to wound or strike on the head, to knock down.
κεφαλαιόω in capite vulnero եւ այլն. Կառափել, հատանել կամ կիսատ առնել զկառափն. գլխատել. եւ Կռփել. հարկանել քարամբք. վիրաւորել. ջաղխել. մահուչափ տանջել. գլուխը կամ գլխուն զարնել, ջախջախել, սախտել, ծեծել փետել.
Եւ զնա կառափնատեցին (յն. (քարկոծեալ գլխահարեցին), եւ արձակեցին անարգեալ. Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 4։)
Հար կառափնատեաց մարգարէն զընկեր իւր պատգամաւն տեառն։ Կառափնատեցաւ մարագարէն յընկերէն իւրմէ. (Եփր. թագ.։)
Եթէ քարիւ կառափնատեալ՝ բերէ զքարն ցուցանէ, եւ զհանդերձն արեամբ թաթաւեալ. (Բրսղ. մրկ.։)
Ուր որդին խաչեցաւ, անդ եւ հարազատ եղբայրն (յակոբոս) կառափնատեցաւ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Սատանայ կառափնատեաց զանմեղն խաչիւն. (Լմբ. սղ.։)
Զգլուխն՝ որ պսակելոյ արժան էր, կառափնատեալ, ի մէջ բազմականացն բերէին. (Երզն. մտթ.։)
to construct, to build, to found, to erect, to set up, to raise, to edify;
to establish, to fix;
to place, to put;
to fasten, to attach;
to thicken;
— զաչս յիմն, to fix eyes on, to gaze at, to stare at.
(լծ. թ. գուռմագ ). ἑφίστημι, ἑνιδρύω constituo, colloco, fundo, firmo ἁνορθόω surrigo, erigo, instauro. Կանգնել, տնկել. ամբառնալ. կայացուցանել. հաստել. հաստատել. կազմել. շինել.
Կառո՛ զսանն, կամ զկաթսայդ. (՟Դ. Թագ. ՟Դ. 38։ Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 3։)
Ի վերայ աւազոյ շինուածս յիմարութեան կառուցի։ Համբարտակն վստահութեան դարձեալ կառուսցի։ Կոթող կամկարկառ քարանց կառուցեալ։ Կառոյց նպատակ։ Արձանքն կառուցան։ Կառո՛ ինձ սահման։ Բազուկ կառուցի բաժակս մանրելի. (Նար.։)
Երկիրս ի միջոցի երկնի կառուցաւ. (Շիր.։)
Տնկագործն ծառ յերկնի կառուցանէ. (Ոսկ. գծ.։)
Ի միջոցին կառուցեալ ունելով զծառն կենաց. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
Կառուցից զգարշապար մտացս ի յոյսն անկարծելի. (Ուռպ.։)
Զաչսն ի նմա կառուցանեն. (Փիլ. տեսական.։)
Ի հասարակաց արգահատելով մարդկային բնութիւն՝ զնոյն կառուցեալ ընդ միտ ածէք. իբր ակնկառոյց լինելով. (Պիտ.։)
Առ ի կառուցանել ամբոխ աղմկի ի վերայ փրկչին։ Ի ծնէ կուրի աչք հաստատ կառուցանել. (Զքր. կթ.։ Ընդդեմ ձմերայնոյ կառուցին զարօրս. Համամ առակ.։)
Այսպիսիքս զդատապարտութիւն խօթանան, եւ բազում ժահահոտութիւն կառուցեալ ի նոսա. (Մեկն. ղեւտ.։)
ԿԱՌՈՒՑԱՆԵԼ. (ի կառչելոյ, կամ կռուելոյ) Մածուցանել. պնդել. պնդացուցանել. փակցնել, կպցընել.
Կառուցեալ ի ճակատն զքարտն՝ այնպէս շրջէր. (Նոննոս.։)
Ի վերայ ճակատին կառուցանել ի ձեռն ծաղկահոտ մոմոյ. (Մագ. ՟Լ՟Զ։)
Ջուրք զօրէն պարսպաց կառուցեալ եղեն. յն. մածեալ պնդեալ կամ պաղեալ կացին. (Փիլ. տեսական.։)
Ցրտահար կառուցեալ ի ձմերայնի լինէր, եւ տապախարշ արեւակեզ յամարայնի. (Յհ. կթ.։)
to thrash corn;
cf. Կասիմ.
cf. ԿԱՍՈՒՄ. ԿԱՍԵՄ չ. cf. ԿԱՍԻՄ։ Գտանի եւ ներգործականն սորա՝ որպէս Կասեցուցանել.
Զճեպ զղջմանն փոքր ինչ կասեաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
to stop, to detain, to withhold, to keep in, to prevent, to hinder, to hold back, to interrupt.
ἑγκόπτω, ἁνακόπτω retundo, impedio ἑλαττόω imminuo եւ այլն. Տալ յետս կասիլ կամ յետնիլ եւ զկայ առնուլ. յետս ընկրկել. նահանջել. արգելուլ. խափանել. դադարեցուցանել. պակասեցուցանել, նուազել. ընդմիջել. ետ կեցնել, արգիլել, խրտեցնել, պակսեցնել, միջահատել.
Բարւոք ընթանայիք, ո՞կասեցոյց զձեզ ճշմարտութեանն չհաւանել. (Գաղ. ՟Ե. 7։)
Արբեցութիւն կասեցուցանէ զոյժ. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 40։)
Զմտացն ընծայութիւն երբեմն կասեցուցին, եւ երբեմն ամենեւին իսկ մթացուցին. (Կիւրղ. ծն.։)
կասեցուցանէ ի սիրոյն. (Ոսկ. թես.։)
Ըստ հաւատոցն ոչինչ կասեցուցանէր զգործն. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Կասեցուցանելով զմարմնոյս զօրութիւն. (Պիտ.։)
Կասեցուցանել ի պատուոյն, կամ յարիական զօրութենէ, կամ ի հանդիսից բարեպաշտութեան. (Նանայ.։ Ղեւոնդ.։ Սարգ.։)
impeding, hindering, interrupting.
cf. Կասկածաւոր.
Կասկածելի կենցաղս. (Ճ. ՟Բ.։)
to suspect, to have a suspicion of, to be doubtful, to doubt, to distrust, to mistrust, to be diffident, mistrustful of.
ὐποπτεύω suspicor եւ այլն. Ի կասկած անկանիլ. ի կասկածի լինել. խիթալ. զանգիտել. երկնչել. կասկածիլ.
Կասկածել յազգաց երկրին, կամ յերեսաց թագաւորաց, ի սովէ, յերկիւղէ. (՟Բ. Եզր. ՟Գ. 2։ Երեմ. ՟Է. 16։ ՟Խ՟Բ. 16։ ՟Ա. Պետ. ՟Գ. 6։)
Յերից կասկածեաց սիրտ իմ. (Սիր. ՟Ի՟Զ. 5։)
Վասն կնոջ, զորմէ կասկածէ այրն՝ շնացեալ գոլ. (Նախ. թուոց.։)
Կասկածեմ յառաջիկայս. (Փարպ.։)
Մի՛ կասկածել ի կայսերէ՝ սակս այնր. (Խոր. ՟Բ. 29։)
Զի եւ Զմոռացեալսն անգամ մի՛ կասկածիցեն. (Նանայ.։)
to profane, to pervert.
chestnut-tree;
—ք, chestnut-grove.
Ծառ կաստանայի, որ յայլ լեզուս շփոթի եւ ընդ կաղին, նուշ, ընկոյզ.
Նշենին քաղցր գ նեղեալ ի դառնութենէ եղբօրն՝ արար իւր բարեկամ եւ եղբայր զկասկենի, բարոյակից զնա գտեալ ըստ երկուց որակաց. (Մխ. առակ.։)
to joke, to jest;
to rally, to mock, to laugh at.
ἑμπαίζω illudo καταγελάω irrideo εὑτραπελεύω facetiis vel scurrilitati deditus sum. Կատակ առնելով ծաղրել. խաղ առնել. հեգնել. երգիծանել. խաղալ բանիւք.
Կատակէին եւ ծաղր առնէին զմարգարէս նորա. (՟Ա. Եզր. ՟Ա. 51։)
Ի ծունր իջեալ առաջի նորա՝ կատակէին. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 29։)
Ամենայն որ կոխիցէ զնա, կատակելով կատակեսցէ. (Զաք. ՟Ժ՟Բ. 3։)
Ձաղանօք այպանման զիս կատակեսցէ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Կատակեաց զնոքօք հեղիաս, եւ ասէ, գոչեցէ՛ք բարբառեցարո՛ւք մեծապէս. (Ոսկ. ի պետր. եւ Ոսկ. յեղիա.։)
Թողեալ ի բաց զկատակելդ. (Խոր. ՟Գ. 55։)
Եթէ ոք դատարկաբանեսցէ, եւ կատակեսցէ. (Բրս. կանոն.։)
actor;
comedian;
comic.
cf. Կատակերգ.
κωμῳδός comoedus. Երգով կատակօղ ի թատրոնի. քերթօղ քատակացոյց եւ ծաղրածու. միմոս. եւ յն. ձայնիւ, ԿՈՄԻԿԵԱՆ.
Եւրիպիդէս ողբերգակգ արիստոփանէս կատակերգակ երեւէին. (Շիր. քրոն. (ուր ըստ Եւսեբ. երգայարդար. բայց յն).)
Այսպիսի ինչ առ ի կատակերգակացն ասացեալ։ Կատակերգակ քերթող կոչէ զհոմերոս. (Նոննոս.։)
Զմենանդրոս ասեմ զգլուխ կատակերգակացն։ Զյոյժ հռչակելոյ կատակերգակիս մենանդրի. (Պիտ.։)
Կատակերգակ եւ ծաղրածու. (Նեղոս.։ եւ Սարգ.։)
comical, lesque, farcical, facetious.
Որ ինչ անկ է կատակերգակաց եւ կատակերգութեան. ծաղրական. ծիծաղական.
Ոչ պարտ վարկանիմ զայնոսիկ յիշատակել ի կատակերգական յայսմ տառի. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
Բարդեա՛ բամբասանս յոքունսգ. զվրնջողականսն. զկատակերգականսն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
fond of comedy.
φιλευτράπελος jocosus, jocis gaudens. Սիրօղ կատակերգութեան. փո՛յթ ի կատակել զայլովք.
Զեղխութիւնգ ծաղրական գոլ, եւ անարգողասէր, եւ կատակերգասէր. (Արիստ. առաք.։)
to act comedy;
to jeer, to mock, to rally.
ԿԱՏԱԿԵՐԳԵՄ կամ կատակերգակեմ, կատակերգկեմ, կատակերգսարկեմ. κωμῳδέω comicum ago, mordeo, taxo. Կատակերգութեամբ ծաղրել. կծանել ճարտար բանիւք. հեգնել. այպանել. եպերել. ունչս առնել.
Կատակերգողացն յօժարութիւն ծիծաղելի ինչ առ մարդիկ ասելոյնգ կատակերգելով ձեռնարկութիւն առնել ասելոյն։ Ո՛չ իցէ պարտ զոչ եւ մի ոք ի քաղաքացեացն կատակերգել. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Հեթանոսք կատագերգեն զսքանչելիսն. (Պրոկղ. ի կոյսն.։)
Ծաղր լինիմ. կատակերգեալ լինէի. (Մխ. երեմ.։)
Կատակերգկի հերմէս, եւ ասի մսախոյզ. (Նոննոս.։)
Լռեցան առաջինք, եւ կատակերգսարկին նորքս. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
comedy;
— յօրինել, to write -;
— խաղալ, հանդիսացուցանել, to act a play, to represent plays;
— իմն է, it is but a farce.
