ ասրղէն. (Մխ. դտ.։ Թէ՛ ասրեղէն իցէ, թէ՛ կտաւեղէն. Կանոն.։)
cf. Ասացուած.
Ըստ ասից մեծին դանիէլի. (Նար. ՟Է։)
to be capable, to be clever.
Ոչ ընդ ամենայն յունականսն անցանել ատակեալ սակս կարճրութեան ժամանակին։ Ոչ այնչափ ատակեաց աճապարել. (Խոր. ՟Գ 1. 46։)
matter;
timber;
timber-work, carpentry.
ὔλη materia, lignum Նիւթ, մանաւանդ փայտեղէն. փայտ անատառի կարծր՝ ի պէաս կերաս կերտուածոյ. (ուստի Ատաղձ ռամկօրէն է կարծր, պինդ, խիստ). թ.
Ոչ զարարիչն յայտ առնէ, այլ զնիւթ եւ զատաղձ ինչ՝ յորմէ լինիցի։ Ոչ նիւթն եւ ատաղձ արոեստաւորացն իցէ ... Ամենայն նիւթք եւ ատաղձք եդան առաջի յԱստուծոյ, եւ արուեստն ի մտաց մարդկան ծնաւ. (Սեբեր. ՟Ե. ՟Գ։)
tooth;
պարք, շարք ատամանց, set, row of teeth;
յօրինել ատամունս, to indent;
խորտակել, փշրել զատամունս, to break the teeth, to notch, to break off;
— ածել, bite;
առնուլ ատամանց, to set the teeth on edge;
հանել զ—, to extract or draw out a tooth;
ցաւ ատամանց, tooth-ache;
ցաւէ — իմ, I have the toothache;
փուտ —, carious tooth;
մաքրել զատամունս, to brush or clean the teeth;
կրճտել զատամունս, to gnash, to show the teeth.
ὁδούς dens Ոսկր շարադասեալ ի լինդս բերանոյ ի պէտս ծամելոյ զուտելիս. որ ի գազանս ասի եւ ԺԱՆԻՔ. տե՛ս եւ ԺԱՅՌ, յորմէ Ժօռատ. ակռա, կեռիք. թ. (լծ. հյ. ծամ, ծամել)
Ատամն ընդ ատաման։ Միսն յատամունս նոցա էր։ Ատամունք նոցա ատամունք առիւծու։ Ցաւ ատամանց։ Կրճել ատամանաց։ Կրճտել զատամունս։ Ատամունք առցին.եւ այլն։
Տղայք բնաւորեցան յեօթներորդ ամսեանն հանել ատամունս, եւ յեօթն ամին փոփոխել. (Սահմ. ՟Ժ՟Դ։)
Ընդ ատամունսն տալով պատասխանի. (Սեբեր. ՟Ժ՟Ե։ Քերթողական է հոլովս.)
Եւ անդ կրճտել խիստ ատամօք. (Շ. այբուբ.։)
Կիցս ընկեցեալ, կամ ատամն ածեալ. (Մխ. դտ.։)
setting on edge.
Յազոխանալ հարցն՝ ատամնառութիւնն պէսպէս բարկութեամբ՝ որդեացն պատահեսցի. (Վրք. ոսկ.։)
tribunal, court, audience, auditory, assembly of judges, seat, bar;
magistrate;
senate;
յ— մատնել, to call before a tribunal or council;
գումարել զ—, to convoke, to call together an assembly.