κωμῳδία comoedia, fabula, satira. Նուագ եւ խաղ ծաղրաշարժ կամ միմոսական. գործ կոմիկեանց ի թատրոնի. ծաղրածութիւն.
Ողբերգութեան արտօսր հետեւի, իսկ կատակերգութեան՝ ծաղր. (Նոննոս.)
Հագներգութիւն, փանդեռներգութիւն, եւ կատակերգութիւն։ Կատագերգութեանցն գեղեցկագոյնքն առանց ծիծաղանաց են։ Քերթողի կատակերգութեանգ ոչ իցէ պարտ զոչ եւ մի ոք ի քաղաքացեացն կատակերգել. (Պղատ. օրին. ՟Բ. ՟Է. ՟Ժ՟Ա։)
Զողբերգութիւն դիւցազնաբար վերծանեսցուք, իսկ զկատակերգութիւն՝ աշխարհօրէն. (Թր. քեր.։)
Ատեցօղք արուեստից եւ վարդապետական բանից, եւ սիրօղք վաչառաց եւ կատակերգութեանց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Երգս կատակերգութեան ջնարահար պոռնկի. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
Երգս լկտութեան եւի կատակերգութիւնս առաւել հեշտանամք քան ի սերովբէական բարեբանութեան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
sycamore-tree.
Մոլի, վայրենի. տունկ. որպէս մոլաթզենի. ἁγρία συκή ficus sylvestris.
Գոյ ի թզենիս, որ անուանեալ կոչի կատաղենիս, այս ինքն վայրի մոլաթուզ. (Վեցօր. ՟Ե։)
to enrage, to drive into a rage, to goad to madness, to drive mad, to plague to death.
ἑκμαίνω insanire facio. Գրգռել ի կատաղութիւն, ի մոլեգնութիւն, ի գազանութիւն. կատղեցնիլ.
Կատաղեցոյց զշունս աքտիոնի. (Նոննոս.։)
Մոլեգնեալ կատաղեցոյց դեւն զառիւծն ընդդեմ սամփսոնի. (Եղիշ. դտ.։)
Կատաղեցոյց զկայիափա, եւ շարժեաց զնա՝ պատառել զվերարկուն. (Բրսղ. մրկ.։)
enraging, provoking, maddening.
perfect, accomplished, finished, consummated, complete, entire;
preterite, past tense;
այր —, man of ripe years, grown up;
perfect man;
— աւուրբք, advanced in years, old, aged;
decrepit, worn out with age;
լինել եւ եւս —, to improve;
տալ իշխանութիւն, to empower, to give full powers to.
τέλειος perfectus. որ եւ ԿԱՏԱՐՈՒՆ. Լրացեալ եւ անթերի յիւրում կարգի. ծայրագոյն կատարելութեամբ. հասեալ ի չափ լաւութեան կամ հասակի.
Եղերուք դուք կատարեալք, որպԷս եւ հայրն ձեր երկնաւոր կատարեալ է։ Եթէ կամիս կատարեալ լինել։ Զիմաստութիւն խօսիմք ընդ կատարեալս։ Այր կատարեալ։ Կատարելոցն է հաստատուն կերակուր։ Ոչխար կատարեալ։ Կամքն աստուծոյ կամ պարգեւք կամ սԷր կամ գործ կամ ատԵլութիւն կատարեալ. եւ այլն։ Զի եթԷ առն կատարելոյ (եւ ոչ ներքինւոյ) կին էր, ապա ոչ այնպԷս ի վԷգ գայր ընդ յովսեփու. (Կիւրղ. ծն.։)
Փոխանակ կաթին եւ մեղու տղայոց՝ բեւեռք խաչ կատարելոց. (Եփր. համաբ.։)
Կատարեալ իմաստասէր, կամ թիւ, կամ արդարութիւն, մաքրութիւն եւ այլն. (Սահմ.։ Պիտ.։ Նար.։)
Կատարելում քերականի կամ երաժշտականի ոչինչ պետք են պատուիրանի յարհեստս. (Փիլ. այլաբ.։)
ԿԱՏԱՐԵԱԼ Ժամանակ բայի՝ ըստ Հին քեր. է, Գերակատարն կամ Անցեալն ընդհանրապէս։
improved;
improving.
Մաքրիչ եւ լուսաւորիչ, եւ կատարելագործ։ Իսկ զկատարելագործսն՝ որպէս հանճարիչս կատարողականին հաղորդութեան՝ կատարել զնուիրեալսն. (Դիոն. երկն.։)
Կատարեալ, եւ կատարելոց կատարելագործ. (Գր. հր.։)
Կատարելագործ անկատարից եւ լցուցիչ բոլորից. (Լմբ. հանգ.։)
կատարելագործ իմաստւթիւն. (Երզն. մտթ.։)
to finish;
to improve, to perfect.
τελεσιουργέω perficio. Կատարեալ կամ կատարելագոյն գործել. կատարել.
Զառ ի հնոցն զթերի ինչ կատարելագործել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մաքրի եւ լուսաւորի եւ կատարելագործի. (Դիոն. երկն.։)
Զառ ի նմայն ժողովեալսն ոչ կարողանայր կատարելագործել. (Անան. եկեղ.։)
Քաջավայելչագոյնս զթագաւորութեան կատարելագործեալ զժամանակն. (Արծր. ՟Դ. 3։)
Միացեալ խորհրդով ի հացն՝ եւ կատարելագործեցաւ մարմին քրիստոսի. այսինքն տիրապէս եղեւ. (Բրսղ. մրկ.։)
improvement, perfection.
Կատարելագործութիւն փրկութեան, կամ ընթերցուածոցն խորհրդոց. (Արշ.։)
τελετουργία perfectio, consecratio. Կատարելագործելն, իլն. կատարումն սրբազան իրաց.
Այս է իւզոյն աստուածայինկատարելագործութիւնն. (Դիոն. եկեղ.։)
produced, born in a perfect state.
τελειογόνος perfectum dens partum եւ τελειογέννητος perfectus natus. Որ կատարեալ ծնանի զայլս, կամ յայլմէ.
Եւ իբրու զի ինքնակատար է, կատարելածին լինի լնլով։ Կատարել եւ կատարելածինս անդԷն զամենայն ինչ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 42։ Փիլ. ել. ՟Ա. 1։)
equally perfect.
Տեսանե՞ս եւ զորգի ոչ նուազ կատարելակից հօր գոլ առ ի յաշակերտացն խնամատարութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29։)
Տղայակից եղեւ, եւ աճակից, եւ կատարելակից. (Աթ. ՟Ա։ (այլ այժմու յն. կերողակից եղեւ, կամ հացակից։))
grown up, adult.
τέλειος, ἁκμαῖος adultus (vi), perfectus. Կատարեալ հասակաւ. չափահաս.
Երեսնամեայ՝ կատարելահասակ ադամական մարմնով. (Ճշ. հին.։)
Եթէ տղայ է, կատարելահասակ երեւեցաւ. Եղիշ. հայր մեր.։
Յայնմ ժամանակի առ կատարելահասակս ոմանս կատարիւր երախայութեանն կարգ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մարդիկ կատարելահասակք գ Կատարելահասակք զմեզ նորոգելով յանվախճան կեանսն. (Խոսրովիկ.։)
of ripe understanding, discreet, prudent, judicious, sage.
Կատարելամիտ իմաստնոց. (Ագաթ.։)
Խօսեր զկատարելագոյնս գիտութիւն կատարելամիտ անձանց. (Համամ առակ.։)
cf. Կատարելամիտ.
Կատարեալ իմաստիւք եւ իմացողուտեամբ.
Արթուն մտօք եւ անզբաղ խորհրդով եւ կատարելիմաստ հոգւով զաղօթսն հատուսցուք աստուծոյ. (Խոսր. պտրգ.։)
perfectly, in perfection;
entirely.
ԿԱՏԱՐԵԼԱՊԷՍ որ եւ ԿԱՏԱՐԵԼԱԲԱՐ. Կատարեալ օրինակաւ. անպակասաբար, անթերի. եւ Տիրապես. կամ բոլորովիմբ. բովանդակապես.
Ծնաւ կատարելապէս ի մարիամայ սրբոյ կուսէն. (Հանգ.։)
ՈՒնել, զգենուլ, գործել կատարելապես. (Պրպմ. ՟Դ։ Կոչ. ՟Ժ՟Ե։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։)
Կատարելապէս վիշապանալ. (Խոր. ՟Ա. 31։)
Կատարելապէս զմասունս առաքինութեան պարունակեալ կրէ յինքեան։ կատարելապէս յարդարի։ Յաղագս կատարելապէս պանծանաց. (Պիտ.)
Կատարելապէս եւ դեմ յանդիման խօսիմք. (Շ. բարձր.։)
Այժմ ոչ կատարելապէս ճանաչէք զիս, որպէս զկնի համբարձմանն՝ յորժամ հոգին սուրբ իջանեցէ ի ձեզ. (Կիւրղ. ղկ.։)
completion, accomplishment.
Մատուցին զպատարագս նաւակատեաց, եւ զկատարելեաց տաճարին. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 9։)
perfection, integrity;
crowning, perfecting;
completion, accomplishment, consummation;
martyrdom;
consecration;
initiation;
—դ or քո —, your Holiness.
τελειότης perfectio. Կատարեալն գոլ՝ ամբողջութեամբ եւ լրութեամբ էութեան, լաւութեան, կամ ձրից, մասանց եւ հասակի.
Մի կարգ, մի պաշտօն (կամ պատիւ)... գկատարելութիւն, սրբութիւն (կամ սրբութեան). (Ածաբ. պենտեկ.։ եւ Շար.։)
Կատարելաթիւն բնութեց (ի քրիստոս) եւ դիմի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ա՛յլ կատարելութիւն է աստուծոյ, եւ ա՛յլ մարդոյ. (Սահմ. ՟Ժ։)
Ընտրելագոյն կատարելութեանցն շտեմարան. (Պիտ.։)
Կատարիլ է ի կատարելութիւն ածիլն յետ մկրտութեան՝ ի ձեռն բարի վարուց աճմանն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Կատարելութիւն ի թերութեան. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Անկատար յաւուրս կատարելութեան. (Մաշկ.։)
Կատարելութեան անուն ասի ի վերայ այնոցիկ, որք բնաւին իւիք ոչ են պակաս. (Երզն. մտթ.։)
Աճումն առնու տղայն՝ գալ ի կատարելութիւն մարմնոյ եւ մտաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։)
Մարմին ի ձեռն անդամոցն կատարելութեան եւ զգայարանացն թուոյ՝ բոլորակ իմն է. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Այն՝ տղայութեան ժամանակ էր, իսկ այս կատարելութեան. (Կիւրղ. ղկ.։)
Յալիս գտար ահաս մտօք. (եւ անկատար յաւուրս կատարելութեան. Մաշկ.։)
Կատարելութիւն հասակի. (ՃՃ.։)
Կատարելութեան հասեալք (հասակի). (Փարպ.։)
ԿԱՏԱՐԵԼՈՒԹԻՒՆ. τελείωσις consummatio. Կատարումն. բովանդակութիւն. լրումն. կատարելն, եւ իլն. նահատակութիւն կամ վախճան. եւ Արդեամբք գոլն սարօք իւրովք.
Բերիլ ի կատարելութիւն կամաց նորա։ Իկատարելութիւն բանի եւ խորհրդոց նորա ճեպեալ զանձինս. (Յհ. կթ.։)
Ընդ բանին խօսել՝ արագապես լինէր գործոյն եւ իրին կատարելութիւն. (Ճ. ՟Ը.։)
Գոյանայ, եւ զկատարելութիւն չարեացն առնու. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Զկատարելութեան պսակն ընդունէր։ Ընկալաւ սրով զվախճան կատարելութեան։ Կատարելութեան պսակի արժանի եղեւ. (Փարպ.։)
Որպէս ի մոմի զօրութեամբ են ամենայն կնիք. իսկ կատարելութեամբ մի միայն ի ներքս անդ տպաւորեալ է. (Փիլ. այլաբ.։)
ԿԱՏԱՐԵԼՈՒԹԻՒՆ. τελετουργία consecratio, initiatio. Սրբազան խորհուրդ եւ պաշտօն. խորհրդակատարութիւն.
Զղեւտացւոցն օրէնսն, եւ զքահանայիցն զկատարելութիւնն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Որպես աստուածուսոյց քրիստոնէից մկրտութիւն է, այսպէս եւ առ նոսա կատարելութիւն, եւ այս այդպիսի տօնդ առ ելլենացոցն՝ միւստռոն. (Նոննոս.։)
Քո կատարելութիւնդ կարօղ գոլով եւ զեւս մեծամեծս իմանալ։ Հանճարեղաբար քո կատարելութիւնդ արտադրեսցէ բան։ ՈՒրախ եղէ յոյժ ի վերայ առաքելոյս ի քոյոյդ կատարելութենէ. (Պրպմ. ՟Խ. ՟Խ՟Ա. ՟Խ՟Բ։)
to finish, to end, to accomplish, to complete, to consummate;
to crown, to effectuate, to execute, to perfect, to fulfil, to realize;
to improve;
to consecrate, to hallow, to sanctify;
to initiate;
— զպարտս, to perform, to fulfil a duty;
— զխորհուրդ, to carry out a project;
— զկամս անձին, to have one's will, to be contented, to do according to one's desire;
— զկամս ուրուք, to fulfil the wishes of, to humour, to content;
— զբարկութիւն իւք յոք, to glut one's wrath or vengeance on;
— զնթացս, զաւուրս իւր, to terminate one's career;
to end one's days;
— զհոգի, to give up the ghost, to expire, to die.
Զի՞նչ գործեաց կամ ո՞ւր կատարեցաւ. (Խոր. ՟Բ. 31։)
τελειόω, τελέω, συντελέω perficio, consummo, perpetro . Ի կատար հասուցանել. գլխաւորել. բովանդակել. աւարտել. լրացուցանել. լնուլ. առնել. վճարել. վախճանել. կր. վախճանիլ, լրանալ, եւ կատարեալ լինել. լմնցընել.
Կատարել զգործ կամ զգործս. զընթացս, զաւուրս։ Յերիր աւուր կատարիմ։ Իբրեւ կատարեցաւ, եղեւ եւ այլն։ Իմի կանգուն կատարեսցես զնա ի վերուստ։ Կատարեցան երկինք եւ երկիր։ Ընդ առն կատարելոյ կատարեսցիս։ Սկսայց, եւ կատարեցից։ Շինել եւ կատարել։ Բժշկութիւնս կատարեմ։ Զհրաման թագաւորին վաղվաղակի կատարէր։ Մինչեւ կատարեալ էր նորա զխօսսն ի մտի իւրում։ Իկատարել բանին տեառն։ Կատարեաց զհոգին ի վերայ մահճացն. (յն. պակասեաց շունչն։) Զհետ որդւոցն եւ մայրն երանելի ի նոյն օրէնս կատարեցաւ։ Ծեր հանդերձ կատարելովն աւուրբք։ Տարին կատարեցաւ. եւ այլն։
Քաջ նահատակացն, որ անգէն ի տեղւոջն կատարեցան. (Եղիշ. ՟Ղ։)
Որք կատարին խոնարհութեամբ անպատուութեան փափագեն. (Կլիմաք.։)
Տուողի զշնորհ կատարեա՛. այսինքն հատո՛. (Բրս. յուդիտ.։)
ԿԱՏԱՐԵԼ. τελειόω initio, instro, consecro. Սրբել տեառն. նուիրել որպէս զսրբազան ինչ. քահանայագործել. մկրտել.
Կատարեսցես զձեռս ահարոնի եւ զձեռս որդւոց նորա. (Ել. ՟Ի՟Թ. 9։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Զ. 32։ (որ եւ ասի, Լնուլ զձեռս։))
Որք ոչ են կարօղ զմատուցեալսն կատարել։ Միով պատարագաւ կատարեաց զսրբեալսն ի մշտնջենաւորս. (Եբր. ՟Ժ. 1. 14։)
Բարւոք է եւ զձեռս կատարել եւ զոտս. (Ածաբ. մկրտ.։)
Եւ նորա մարմին զնոյն կատարեմք. (Լմբ. ատ.։)
Դու եւ յաստուածայինսն կատարիս խորհուրդ. (Շար.։)
Զդեցուցանեն նմա հադերձս կատարեցելոյն պատշաճս (այսինքն սպիտակս յետ մկրտելոյն). (Դիոն. եկեղ.։)
author of all Mysteries;
high-priest;
minister, celebrator.
τελετάρχης, τελεταρχικός origo perfectionis, primitus initians . Բուն կատարիչն խորհրդոյ՝ աստուած. եւ քահանայապետ, եւ քահանայապետական. աստուածային. Նա՝ որ ի քահանայագործութիւն յանդգնաբար շարժեցաւ, եւ ոչ ի կատարողապետէն աստուծոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Կատարողապետն սրբազնադրութիւն երկնայնոցն քահանայապետութեանց. (Դիոն. զոր Մաքս. մեկնէ աստուածային դրութիւն սրբազան խորհրդոց։)
in form of a circle, round, circular.
Բոլորաձեւ. կամարաձեւ. կարակնակերտ.
Հիւսիսային կողմանն դիր կարակնաձեւ՝ արդարեւ գողաւոր կուսից յօնից դարեւանդաց համեմատ. (Խոր. ՟Բ. 39։)
Լուսին կարակնաձեւ լրացեալ. (Սհկ. կթ. գալստ.։)
Այսօր լուսին՝ մաքրական փայլմամբ առլցեալ՝ կարակնաձեւ բոլորակ ծագեալ յարեւելից. (Զքր. կթ.։)
Կազմող կամարին՝ կարակնաձեւին կանգնող կմբեթին. (Գանձ.։)
to measure with a compass;
to round.
ԿԱՐԱԿՆԵԼ. Կամարաձեւ յօրինել. իբրու կարակնիւ չափել.
Սիրամարգ վարսիւքն եւ գիսակօքն, եւ խրձացեալ կարակնեալ բազմաճեմուկ տտնովն յաղթէ քեզ գեղեցկութեամբ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
rough, hard winter;
wintry, hrumal, hyemal, stormy.
δυσχείμερος, δύσχειμος, δυσχείμων infestus hiberno frigore, procellosus. Կարի ձմեռն, եւ ձմեռնային. գժնդակ ձմեռն, մրրիկ. եւ ցրտաշունչ՝ մրրկայոյզ. ալեկոծ.
Էր երբեմն կարաձմեռնգեւ դժնդականայր խիստ ձմեռն. (Սոկր. ՟Է. 22։)
Բազում մրրիկք երկիւղիթիւնւ պատեն զմիաս նոցա, եւ կարաձմեռն յամենայն կողմանց կայ ի վերայ նոցա. (Մանդ. ՟Է։)
Յառաջ զգայ զպատերազմն ձի, զգեշ անգղ, եւ զկարաձմերունս խոտաբոյծք. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Ի խստութենէ կարաձմեռն ձմերայնոյ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Նոյն թռչուն երեւէր, եւ զփարատելոյ կարաձմեռն ձմերայնւոյն բերէր աւետիս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 12։)
Դժնդակ եղեալ կարաձմեռն ամպոց, մահ անասնոց, եւ հավուաց բազմոց. (Կաղանկտ.։)
Ի կարաձմեռն ժամանակի առնել տապան. (Շ. բարձր.։)
Թամբեաց զկարաձմեռն համատարած ծովն. (Ճ. ՟Ը.։)
fore-runner, precursor;
out-rider;
guide;
precursory.
• . ի-ա հլ» «ռահահորդ, առաջ-նորդ, առաջից գնալով ճանապարհ բաց ա-նոր» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. մ. բ. 9 (յատկապէս թագաւորների և կամ թագաւորական շքա-խմբի առաջնորդի համար ասուած). որից կարապետել Ոսկ. մ. ա. 10. Սեբեր. Եւս. քր. կարապետութիւն Յհ. կթ. Կանոն. կարապե-տական Մամբր. Գնձ. կարապետային Նար. նախակարապետ (նոր բառ)։
• ՆՀԲ լծ. կառապետ կամ կարաւանա-պետ։ Lag. Beitr. baktr. Lex. 41, 26 դնում է իբր հպրս. *kārapati-«գործա-պետ» (kar «գործել» և pati «պետ» բա-ռերից բարդուած)։ Տէրվ. Altarm. 14 և Նախալ. 69 իբր կառապետ՝ հանում է կառք բառից։ Հիւնքն. յն. χαρυβδίζω. «մխել ի ջուր, մխրճել», բային է կցում, իբր թէ կարապետ բառի բուն նշանա-կութիւնը լինէր «մկրտիչ»։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1896 ապրիլ (կողի վրայ) պհլ. ka-rapati։ Հիւբշ. 166 մերժում է համեմա-տել վերջինիս հետ, որ Lagarde-ի են-թադրութիւնն է։ Jensen, Hitt. u. Ar-men. էջ 122 դնում է հաթեան ինչ-որ grəbətwsə ձևի դէմ։ Մառ ЗВО 1924, 192 վրաց. tar-maϑ, սվան. ger-beϑ «Աստուած» բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն իբր յատուկ ա-նուն՝ Կարապետ, Կարօ, Կարպիս, Կրպէ, Կրպօ ձևերով. որից կարապետիկ Մշ. «Եփ-րատից դուրս եկող մի ձուկ, որ և տաշեղ է կոչւում»։
πρόδρομος praecursor, praevius, praecedens, antecessor. (լծ. կառապետ, կամ կարաւանապետ) Հորդիչ ճանապարհի, իբրեւ առաջնորդ, եւ իբր յառաջընթաց սուրհանդակ. Նախընթաց. աւետաւոր. քարոզ. եւ առաւել սեպհականեալ անուն Յովհաննու մկրտչի. ճամբա բացօղ, կամ ցցնող.
Առաքեցեր կարապետս զօրու քոյ զպիծակն. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 8։)
Եկեսցե իբրեւ զկարապետ աղքտութիւն քո. (Առակ. ՟Ի՟Դ. 34.)