Տեղի կամ ժողովարան դատաստանի. բեմ. հրապարակ. դատաստան. եւ Նոյն ինքն ժողովն դատողաց. բազմութիւն ժողովելոց. ... Որպէս յն. κριτήριον tribunal եւ judicium
Ատեան նստաւ եւ դպրութիւնք բացան։ Ատեան նստցի։ Դարձա՛յք անդրէն յատեան։ Զկամար աթոռոցն ուր դատէր ի կամարի ատենին։ Ոչ էք արժանի անարգ ատենից. եւ այլն։
Հան զժանտն յատենէ, եւ ելցէ ընդ նմա եւ հակառակութիւն. զի յորժամ նստիցի յատենի, զամենեսեան անարգէ։ Եթէ հարկանես զանզգամ ի մէջ ատենի։ Այր երկխօս յայտնէ զխորհուրդս յատենի։ Ոչ նստայց յատենի այպանողաց։ Պարտաւոր լիցի յատենի։ Մատնեսցեն զձեզ յատեան։ Քահանայապետքն եւ ամենայն ատեանն։ Ժողովեցին քահանայապետքն եւ փարիսեցիքն ատեան։ Հրամայեցին նոցա արտաքս քան զատեանն ելանել։ Կոչեցին միաբան զատեանն։ Ածեալ զնոսա կացուցին յատեանն։ Գնացին խնդալով յերեսաց ատենին։ Զգացուցէ՛ք հազարապետին հանդերձ ատենիւ, եւ այլն։
Մինչ նստէր յատենին (պիղատոս)։ Նստէր յատենի (հերովդէս)։ Ածէին զնա յատեանս։ Մերժեաց զնոսա յատենէ անտի։ Հարկանէին առաջի ատենին։ Յատենի կայսր հասեալ կամ։ Ամենեքին կալոց եմք առաջի ատենին Քրիստոսի. եւ այլն։
Գայ դատաւորն առ ատեանն. (Նար. էլ՟Ը։)
Ժողովուրդ (այսինքն ժողովարան) աստ զերբրայեցւոց ատեանն կոչէ. (անդ։)
Անսովոր է հոլովդ՝ ատեանաւ. իբր ատենիւ.
Եղեւ հարցումդ այդ ատենաւ ի դրանն առաջի հազարապետին արեաց. (Փարպ.։)
Միաբան յատեանն ելանեն խաչիւ եւ աւետարանաւ, խնկօք եւ մոմեղինօք։ Յատեան ելանեն խաչիւ եւ աւետարանաւ եւ մոմեղինօք եւ ամենայն զարդուք մինչեւ ասի հայր գթածն. եւ ելանեն նոյն զգեստիւն ի դուրս, եւ այլն. (Տօնաց. ստէպ։)
hateful, odious;
tiresome, disagreeable, unpleasant;
that bears hatred, malevolent.
Մինն ի նոցանէ սիրելի, եւ միւսն ատելի. եւ եղիցի որդի անդրանիկ ատելւոյն. (Օր. ՟Ի՟Ա 15։)
Եթէ ատելի բարւոյ, եւ սիրող չարի իցէ մարդն. (Շ. հրեշտ.։)
hate, aversion, horrour, rancour, enmity, dislike.
μίσος odium Ատելն. զզուումն. ոխակալութիւն. թշնամութիւն. հակառակութիւն. արաբ. ըտվէգ. ադավէթ
Հատուցին ատելութիւն փոխանակ սիրոյ իմոյ։ Դարձո՛ զսիրտ նորա յատելութիւն թշնամւոյն մերոյ։ Ատելութեամբ (յն. ատելաբար) ընդունէին զօտարս. եւ այլն։
Բերեալ ատելութիւն նախարարացն հայոց ընդ թագաւորին իւրեանց. (Փարպ.։)
to hate, to abhor, to detest;
to become tired of, to take a dislike to.
Ատեցեր զիս, եւ ոչ սիրեցեր։ Զմին սիրիցէ, եւ զմիւսն ատիցէ։ Ատելութի՝ զոր ի նանիր ատեցին զիս։ Որ ատէ զյանդիմանութիւն, անմիտ է.
Ած մեր սէր է. եւ արդ ընդէ՞ր արդեօք որք սիրոյ եմք, այնպէս ատեմք եւ ատիմք. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
to harangue, to speak in public, to declaim.