Ուր կարապետն մեր յիսուս եմուտ. (Եբր. ՟Զ. 20։)
Կարապետ կոչի քրիստոս տիեզերաց։ Կարապետ ասի եւ յովհաննէս երկնային կարապետին. (Եղիշ. մկրտ.։)
Կենաց կարապետ. կամ կարապետ փրկութեան մերոյ. (Նար. ՟Ժ՟Ա։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Ղ՟Ա։ Լմբ. պտրգ.։)
Յառաջնթաց կարապետ։ Կարապետ թագաւորին երկնաւորի։ Որպէս զարուսեակն ծագեալ ի յերկրի՝ եղեւ կարապետ արեգական արդարութեան։ Կարապետ կրկին իջման տեառն ի ստորին կողմ երկրի. (Շար.։)
Ընտրել արս առաքինիս, որ կարողք են լինել կարապետս աստուծոյ. (յն. մի բառ, θεόδρομος divins cursor ) եւ յառաքել յասորիս. (Ածազգ. ՟Բ։)
Արս իբրեւ հազար մի կարապետ առաջի իւր առաքեալ։ Կարապետքն հրաւիրեալ գագիկ եւ գուրգէն հասանէին. (Յհ. կթ.։)
առաքեաց զսուրբ հրեշտակն (զգաբրիէլ) իւր կարապետ. (Լմբ. իմ.։)
Կարապետ ուրախութեան. այսինքն աւետաւոր. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։ Պիտ.։)
Օրհնեալ ես փայտ սուրբգ կարապետ յառաջագոյնս երկնայնոյն ընթացեալ. (Անյաղթ բարձր.։)
Սա է կարապետ յաւուր գալստեան փրկչին. (Շար.։)
այսօր ցնծա՛ նշան յաղթօղ՝ փայտ փրկութեան, սատուածընկալ եւ ահարկու՝ մեծ կարապետ. (Սիւն. տաղ խչ.։)
Ընդե՞ր թողեալ զթագաւորն՝ի կարապետն հարեալ իցես. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9. յն. քարոզ։)
Կարապետաց նեռինն՝ որդւոցն կորստեան. (Կաղանկտ.։)
Հիւանդութիւնք՝ կարապետք մահու. (Անյաղթ հց. իմ.։)
to fore-run, to precede;
to guide, to conduct;
to announce.
προτρέχω praecurro, curro ante, anteverto ἅγω duco. Յառաջընթաց լինել. հորդորել զճանապարհ. առաջնորդել. եւ քարոզել. նախաձայնել.
Մարգարէքն յառաջագոյն կարապետէին, կամ կարապետեցին. (Ոսկ.։ Սեբեր.։ Եւս. քր.։ Սարգ.։ Շ. մտթ.։)
Մկրտիչն կարապետել եկն, եւ յառաջագոյն ճանապարհ հորդել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
Ընդ նոյն ճանապարհ երթալ, ընդ որ ոտք սրբոյս կարապետեն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ճանապարհիս՝ որ ի կեանս անապականս կարապետէ. (Ճ. ՟Բ.։)
Ձայն հրեշտակապետի առ կոյսն մարիամ կարապետող. (Թէոդոր. կուս.։)
Որ ի կորուստն կարապետէ. (Նար. ՟Ե։)
Իբր թէ ի ձեռանէ նոցա եւ ի կարապետե լոյն այս ամպրոպ չարութեան (եղեւ). (Յհ. կթ.։)
Զբառնալ եպիսկոպոսութեան ի տանէ արշակունեաց, եւ զկարապետել անարժանից. այսինքն առաջնորդել, առաջնորդ լինել. (Արծր. ՟Ա. 15։)
office of precursor;
fore-running.
προδρομή praecursio, antecessus. Պատիւ եւ գործ կարապետի. յառաջընթացութիւն. առաջնորդիթիւն. Նախապատրաստութիւն.
Զյառաջընթացութիւն քո, եւ զկարապետութիւն աստուծոյ բանին. (Ժմ.։)
Զառաքելութեան իւրոյ զշնորհս ի ձեռս տայր նմա, որպես երբեմն յովհաննու մկրտչի զկարապետութիւն քրիստոսի. (Յհ. կթ.։)
Ունելով յինքեան նաւապետ կարապետութեան զտեսուչ եպիսկոպոսն. (Կանոն.։)
Զմեծի պասեքին զճրագալոյցն կարապետութիւն ասէ զգալի պայծառութեամբ. եւ զաստուածայայտնութեան ճրագալոյցն նախատօնակ կարապետութիւն ոթօրեայ աւուրցն պաշտաման. (Կամրջ.։)
light baggage.
Սուգ մեծ առնուին աղքատն, յորժամ յափշտակէին ի նոցանէ զչնչին կարասեակն. (Լմբ. ովս.։)
to make a regular discourse.
to write methodically, in order;
to set down in writing.
ԿԱՐԳԱԳՐԵԼ. Կարգաւ գրել։ (Եղիշ. ՟Ա։ Տօնակ.։)
to put in order, to order, to dispose, to arrange.
συντάσσω coordino. Կարգաւ կամ ի կարգի դնել. կարգի դնել. կարգաւորել. սահմանել.
Կարգադրեցի շրջաբերութեամբ ի նոյն պայմանի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
Կարգադրեալ վայելչապէս հոգաբարձութեամբ. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Աստուած որ կարգադրեաց հարցն զթլփատութիւն, նոյն ինքն եւ ասաց, եդից ուխտ նոր. (Աթ. ՟Թ։)
Աղօթս սուրբ պատարագին, եւ այլոց կարգադրեալ կանոնիցն. (Շ. ընդհանր.։)
cf. Կողմնակալ.
to lay down, to put to bed.
ԿՈՂՄՆԵՑՈՒՑԱՆԵԼ կամ ԿՈՂՄԵՑՈՒՑԱՆԵԼ, ԿՈՂՄԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. κοιμίζω, κοιμάω cubare facio. Ընկողմանեցուցանել. ննջեցուցանել. տարածել զհիւանդն կամ զմեռեալն կամ զմանուկն. պառկեցընել.
Եհան զնա, եւ կողմնեցոյց ի մահիճս առնն աստուծոյ։ Եւ ահա մանուկն մեռեալ, եւ կողմանեցուցեալ ի մահիճս նորա. (՟Դ. Թագ. ՟Դ 21. 32։)
Կող մնեցուցանեն զնոսա իբրեւ զդիակունս. (Թղթ. բար.։)
Կողմնեցոյց ի մահիճն. (Մամիկ.։)
մեծաւ ողբով տարեալ կողմնեցուցին զսուրբն (ներսէս). (Ճ. ՟Բ.։)
Մսուր զծնիցեալն կողմեցույց զվերանստեալն յաթոռ քերովբէական. (Գր. սքանչ.։)
Ի մսուր զծնիցեալն կողմեցոյց զխոնարհեցուցանօղն երկնից. (Անթիպատր։)
to conjecture, to guess.
Կարծեօք իմն գուշակել. խոկալով դատել. կրահել.
Կարծօղ (ասի) քննիչ, որ ի փորձոյ նկատէ զհանդերձեալսն իբր կողմելով. եւ բազում անգամ ի դէ՛ կարծէ. այլ մեծ է միջոցն ընդ մարգարէն եւ նդ կորովամիտն. (Գէ. ես.։)
սկիհն գործի իմն հմայութեան, որ է կողոմելով ընտրութիւն. (Վրդն. ծն.։)
անտիճելով եւ կողոմելով չըգյ ըղորդ. (Մխ. բժիշկ.։)
to despoil, to strip, to plunder, to sack, to ravage, to rob, to rifle, to pillage;
to deprive of, to bereave;
զսեղանս —, to commit sacrilege.
σκυλεύω, συλάω, συλέω spolio, expolio, denudo, demo . Գողաբար եւ աւազակօրէն կապտել, յափշտակել, յաւարի առնուլ. մերկացուցանել. զերծուլ. քաղել. (լծ. յն. գլէ՛բդօ, եւ սքիլե՛ւօ. թ. քէլիփիւր ալմագ՝ էթմէք ). թալլուլ, թալանել, խլել, փրըցնել.
Կողոպտել զվիրաւորս, կամ զազգս, զեգիպտացիս, զամպարիշտս, կամ զսեղանս, զեկեղեցիս, կամ զաւար, զինչս, զկապուտ.եւ այլն։
Մերկացարու՛ք կողոպտեցարուք. ռմկ. հանւեցէ՛ք. (Ես. ՟Լ՟Բ. 11։)
Կողոպտել ի նմանէ զպատիւն, կմ զհայրենի տէրութիւնն։ Կողոպտեալ եղեւ ի շնորհացն, կամ յառաջին նմանութենէն։ Մերկացեալ կողոպտին ի տերեւոց։ Կողոպտեաց զնա ի փառացն. (Փարպ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Խոսր.։ Նար. ՟Խ՟Զ։ Վեցօր. ՟Ե։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
ԶՍԵՂԱՆՍ ԿՈՂՈՊՏԵԼ. ἰεροσυλέω sacrilegium facio. Զսրբազան իրս գողանալ, կամ բառնալ ինչ ի սուրբ տեղւոջէ. սրբապղծութիւն ընել։ (Հռ. ՟բ. 22։)
ginger;
պան ի —է, – bread.
to button.
ornamented with raised embroidery;
garment of divers colours;
corsage, bodice.
ԿՈՃԿԵՆԻԿ ԿՈՃԿԷՆ, ԿՈՃԿԵՆ, ի, ից. καρπωτός, ἁστραγαλώτος fructibus intextus, talaris, tali formam habens. Յօրինեալն կոճիւք կամ կոճակօք՝ աստղնեգործ. (ըստ յն. պտղաձեւ. կամվիգաձեւ) փառաւոր կոճակներով.
թամար է կոճկենիկ պարգօտն, զոր եւ պատառեացն եւս. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Եւ էր զնովաւ պարեգօտք ասղնեգործք եւ կոճկէնք. զի այնպէս զգենուին դստերք թագաւորաց կոյսք զձորձս իւրեանց։ Եւ զպարեգօտսն կոճկէնս՝ զոր զգեցեալ էր, պատառեաց. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 18. 19։)
naturally.
φυσικῶς naturaliter, physice որ եւ προσφυῶς apte, convenienter Բնականապէս. բնաւորապէս. բնութեամբ. ի բնէ. ըստ բնութեան. ի դէպ.
Ի դէմսն շնչէ ... բնականաբար, զի զգայութիւնսն ի դէմսն առնէր։ Այլ եւ այսոքիկ բնականաբար այլաբանին. (Փիլ. այլաբ.։)
Բնականաբար շարժեալ ի գութ ծնողին. (Անան. ի պետր.։)
Բնականաբար եւ յարմարապէս այծեման նմանելով. (Նիւս. երգ.։)
Տարբերութիւնն. (բնականաբար նախադասեցաւ յառաջ քան զտեսակն. Անյաղթ պորփ.։)
Եւ οἱκείως domestice, familiariter Որպէս բնակ, որպէս բնիկ, եւ ընտանեբար.
Գլխաւորք (օտարք), որք բնականաբար սեպհականէին զսահմանս քաղաքացն. (Յհ. կթ.։)
Ոչ որպէս ի մարգարէսն, այլ առաւելապէս եւս, եւ բնականաբար, եւ առանց մեկնելոյ, ընդ ձեզ բնակեսցէ յաւիտեան. (Խոսր.։)
naturally.
Իսկ ի ի դէմս շնչէ՝ բնականապէս, եւ բարոյականաբար. (Փիլ. այլաբ.։)
Որ ի պաշտօն բանականին բնականապէս ի յարարչիդ սահմանէ եդաւ. (Սկեւռ. աղ.։)
nature, naturalness;
simplicity.
Ոչինչ զգացուցի մարմնոյ եւ արեան, զառաքելոցն ակնարկէ, եւ բնականութեամբ անուամբ կոչէ զնոսա. (Ոսկ. գղ.։)
habitation, house, home, lodging, dwelling, chamber.
οἱκητήριον, κατοικητήριον habitaculum, domicilium Բնակետղ. տուն եւ տեղի բնակելոյ. որ եւ ԲՆԱԿՈՒԹԻՒՆ ասի. օթեւան. օթարան. ընդունարան. եւ Տաճար. տուն տեղ.
Բնակարան՝ փոխանակ մարմնանալոյ կազմեցին (մոլորեալքն). (Աթ. ՟Բ։)
Լիցուք տաճար եւ բնակարան աստուածային շնորհացդ. (Ժմ.։)
Լեառն դիտակ, եւ բնակարան վկայիցն։ Ի բնակարանս հրեշտակաց, եւ մարդկան քաւարան։ Զքեզ կոյս եւ մայր եւ բնակարան աստուածային ներմարդութեանն։ Զբնակարան անսկզբնակից որդւոյն։ Զմիածնի որդւոյ քո զբնակարան (այսինքն կրօղ յարգանդի)։ Այսօր զբնակարան հոգւոյն սրբոյ (այսինքն զընդունարան.) եւ այլն։ Բնակարան հաճութեան կամաց անեզն աստուածութեան։ Վերակարգելոց թուոցս այսոցիկ բնակարան բաղձալի. (Նար.։)
adapted for lodging;
full of habitations.
Անտի փոխեալ ի սուկաւէտ՝ լեառն դիտակ, եւ բնակաւէտ. (Գանձ.։)
settled resident, natural
μόνημος permanens, φυσικώτερος, ὀ κατὰ φύσιν naturalis, naturae consonus Որպէս Բնակ կամ բունեալ եւ բնակեալ հաստատութեամբ. մնացական. եւ Բնիկ. բնաւորական. բնական. բնաւորեալ. հաստատուն.
Եղիցի յոյս վախճանի քոյ, ասէ տէր, բնակաւոր որդւոց քոց ի սահմանս նոցա. յն. մնայուն, կամ մշտնջենաւոր. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 17։)
Եւ է ժամ, զի առողջութիւնն հիւանդութիւն լինի, յորժամ ցաւն բնակաւոր լինիցի. (Ոսկ. ես.։)
Զքո բնակաւոր հեզութիւնդ (յն. զըստ բնութեան) ի չբնակաւոր գազանութիւնն հաներ։ Քան զայլսն առաւել բնակաւորք (յն. բնականագոյնք). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. եւ 17։)
Հարկաւորք բնակաւորք (այսինքն սպասահարկուք ի բնէ)։ Ոչ են եկամուտ ի նա կամքն, այլ բնակաւորք. (Եզնիկ.։)
Բնակաւոր շարժումն բնութեան։ Բնակաւոր կերակուր։ Առեալ ի հօրէ զբնակաւոր զիւր թագաւորութիւնն. (Իգն.։)
Յաղթել բնակաւոր կարեաց մարմնոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Բ։)
inhabiting, dwelling;
inhabitant.
κατοικῶν, ἑνοικῶν, κατοικός, οἱκήτωρ habitans, habitator, incola Բնակօղ, բնակեալն. բնակ. որ նստի ուրեք իբրեւ ի բնիկ քաղաքի եւ ի տան.
Զամենայն բնակիչս քաղաքացն։ Ամենայն բնակչաց երկրիս։ Բնակիչքն Երուսաղեմի։ Բնակիչք կրետացւոց։ Առ ի չգոյէ բնակչաց.եւ այլն։
Բովանդակ տունն բնակչօք սպառեալ սատակեցան. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Ամրութիւն քաղաքին ոչ քարինքն են, այլ բնակչացն առաքինութիւն։ Ոչ տեղին ինչ օգնէ, եթէ ոչ բնակիչքն լաւք իցեն. (Մխ. երեմ.։)
Հաւատ միմեանց՝ աշխարհին բնակիչք, եւ եկքնտային. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մերթ որպէս Բնակեցուցիչ.
Բնակիչ նմին հաշուի զզօրավար գաղթականութեանն զռոմոն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
of the same nature or essence, consubstantial;
that dwells together, cohabitant.
ὀμοφυής ejusdem naturae, ὀμοούσιος consubstantialis Բնութենակից. համաբնակից. յաստուածայինս նաեւ՝ Էակից, համագոյակից.
Ծնեալ, եւ ոչ արարեալ, բնակից հօր, որով ամենայն եղեւ. (Պրպմ. ՟Խ՟Ե։)
Զի թէ ամենայն ինչ հօր՝ նորա է, յայտ է թէ եւ հոգին հօր՝ նորա բնակիցէ ... Զհոգին զիւր բնակից ետ ի կենդանութիւն մեռելութեան աշխարհի. (Ոսկ. ես.։)
Տե՛ս դու ինձ զբնակից եւ զհամապատիւ տէրութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ծ՟Ա։)
Էառ մարմին զիմ բնակիցս։ Էառ ի սրբոյ կուսէն զբնակից մարմինս մեր. (Եղիշ. ննջ.։)
Մարդ է բնակից քեզ՝ միապէս տոհմ եւ ազգ քո. յն. նորին ընդ քեզ հաղորդ բնութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։)
Յաղթեաց նմա տէր մեր մարմնովն, ո՛չ երկնաւորովն, այլ բնակցաւն այնոցիկ՝ որ պարտաւորեցանն ի նմանէ. (Եփր. ՟գ. կոր.։)
Իւրաքանչիւր ոգւոյ բնաւորեալ եւ բնակից է յանդիմանութիւն (խղճի)։ Զբնակիցն ի մեզ զպաճարն պարարեն զցանկութիւնն։ Երկիր բնակից մարդոյն՝ մարմինն է. որոյ մշակ միտքն են. (Փիլ.։)
Բնակից ջերմութիւնն կենդանացուցանէ զմարմինն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Բնակիցն շարժեալ նախանձու. (Սկեւռ. աղ.։)
Առաքինութեան, կամ անապականութեան բնակից. (Ճ. ՟Գ.։)
Որպէս այր բնակից կնոջ՝ գլուխ կնոջ. (Եփր. ՟ա. կոր.) իմա՛ ըստ ՟Ա եւ ՟Բ նշ. եւս եւ ըստ յաջորդին։
(Փարաւոն) լինելով անդնդային խորոցն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
habitation, inhabitation, inhabitanee, dwelling, residence;
station, lodging, home, establishment, house;
habit, custom.
οἵκησις, οἵκισμος, κατοίκησις, κατοικία habitatio, habitaculum եւ այլն. Բնակելն. բնակիլն.
Քաղաք, կամ երկիր բնակութեան։ Բնակութիւն քաղաքիս բարի է.եւ այլն։
Լաւ համարէին զգազանաբար բնակութիւնն աստուածապաշտութեամբ ի քարանձաւս կելոյ. (Եղիշ. ՟Է։)
Մանաւանդ՝ Բնակարան. տուն եւ տեղի բնակելոյ. յարկ. բուն կայանն.
Քաղաքս շինեաց, եւ բնակութիւնս։ Յամենայն բնակութեան ձերում։ Ի բնակութիւնս քո։ Արձակեաց զայր ի բնակութիւն իւր։ Յերկնից ի բնակութենէ քումմէ.եւ այլն։
Մերժեալ յիւրաքանչիւր բնակութենէ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ոչ կեալ յԱյրարատ ի բնակութիւնս արքայի. (Խոր. ՟Բ. 21։)
Զմերն կորուսեալ զբնակութիւն զդրախտն. (Խոսր.։)
Եթովպացի գոլ ասելով՝ յաղագս բնակութեան սահմանացն ընդ Եգիպտոս. (Խոր. ՟Ա. 4։)
sepulchres.
ԲՆԱԿՈՒՆԱԿ ԿԱՅԱՆՔ. Գերեզման. շիրիմ. որ եւ Բնակ ասի, որպէս բուն եւ յերկար բնակելի տեղի.
Եթէ առ Ռաքէլ (ապաւինեցայց), նա անդ ի տեղւոջն ունի զբնակունակն կայեանս. (Պիտ.։)
consubstantiality;
cohabitation.
συμφυΐα ejusdem naturae esse եւ conjunctio, cognatio եւ այլն. Բնութենակցութիւն, որպէս համագոյութիւն. միասնականութիւն. ի բնէ միութիւն.
Լոյս ասեմ, որ ի հօր եւ յորդւոջ եւ ի սուրբ հոգւոջն տեսանի, որոց ճոխութիւն է բնակցութիւն։ Երից անբաւիցն անբաւ բնակցութիւն. (Ածաբ. մկրտ.։)
Բնակցութիւն, (այսինքն) բնաւորեալն միութիւն. (Լծ. ածաբ.։)
Եւ որպէս Ազգակցութիւն ըստ բնութեան. համաձայնութիւն բնութեան. ընտանութիւն. ընդակցութիւն.
Զի՞նչ է հաղորդութիւն սոցա առ իրեարս, եւ բնակցութիւնն, եւ միաբանութիւն։ Պատուեա՛ զբնակցութիւնն, պատկառեա՛ ի սկզբնատպէն. (Առ որս. ՟Է. ՟Ժ՟Ա։)
Գնտակ է այգւոյն առ մշտնջենաւոր կեանսն յարմարութիւն եւ բնակցութիւն. (Նիւս. երգ.։)
Ի բաց քերեսցի առ ի բարին բնակցութենէ. (Նիւս. կազմ.։)
Յաղագս բնակցութեանն առ նա ելանէ. Տօնակ.։
ԲՆԱԿՑՈՒԹԻՒՆ. συνοίκησις, συσκηνία contubernium Բնակակցութիւն. ի միասին բնակելն, որ լինի իւիք ընտանութեամբ.
Ետ նմա օգնական զկինն, եւ արար զնա բնակել ըստ նմա. քանզի գիտէր թէ բազում լինէր նոցա օգուտ ի բնակցութենէս յայսմանէ։ Բազում շահս տեսանեմք, որ եղեւ ի բնակցութենէ առ միմեանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Զբասիլն ի բնազկցութենէ վանիցն արտաքս ձգեցին. (Վրք. հց. ձ։)
Քեւ չափ բնակցութեամբն հիմնափայլեցեր զպանծալի եւ զփայլեալ զփառս տանս այս (եկեղեցւոյ). (Շար.) (ուր իմանի եւ մարդեղութեամբ ընդ մեզ բնութենակցութիւն։)
Բնակցութեամբ սուրբ փեսայիդ՝ արժանացայց առագաստի լուսոյ վերին հարսնարանին. (Սկեւռ. աղ.։)
Անճառելի է խնդութիւնն (յերկինս), եւ ընդ հրեշտակս բնակցութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
cf. Բնաւորիմ.
Որ իւր կամաւորութեամբն ընդ բարւոյն բնացաւ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
country, reign.
Երեւելի մասն աշխարհի, յորս բուն բնակութիւն է մարդկան, կամ որ է բուն աշխարհ տէրութեան ուրուք.