Մեզ զծնունդ տէրունական ատենաբանեաց աւետարանիչն։ Ատենաբանել զյաղագս Մկրտչին բան դադարեցուցի. (Ճ. ՟Գ.։)
Որպէս սուրբն ոնեսիմոս ի վկայութեան իւր հանդէս զսոյն ի նախատինս կռապաշտութեան ատենաբանեաց. (Լմբ. իմաստ.։)
Եւ Պօղոս ատենաբանէր, ձեր բանս այս փրկութեան առաքեցաւ։ Ի դատելն պօղոսի, եւ յատենաբանելն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. յանառակն։)
reporting, judician report.
Գրութիւն ատենական բանից. դիւան. արձանագրութիւն. օրէնք.
cf. Ատենաբան;
— լինել, cf. Ատենաբանեմ.
Ընդ մեծամեծսն ատենախօս եղեալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
that belongs to courts of justice, judicial;
public, oratorical;
orator;
magistrate;
judge;
practitioner.
δικαστικός forensis, δημόσιος oublicus Որ ինչ անկ է ատենի. եւ հանդիսական. հրապարակական.
δικανικός judicialis, forensis Մին յերից ճարտասանական հանդիսից յատենի՝ ի ջատագովել կամ յամբաստանել փաստաբանին զոք կամ զգործ ինչ.
Ճարտասանականն սեռ գոլով՝ յերիս բաժանի տեսակս. յատենականն, եւ այլն։ Ատենականն վասն անցեալ ժամանակին ունի զգոյութիւն. վասն զի ամենայն որ դատէ, վասն այնոցիկ դատէ զորս գործեաց. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
Chief-justice, judge.
Պետ եւ իշխան յատենի. ատենակալ. դատաւոր.
Ատենապետք դատաստանի ի սոսկալի աւուր նորոգման. (Նար. առափ։)
to be surnmoned before a tribunal.
ԱՏԵՆԱՔԱՐՇ ԼԻՆԵԼ. Քարշիլ ձգիլ յատեան դատաստանի.
Յո՞ր սակս դատափետ ատենաքարշ լինիցիմ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 16։)
to fill, to be full, fertile or fat.
Սերմունք ատոքացեալք։ Ատոքացեալ տեսցուք զբոյս ոճոյ։ Վասն այսորիկ առ սակաւ սակաւ յաստուածեղէն սեզանոյ աստի առեալ ձեզ ջամբեմ, զի եւ դուք քաղցրագոյն ատոքասջիք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 1. եւ 3։)
to fill, to make full or fat.
Որպէս կորդ երկիր, զի ատոքացուցանէ զսէզն. (Լմբ. ովս.։)
cf. Ատտիկական.
ἁττικός. atticus. Բնակիչ ատտիկէ դաւառի յելլադա. աթենացի.
quickness of speech, verbosity;
facility of expression.
Համառօտասիրութիւն, արագաբանութիւն։ Զարագաբանութիւն միշտ պատուել դիտեմ. (Խոր. ՟Ա 31։ Յհ. կթ.։)
that writes quick.
Արագադիր դպիր. (Սղ. ՟Խ՟Դ 2։)
very quick, quicker.
Ընդ երկար (այսինքն վասն հեռաւոր ժամանակի) էին խնդրուածքն, այլ արագագոյն էին շնորհքն. (Կոչ ՟Ժ՟Գ։)
toil, net to catch animals;
cf. Ցանց;
cf. Վարմ.
Թակարդս եւ արագազս. (Պիտ.։)
that flies fast, winged, swift, rapid, nimble, prompt.
Մեղուք արագաթեւք. (Եղիշ. դտ.։)
cf. Արագաթեւ.
Զազգն աղեքսանդրացւոց՝ զարագաթռիչսն ի խօսս եւ ի պատմութիւնս բանիցն. (Աթ. ի ստեփ.։)