Րոպէից մասանց երից բնաշխարհաց կայսր բարեպաշտ Կոստանդիանոս. (Գանձ.։)
Առաջին հատուածն եւրոպիա երկոտասան աշխարհ է, եւ է մետասան բնաշխարհ. (Տօնակ.։)
Աքայիա, որ է ելլադայ՝ բնաշխարհն կորնթացւոց. (Ոսկ. գծ.։)
of the same country, native;
countryman, compatriot.
Բնակ, կամ բնիկ իրիք աշխարհի, գաւառի. եւ Որ ինչ հայի ի բուն աշխարհ ուրուք, եւ ի հայրենի գաւառ.
Պանդուխտ է իմատակութիւն՝ ըստ բաղդատութեան բնաշխարհիկ իմաստութեան. (Փիլ. լին. ՟Գ. 19։)
true owner, master, prince.
Բուն եւ հարազատ եւ հին տէր.
cf. Բնաւ, ad.
Արարչին երկնի, եւ բնաւին երկրի։ Ծառք բուսոց բնաւին անտառաց. (Նար. ձ. եւ Նար. խչ.։)
Տարածանին ընդ բնաւին իսկ ընդհանուր հաւատացեալս. (Անան. եկեղ։)
Բնաւին իրաւամբք էր ջնջել Աստուծոյ զԻսրայէլ. (Մխ. երեմ. (որ լինի եւ Մկ)։)
Այլ առաւել տե՛ս ԲՆԱՒ, մ.չ.
Բնաւին բարձեալ, կամ մեռեալ աշխարհի, ատեցեալ, ատելի, եղծեալ, սեւացեալ։ Զծիծաղելն բնաւին՝ իբրեւ լքումն շնորհի։ Բնաւին ողորմութիւն, կամ բարերար, կամ չար, կամ բարձունք. (Նար.։)
Եղեն արդարք եւ սուրբք, այլ ո՛չ՝ բնաւին անմեղք. (Խոսր.։)
Ծանեաւ սուղ իմն, թէպէտեւ ոչ բնաւին։ Ի բնաւին խոնարհս զմեզ ստորաքարշեաց. (Մագ. ՟Ե. ՟Ծ՟Բ։)
Բնաւին ապաստանի տեղի մի՛ լիցի. (Մխ. երեմ.։)
Ոչ կարի հեռի, եւ ո՛չ բնաւին մերձ. (Վրդն. ծն.։)
Զիա՞րդ բնաւին է որդի, որ ոչ յէութենէ ծնողին։ Զիա՞րդ բնաւին բարի, որ արգելու ամենեցունց զհաղորդելն նմա. (Կիւրղ. գանձ.։)
Եւ աստ արդար զբնաւին (յն. զյամենայնի) առաքինին ասէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
cf. Բնաւ, ad.
Աննկատելի բնաւիմբ։ Բնաւիմբ պատկերեալ. (Բենիկ.։ Վրդն. ծն.։)
Որք բնաւիմբ եղբարք տեառն են կոչեցեալք. յն. ի տեղի եղբարց տեառն. (Բրս. հց.։)
natural, innate;
— յօժարութիւն, temper, inclination.
φυσικός, ἕμφυτος naturalis, a natura insitus Բնական. բնիկ. ընդաբոյս. սեպհական. տնկակից.
Չէ՛ բնաւոր ցանկութիւնն արծաթասիրութեան։ Վախճան լինիցի ի ցաւոց ինչ բնաւորաց. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ես.։)
Յորժամ թիւրեսցին շունչք հողմոցն յընտանի եւ ի բնաւոր ճանապարհացն. (Սարկ. շարժ.։)
Իւրական եւ բնաւոր առաքինութեամբք։ Ի բնաւորսն ունակութիւնս. (Գր. հր.։)
Տէր զօրութեանց վերնոցն, եւ ամենայն երկրի. եւ այս ըստ արարչութեանն եւ բնաւոր տէրութեանն. (Սկեւռ. ես.։)
ԲՆԱՒՈՐ ա. Ի բնէ փորեալ. փորածոյ ըստ ինքեան.
Ի մէ՛ջ անտառախիտ ծառոց այր բնափոր եղեալ յարարչէն, եւ ոչ յումեքէ. (Եպիփ. ծն.։)
to custom or habituate one's self.
Երբեմն նոյն ընդ վերնոյն (=ԲՆԱՒՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ). այսինքն Սովորեալ եմ. սովոր եմ. այս բնութիւն է իմ. ի բնէ ունիմ զայս ինչ, կամ զայս բոյս բարուց.
Խաղաղութիւն եմ, եւ խաղաղութիւն շնորհեմ, զի զոր ինչ բնաւորացայն՝ զայն տաց ձեզ. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Բնաւորեալ եմ ոչ ի մարդկան հայել փառս։ Զոր (զշունչն) բնաւորեալն եմք արտաքուստ ոռոգանել. (Փիլ.։)
Ըստ որում բնաւորեալ է՝ սիրաբար բացատրելով. (Պղատ. տիմ.։)
Ես բնաւորեալ եմ ի խրատուէ ոչ խուսափել։ Ես բնաւորեալ եմ ի մանկութենէ՝ ոչ զաստուածեղէն մատեանս յաշխարհական բանաստեղծութիւնս բերել. (Մագ. ՟Դ. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ երբեմն՝ Ստանալ զբուն. բուսանիլ. ծնանիլ. գոյաւորիլ. ի վեր երեւիլ. հնարիլ. հաստիլ. եղանիլ. ծագիլ. գտանիլ. ի բնէ կարգիլ. φύω, φύομαι (ուստի φύσις եւ fio) gino, nascor (ուստի natura )
Ճանաչես զիմ սերումն, եւ թէ ուստի բնաւորեցայ. (Պտմ. աղեքս.։)
Տանէին ի հայրենի գեօղն, ուստի բնաւորեալ էր երանելին. (Ճ. ՟Ա.։)
Բիծ յետոյ ի հիւանդութենէ բնաւորեալ. (Փիլ. քհ.։)
Ստուգապէս փայտ բնաւորեցար կենաց. (Անյաղթ բարձր.։)
Ասես, որ ի հօրէ բնութիւն է, նոյն բնաւորեալ է ի սուրբ կուսին։ Եթէ յարգանդի կուսին բնաւորեցաւ, ապա ի հօրէ ոչ էր բնաւորեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Առաւել պարտ է զարմանալ հրաշիւք ընդ եղեալ սքանչելիսն, որ ի քեզ բնաւորեցաւ. (Շ. բարձր.։)
Արուեստք ի պէտս մարդկան բնաւորեցան. (Յճխ. ՟Ե։)
Արդարութիւն առանց ողջախոհութեան ոչ բնաւորի. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Ի ձեռն որոյ բնաւորի կեանք եւ խաղաղութիւն. (Մաշկ.։)
Կայանք կրօնաւորաց յանապատի բնաւորեցան. (Մագ. ՟Ծ։)
ԲՆԱՒՈՐԵՑԱՒ, ցան, եալ է, են. դիմազ. πέφυκα, πέφυκεν (Ի φύω ), εἵωθε natus est, innatus est, solet Սովոր է ի բնէ, բնութիւն է. կամ սեպհական է, կամ ընդաբոյս է նմին. արմատացեալ է. սովորեալ է.
Բնաւորեցաւ իմն աստուածասէրն՝ անդէն վաղվաղակի գոլ եւ մարդասէր։ Միապէս բնաւորեցաւ դէպ լինել։ Որով ոգիքն բնաւորեալ են լաւանալ. (Փիլ.։)
Բնաւորեցան գոլ յանհատսն։ Յանբան կենդանիսն բնաւորեցաւ տեսանիլ։ Ամենայն սահման բնաւորեցաւ ի սեռէ եւ ի բաղկացուցիչ զանազանութեանց լինել։ Տղայքն բնաւորեցան յեօթներորդում ամսեանն հանել ատամունս, եւ յութն ամին փոփոխել. (Սահմ.։)
Արբուցանել եւ ողողել բնաւորեցան։ Հրոյն բնաւորեալ է սրբել զնիւթս. (Շ. իմ. եղակ. եւ Շ. բարձր.։)
Որպիսի ինչ եւ ի հուր բնաւորեալ է լինել. (Նիւս. կազմ.։)
Անուսումնութիւն բնաւորեցաւ շփոթս յարուցանել։ Քաջուսումնութիւն բնաւորեալ ... բնաւորեցելովք. (եւ այլն. Պիտ.։)
Սիրոյ սահման եւ չափ ոչ է, այլ օր ըստ օրէ առ բաղձալին զաճելն է բնաւորեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ եթէ յանձնէ ունի զբնաւորեալ օգուտ։ Արտաքոյ բնաւորեալ սովորութեան. (Վրդն. ծն.։)
habit, custom;
character, temper, disposition, nature, humour, inclination, genius.
Յատկութիւն բնութեան. բոյս բարուց.
Ի կենդանութենէ, ի շարժողութենէ, ի զգայութենէ, եւ ի բնաւորութենէ։ Զգայութեամբ եւ բնաւորութեամբ գերազանցեմք քան զնոսա. (Լմբ. ժղ.։)
natural, innate, original, proper, radical, native, natural, indigenous;
— քաղաքակցութիւն, state of a native;
—ք, aborigines.
ἵδιος proprius եւ այլն. որ եւ ԲՆԻ. Բուն. բնաւոր. հարազատ. սեպհական. հայրենի. վաղեմի.
Զմեր բնիկ նախարարութիւնս։ Ի վերայ պահելով զբնիկ անունն արտազ։ Յիւր բնիկ աշխարհն. (Խոր. ՟Ա. 8։ ՟Բ. 49. 64։)
Բնիկ թագաւորացն։ Ըստ բնիկ կարգին։ Թողուլ զբնիկ տեղիս, կամ զժառանգութիւնն։ Բնիկ սեպհական կալուած։ Տարան ի բնիկ գիւղն։ Զբնիկ տեարսդ մի՛ կորուսանել ջանայք. (Փարպ.։)
Եւ Նախնի նահապետ՝ որպէս բուն եւ արմատ ազգի.
Յառաջ քան զգալուստ բնկին մերոյ նախնւոյն հայկայ։ Մերում իսկ բնկի նախնւոյն։ Կեցեալ բնիկք պսակաւոր արք. (Խոր. ՟Ա. 11. 20. 21։)
Եւ Բնաշխարհիկ. բուն բնակ, կամ ծագեալ հայրենեօք. երկրցի, տեղացի.
Իսկ նա զի բնիկ ի յաշխարհէն է, զամենեսեան ի յականէ ճանաչէ. (Փարպ.։)
Երկու փիլիսոփոսք՝ բնիկ մերկ շրջէին. զի ամենայն ինչ ընդ գիտութեան մերկ է առաջի մեր՝ ասէին. (Մարթին.։)
naturally, originally, radically.
ի բնուստ. Ի բնէ. բնութեամբ. անդստին. ինքնին.
Զբնուստն Աստուած. (Գերմ.։)
bellow, roar;
sound.
Ձայն կենդանեաց, եւ արուեստական գործեաց.
Առանց սիրոյ՝ հնչումն է պղնձոյ, եւ բնչումն սրնգի. (Գր. տղ. թղթ.։)
whoremonger, whoremaster, that keeps a strumpet, that frequents brothels, lewd, lecherous, lecher.
πορνοκόπος fornicator Որ բուծանէ եւ արած է՝ այսինքն պահէ զբոզ. այր պոռնիկ.
Արբեցօղն եւ բոզաբոյծն. (Նիւս. երգ.։)
Ամենայն արբեցող եւ բոզաբոյծ աղքատասցի. (Համամ առակ.։)
Պոռնիկ եւ բոզաբոյծն։ Գուսանութիւն, բոզաբոյծ լինել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։ Բրսղ. մրկ.։)
cf. Բոզաբոյծ.
ἐταιρικός muliebria patiens Հոմանի բոզի. սեղեխ.
Կանայք պոռնիկք, եւ արք բոզահոմանիք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
to prostitute one's self, to whore.
Բոզ լինել.
Թէ մատակ ձի ունենաս՝ որ գողանան, նա կինն բոզանայ. (Ոսկիփոր.։)
brothel, bawdy house.
ἐταίριον, σκηνή taberna meretricis Տուն եւ տեղի բոզից. բոզատուն. պոռնկոց. պոռնկանոց. պանդոկի կամ տաղաւոր գուսանաց.
Անզգամն գտանի ի գիներբուս, ի բոզանոց, յաւազակութիւն, եւ ամենայն չարեաց խառնակումն. (Լմբ. առակ.։)
Որ ի բոզանոցին իցէ։ Ի բոզանոցս էր։ Ի բոզանոցսն էր։ Ի բոզանոց ածել։ Ի բոզանոցաց յափշտակել։ Որ ի բոզանոցսն ջերանին, որ ի վարձականսն ելանիցէ. (Ոսկ. մտթ.։ Ոսկ. կող.։ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Ոսկ. եբր.։)
πορνοκόπος, πόρνος fornicarius, scortator, leno Բոզաբոյծ, իբրու բուն տեղի եղեալ բոզից. (այր) պոռնիկ.
Ամենայն արբշիռն եւ բոզանոցն աղքատասցի. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 21։)
Ամուսնացեալ էր առն միոյ բոզանոցի. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 17։)
Մի՛ տար զզգաստութիւն սրբութեան մերոյ՝ բոզանոց, անօրէն, շանազգեաց լկտութեան նոցա. (Ագաթ.։)
cf. Բոզանոց.
Եւ անտի եւս բոզատունն յառաջ եկն. (Մարթին.։)
illegitimate child, bastard, whoreson.
Գիտաց Սողոմոն դատ առնել, եւ ճանաչել զմանուկ զբոզորդին։ Մի՛ մտցէ բոզորդի ի ժողովուրդ տեառն. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ել.։)
whoredom, prostitution, whoring.
Անցուսցէ զբոզութիւն իւր ի միջոյ ստեանց իւրոց. (Մծբ. ՟Ժ՟Ե. (ըստ Ովս. ՟Բ. 2. շնութիւն)։)
Զցածուն կանայս ի բոզութիւն գրգռիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
Սրբեալ ի ձեռն աւազանին ի բոզութենէ եւ ի խառնակութենէ. (Արշ.։)
circular, round, orbicular.
Ծիր բոլորեալ. գիծ բոլորակ. բոլորական շրջան.
Ամենեցուն յայտնի երեւի բոլորածիրն ի տեղւոջն. (Շիր.։)
Եւ ապա լուսնոյ է շրջագայութիւնն, ի ժողովոյ ի ժողով ամսոյ բոլորածիրն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 5. (որ լինի եւ ածական շրջագայութեան)։)
ԲՈԼՈՐԱԾԻՐ ա. Որ է իբրեւ զծիր բոլորեալ. բոլորշի. շրջապատեալ ողջոյն. cf. ԲՈԼՈՐԱԿԱԾԻՐ.
Քանզի ասի բոլորածիր կղզի։ Քեռինոս՝ բոլորածիր կղզի է ի մէջ ծովուն. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. աշխարհ.։)
round, circular;
circle, circuit, orb.
Ի մի մահաբեր բոլորակ էր եկեալ. (Վրդն. ծն.։)
περιφερής rotundus, orbicularis Բոլորաձեւ. բոլորշի. գնտաձեւ. եւ Բոլոր. ողջ. ամբողջ. կլոր, կլորակ, կըսկըլոր, կատարեալ.
Բոլորակ ձեւեսցես շուրջանակի. (Ել. ՟Ի՟Ը. 32։)
Մեծ բոլորակ շուրջ զնովաւ. (՟Գ. Թագ. ՟Ե. 34։)
Բոլորակ վիմօք շինեսցես զսեղանն. (Օր. ՟Ի՟Ե. 6։ (որ եւ ասի՝ Ողջ, Անկոփ)։)
Զգեստ բոլորակ, պճղնաւոր պատմուճան։ Չորեքանկիւնի իմն առաւել լանջքն են՝ քան թէ բոլորակ։ Բոլորակ են ակունքն, զոր օրինակ եւ կիսագուդքն. (Փիլ.։)
Անիւ ասէ, վասն զի բոլորակ է ամենայն բան՝ ըստ տեսակին եւ ըստ ձեւոյն. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Անարատ վարուք եւ բոլորակ առաքինութեամբք զամենեցունցն յինքեան բերելով զԱստուած. (Ճ. ՟Ժ.։)
ԲՈԼՈՐԱԿ. գ. κύκλος circulus Բոլորակ ինչ. բոլորակութիւն. գունդ. շրջանակ. եւ Շրջան.
Ի փոքր բոլորակի (յն. (պնակտի, կամ տախտակի) զերկինս գծագրեն շուրջանակի. Կիւրղ. գանձ.։)
Առ՝ ասէ, մեղքող՝ լեարդ այծից, եւ բոլլորակ անուոյ, եւ եդ ի սնարից նորա ... բոլորակն անուաձեւ իբրեւ զգլուխ երեւէր. (Կիւրղ. թագ.։)
Բոլորակ լուսնի, կամ արեգական. որպէս սկաւառակ. (Նար. ՟Կ՟Գ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։ Լմբ. սղ.։)
Բոլորակին արուեստաւոր պարաբերութիւն զերկոտասանաժամեայ տիւն ազդէր։ Ու՞ր է կենդանական բոլորակն, ու՞ր է աստեղացն ընթացք. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Յայտնի է ի հինգ հարիւրեակ բոլորկէն (՟Շ՟Լ՟Բ ամաց)։ Հինգ հարիւրեակ բոլորակդ ճշմարիտ է. (Արշ.։)
roundness, rotundity, circle, orb.
στρογγυλότης, περιφέρεια rotunditas եւ այլն. Գոլն բոլորակ՝ պսակաձեւ՝ մանեկաձեւ. շրջարկութիւն. եւ Բովանդակութիւն. բոլորումն. շրջան. կլորութիւն, բոլորտիքը.
Խորհրդով իմն իմաստութեամբ արարեալ է քնարն (սարդի, այսինքն ոստայնն) յաղէպնդութենէն, եւ ի ձեւոյն բոլորակութենէն. (Փիլ. լիւս.։)
Այսու ոչ եթէ զբոլորակութիւնն ինչ յայտ առնէ. (Ոսկ. ես.։)
(Ի նշուլից արեգական) ի գիտութիւն գամք բոլորակութեան նորին. (Խոսր.։)
Լուսինն յարեւելից կուսէ ունէր զնիստ կառուցման բոլորակութեան. (Շ. բարձր.։)
Զբոլորակութեանցն սաղարթացեալ բրաբիոն. (Մագ. ՟Կ՟Բ։)
Ա րեգակամբ բերմամբ չափեալ. զամացն ասէ զբոլորակութիւնս. (Լծ. ածաբ.։)
Կենդանատեսակ բոլորակութիւն, իբր կենդանակամար։ (Շիր.)
rotund.
Բոլորաձեւ շինեալ. բոլորշի յօրինեալ.
(Տաճար) բոլորաշէն պայծառ՝ լուսին լրացեալ. (Տաղ.։)
all offered;
holocaust
Առ յանասնոց եւ ի թռչնոց ի մաքրոց, եւ մատոյց բոլորապտուղ։ Զի կատարեալս այրիցէ բոլորապտուղս. (Փիլ. լին. ՟Բ. 52։)
Եցոյց հեղիաս զմկրտութեան զօրութիւն ի վերայ սեղանոյ բոլորապտղոցն. (Բրս. գորդ.։)
round, circular, orbicular;
rotund.
στρογγύλος, περιφερής rotundus, orbicularis, versatilis Շրջաբոլոր. բոլորակ. բոլորաձեւ. շրջանաւոր. դիւրաշրջիկ. աշտիճանաւոր շուրջանակի.
Արար զծովն ձուլածոյ, գործ բոլորշի նոյնաձեւ։ Եւ բերան նորա գործ բոլորշի։ Չորեքկուսի, եւ ոչ բոլորշի։ Աշտարակ մի. գործած բոլորշի յամենայն կողմանց. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 23. 31։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 5։)
all, entirely, totally, quite, utterly;
all.
ԲՈԼՈՐՈՎԻՄԲ ԲՈԼՈՐՈՎԻՆ. ὄλως, ὀλοκλήρως , ὀλοσχερῶς omnino, totaliter, plane, penitus, prorsus in universum Որպէս թէ բոլոր նովիմբ կամ նովին, այսինքն Ամենայն մասամբ. ամենայնիւ. ամենեւին. բովանդակապէս. բնաւ. բնաւին. իսպառ. գլխովին. ըստ ամենայնի. (գրի վրիպակաւ եւ Բոլորովիմ)
Հարկին հռովմայեցւոց բոլորովիմբ ամենայն կողմանք հայոց. (Խոր. ՟Բ. 24։)
Զամենայն բոլորովիմբ հաւատոյ աչօք նկատել. (Շ. բարձր.։)
Բոլորովիմբ նուիրողացն զանձինս։ Ի խաչ հանցես զքեզ բոլորովիմբ։ Բոլորովիմբ որդի Աստուծոյ եղիցի. (Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)
Բոլորովին յանվայելչականն երթեալ. (Պիտ.։)
Ինձէն զիս քեզ մատուցի բոլորովին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յայնժամ բոլորովին ես ինքն էի լուսատեսիլ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հատցես բոլորովին զանվճարելի պարտուցս տոյժս. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
Անբժշկելի բոլորովին։ Արտաքոյ իրաւանց է, եւ անտեղի բոլորովին. (Մաշկ.։ Սարկ. քհ.։)
Բոլորովին իսկ՝ մի՛ զԱստուած պատճառ վարկիցս գոյութեան չարին, յն. իբր բնաւ իսկ միով բանիւ։
Իբր Համօրէն. ամենայն. եւ Իսպառ.
Զբոլորովին կարգս աշխարհի, եւ զկատարած զամենայն գիտաց. (Ագաթ.։)
Երկրի եւ աշխարհի, եւ այնոցիկ որ ի նոսա բոլորովինց մասանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Բոլորովիմբ.
ԲՈԼՈՐՈՎԻՄԲ ԲՈԼՈՐՈՎԻՆ. ὄλως, ὀλοκλήρως , ὀλοσχερῶς omnino, totaliter, plane, penitus, prorsus in universum Որպէս թէ բոլոր նովիմբ կամ նովին, այսինքն Ամենայն մասամբ. ամենայնիւ. ամենեւին. բովանդակապէս. բնաւ. բնաւին. իսպառ. գլխովին. ըստ ամենայնի. (գրի վրիպակաւ եւ Բոլորովիմ)
Հարկին հռովմայեցւոց բոլորովիմբ ամենայն կողմանք հայոց. (Խոր. ՟Բ. 24։)
Զամենայն բոլորովիմբ հաւատոյ աչօք նկատել. (Շ. բարձր.։)
Բոլորովիմբ նուիրողացն զանձինս։ Ի խաչ հանցես զքեզ բոլորովիմբ։ Բոլորովիմբ որդի Աստուծոյ եղիցի. (Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)
Բոլորովին յանվայելչականն երթեալ. (Պիտ.։)
Ինձէն զիս քեզ մատուցի բոլորովին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յայնժամ բոլորովին ես ինքն էի լուսատեսիլ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հատցես բոլորովին զանվճարելի պարտուցս տոյժս. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
Անբժշկելի բոլորովին։ Արտաքոյ իրաւանց է, եւ անտեղի բոլորովին. (Մաշկ.։ Սարկ. քհ.։)
Բոլորովին իսկ՝ մի՛ զԱստուած պատճառ վարկիցս գոյութեան չարին, յն. իբր բնաւ իսկ միով բանիւ։
Իբր Համօրէն. ամենայն. եւ Իսպառ.
Զբոլորովին կարգս աշխարհի, եւ զկատարած զամենայն գիտաց. (Ագաթ.։)
Երկրի եւ աշխարհի, եւ այնոցիկ որ ի նոսա բոլորովինց մասանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
whole, total;
roundness, rotundity.
Պակաս գոլով բոլորութիւն գագաթանն՝ անուանեցաւ կամսար. (այսինքն պակասագլուխ). (Խոր. ՟Բ. 84։)
Ոչ բոլորութիւն, եւ ոչ մասն։ Զամենայն զայսոսիկ զբոլորովիմբ ամենայն բոլորութեամբ՝ բոլորակատարի եւ ամենայն աստուածութեանն վերադրիլ։ Շաղկապութիւնք մասանցն, ամենայն մասանցն միութիւնք, կատարելութիւնք բոլորութեանցն. (Դիոն. ածայ.։)
Նմին իսկ պատճառաւոր (յն. (պատճառ) բոլորութեան (էիցս) վերերեւիլ. Մաքս. եկեղ.։)
Իբր զճրագ յաշտանակի հաստեցաւ գլխոյդ բոլորութիւն. (Նար. ՟Խ՟Զ։)
Եւ κύκλος, περιφέρεια orbis, circulus Բոլորակութիւն. բոլորումն. շրջան. եւ (Պար.)
Անիւ ըստ բոլորութեանն զժամանակն եւ զեղանակն նշանակէ. (Ճ. ՟Թ.։)
Վերին կողմն գնդի լուսնին ունի զբոլորութիւն լուսոյն, որ ընդդէմ արեգականն հայեսցի։ Կենդանատեսակ բոլորութիւնն շրջի առշեղապէս. (Շիր.։)
Զարեգական զընթացս, զլուսնի բոլորութիւն, զաստեղաց բազմութիւն. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
Եւ ակն զգունդագունդս ժողովոց աստեղացն միանգամայն կարօղ է զբոլորութիւնն բովանդակել. յն. զպար մեծ. (Կոչ. ՟Զ։)
rotundity;
roundness, circle;
completion, accomplishment, end.
Զտարեաց բոլորմունս. (Իմ. ՟Է. 19։)
Ըստ բոլորման առ ի յարեգակնէ չորեքժանամակեան ըստ մեզ լինելոյ տարւոյն։ Ի բոլորմանէ տարւոյն։ Զտարեացն բոլորմանց. (Խոր. ՟Ա. 3. 15։ ՟Բ. 56։)
Բոլորումն սրտի զի՞նչ պարտ է իմանալ. սիրտ զմիտսն ասէ. նովաւ ասէ շուրջ բերցի զօրինօք եւ զվկայութեամբն Աստուծոյ. (Լմբ. սղ. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Յետինքն զերիցագուիցն գերակայ բոլորմունսն ոչ ունին, բայց մասնաւորս։ Անհաղորդք են գերագունիցն բոլորմանց։ Զամենայն բարերարական աստուածանունութիւն (այսինքն ստորոգելի), յո՛յր վերայ արդեօք եւ կացցէ յաստուածպետականացն անձնաւորութեանց, ի վերայ բոլոր աստուածպետութեանն բոլորման է առնլի անխտրապէս. (Դիոն.։)
Կաթողիկէ, այսինքն բոլորումն իսկ ի բնաւիցս վերագունեալ. (Անան. եկեղ։)
Տասն բանք պատուիրանացս՝ գլխաւորականք են բոլորմունք եւ սեռք. (Վրդն. ել.։)
barefooted.
ἁνηπόδοτος discalceatus, nudus, vel nudis pedibus Մերկ (ոտք), եւ մերկոտն (ոք), եւ Մերկ ոտիւք. բոպիկ.
Ոչ եւս ունին գարշապարս բոկս՝ կասկածաւորս օձին խայթոցաց. (Նար. երգ.։)
Մերկ եւ բոկ կացուցանել. (Դիոն. եկեղ.։)
Եւ ինքն երթայր բոկ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 30։)
Եւ գնայր՝ կամ գնասցէ մերկ եւ բոկ. (Ես. ՟Ի. 2. 3։ Միք. ՟Ա. 8։)
Բոկ եւ հետի վարէին զարս եւ զկանայս։ Բոկ եւ հետի երթային ի տուն աղօթից. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Մինչեւ բոկ փախչել ի քաղաքէն. (Լմբ. ժղ.։)
that walks barefooted.
Որ գնայ բոկ, կամ մերկ ոտիւք.
Տեսի արս կուսակրօնս, բոկագնացս. (Յհ. կթ.։)
Բոկագնացք զփափկասուն զգարշապարսն սովորեցուցանէին. (Ոսկ. եփես.։)
to pull off one's shoes or stockings.
ὐπούω dissolvo, subsolvo Հանել կամ լուծանել զկօշիկ, զհողաթափ. մերկացուցանել զոստս իւր.
Բոկանայր այր զկօշիկ իւր ... եւ բոկացաւ զկօշիկ իւր, եւ ետ ցնա. (Հռութ. ՟Դ. 7. 8։)
Եւ կոչեսցի անուն նորա ի մէջ Իսրայէլի տուն բոկացելոյ. (Օրին. ՟Ի՟Ե. 10։)
barefoot, barefooted.
Բոկոտն՝ թեթեւաբար ընթանայ. (Արշ.։)
Եւ այլ եւս խառնիճաղանջքն՝ բոկոտն եւ մերկանդամ՝ ցանեւցիր բերէին. (Յհ. կթ.։)
Բոկոտն կոխել ի վերայ սուրբ երկրի. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
state of a barefooted person.
Բոկոտն լինել կամ անկօշիկ. մերկութիւն ոտից. բոպիկութիւն.
Մի էր բոկութիւն ծառայից եւ ազատաց. (Եփր. նին.։)
shoot, sprout, scion;
bud, germ.
βλαστός, βλαστή , βλάστημα germen, ὅλυνθος grossus, grossulus Ծիլ բուսոց. բոյս նորոգ ընձիւղեալ. շառաւիղ. եւ Նորաբոյս պտուղ ցցուեալ. ծիլ. եւ կոճակ.
Զբողբոջ նորա թառամեցուսցէ հողմ. (Յոբ. ՟Ժ՟Ե.30։)
Թզենի արձակեաց զբողբոջ իւր. (Երգ. ՟Բ. 13։)
Որ նախ քան զքաղցր եւ զկատարեալ պտուղն ի թզենւոջն պտղոյ տեսակաւ յառաջագոյն ընձիւղի, բողբոջ ասի։ Որպէս բողբոջիւք ոմամբք զհանդերձեալ քաղցրութիւն թզենւոյն աւետարանէ։ (Նիւս.)
Ծաղկանցն եւ ծառոցն, բոյս բողբոջոց գարնայնոյն՝ երեւեսցին յետ ձմերայնոյն։ Բուսովքն, բողբոջովքն, եւ ծաղկովքն. (Ագաթ.։)
Ոչ դուզնաքեայ ինչ անաճ երեւեցուցեալ բողբոջ։ Զսերմանեացն ընծիւղել ի դուրս զբողբոջս, եւ զամենայն բուսոցն բերս։ Զտնկոցն արձակելով բողբոջս։ Բոլոր բողբոջոց եւ ծաղկանց երփն երփն նմանութիւնս ի վերայ իւր նկարեալ. (Պիտ.։)
Ի սաղարթիցն բողբոջից։ Բոյսք, եւ բողբոջք, եւ արմատք. (Լմբ. իմ.։)
Նմանութեամբ, որպէս Վերաբուսեալ ծնունդ, գործ, եւ զարմ. որ եւ ՇԱՌԱՒԻՂ ասի.
Ծաղկեցուցանէր զՀայաստանս աստուածդիտութեանն բողբոջիւք։ Արդարութեան բողբոջս. (Խոր. հռիփս.։)
Յորմէ եւ մեղացն եղեւ բողբոջ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Վերացո՛ զբողբոջ մեղացս. (Նար. ՟Լ՟Է։)
Ըստ օրինակի բարետոհմիկ բողբոջաց, յորժամ յառաջին աճմանէն ի վեր ուղղին ... այսպէս եւ նա ի սկզբանէ ծաղեցաւ բողբոջօք. (Նիւս. ի Գր. սքանչ.։)
Թագաւորազանց բողբոջ։ Ի բողբոջից բուսոյ Սենեքերիմայ արքայի. (Յհ. կթ.։)
(Յեսու նաւեան՝) Յովսեփայ բողբոջն անդրանիկ. (Նար. խչ.։)
ԲՈՂԲՈՋ Որպէս Պղպջակ, կամ նմանութեամբ, եւ կամ ըստ լծորդ տառից.
Կարկաճումն բողբոջից բղխեալ յստակ աղբերաց. (Եպիփ. ծն.։)
having many shoots.
Բողբոջիւք զարդարեալ. գեղեցիկ բողբոջեալ.
Ամենայն ծառ յամարայնի զբողբոջազարդ ծաղիկս արձակէ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
horse-radish;
կարմիր —, radish.
ῤάφανος, ῤαφανίς raphanus կամ -ni Կծուահամ բոլորշի կամ երկայնաձեւ արմատ ուտելի. թրուփ, թուրփ։ (Գաղիան.։ Բժշկ.։)
Վասն շողգամի եւ բողկի. (Վստկ. ՟Մ՟Հ՟Ա։)
Կայ եւ Վայրի բողկ. cf. ԺԱԽՈՒԿ.
new horn of animals, little horn.
κέρας cornu Բողկաձեւ նորաբողբոջ եղջիւրիկ կենդանեաց. պլպլուկ.
Մինչեւ բուսեալ իցեն բողկուկք եղջերուաց, որթուց, կամ գառանց, գիտեն զտեղին՝ ընդ որ գալոյ են (բուսանելոց), եւ այնու վարին ի մարտ իբրեւ զինու. (Վեցօր. ՟Թ. յն. լոկ, եղջիւրք որթուց։)
nourishment;
expedient.
ԲՈՅԾ որ գրի եւ ԲՈՒԾ. Արմատ Բուծանելոյ. Բուծումն. դարման. սնունդ. ճարակ.
Բոյծս գտանէ հերձուածողն։ Բոյծս (կամ բուժս) իմն գտանեն հերձուածողացն աշակերտք. (Սեբեր. ՟Է. եւ ՟Բ։)