heavy, onerous;
oppressive;
difficult.
ὐπέρογκος supra modum tumidus, gravis βαρύφορτος, πεφορτισμένος onustus, oneratus φορτικός onerosus. Ունօղ զբեռն ծանր, կամ զծանրութիւն բեռին, բառնալին, եւ բարձօղն.
Պատուիրանքս այս ո՛չ ծանրաբեռն ինչ է. (Օր. ՟Լ. 11։)
Հարկ ինչ. ծանրաբեռն։ Ծանրաբեռն բեռինք, կիրք, ծառայութիւն, աշխատութիւն. (Բրս. հց. ՟Ժ՟Դ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։ Նար. ՟Ձ՟Դ։ յհ. կթ։ Ոսկ.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։)
Ծանրաբեռն վարուցն կրթութիւնք. (Ճ. ՟Ա.։)
կրէին կիրս ծանրաբեռինս ի զէն եւ ի ճակատամարտ. (Արծր. ՟Բ. 2։)
Եկա՛յք առիս ամենայն աշխատեալք, կամ վաստակեալքդ եւ ծանրաբեռինքդ. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. յհ.։ Սարգ. յկ. ՟Թ։ Վրք. հց. ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ա։)
ոչ զաշխատեալսն միայն ասէ, այլ եւ ծանրաբեռինսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։)
Աշխատելոց եւ ծանրաբեռանց. (Շ. թղթ.։)
Բազումք ծանրաբեռինք մեղօք՝ ջերմեռանդ ապաշխարութեամբ թեթեւացան. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
Ծանրաբեռինս կենդանեացն ընդ այսպիսի սպասաւորութեամբք լծեաց. այսինքն զբեռնաբարձս. (Նիւս. կազմ.։)
Նաւ մի ծանրաբեռն ի ծովեզերին եղեալ. (Սոկր.։)
cf. Ծանրաբեռն.
Ամենայն ուրեք մխիթարէ զլսողսն, եւ չառնէ ծանրաբեռնի։ Զի մի՛ ծանրաբեռնի առնիցիմք զմիտս ձեր. (Ոսկ. եփես.։)
Չլլկիմք երբէք իբրեւ՝ ի ծանրաբեռնեաց ինչ, այլ բազում յամենայն կողմանց ինչ, այլ՝ բազում յամենայն կողմանց շահիցիմք հեշտականութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
to oppress, to overload.
φορτίζω, -ομαι onero, -or ծանրացուցանել բեռամբք (մանաւանդ զանձն). բեռնաւորել։ Առաւել՝ կ. հ. բեռնաւորիլ ծանր բեռամբք. եւ Ծանրաբեռն լինել.
Ի ծաղկաց ծանրաբեռնեալ գան ի մեղուանոցն. (Գր. սարկ. լուս.։)
Մի՛ ծանրաբեռնեսցուք առաւել քան զոր կարեմս բերել. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ոչ ծանրաբեռնեցայց ձեզ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Եկայք առ իս ամենայն աշխատեալք եւ ծանրաբեռնեալք. (Եփր. աղ.։)
Կոչէ բանն տեառն զծանրաբեռնեալսն՝ խոստովանութեամբ յապաշխարութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Զծանրաբեռնեալքս եւ զտաժանեալքս մեղօք. (Ժմ.։)
Մեղաւորքն ծանրաբեռնեալք անօրէնութեամբ. (Զքր. կթ.։)
Բազմութեամբ յանցանօք ծանրաբեռնեալ է անձն իմ. (Շար.։)
Որ ծանրաբեռնեալս եմ յանցանօք. (Կաղանկտ.։)
additional burden, surcharge.
Բեռն ծանր. ծանրութիւն. դժուարութիւն.
Իսկ ի տրտմականսն՝ ծանրաբեռնութեանն ի ներքոյ դնանիլ տկար բնութեանս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Առանց զզուանաց ծանրաբեռնութեան. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Տրտմութիւն է մեզ ծանրաբեռնութիւն մեղաց. (Լմբ. սղ.։)
heavy, ponderous, weighty, burdensome.
Իբր Ծանրաբարձ. բարձեալ բերօղ զծանր եւ զբազում իրս. յն. բիւրաբեր, կամ բիւրաբարձ.
Նաւ ծանրաբերձ. (տպ. ծանրաբեռն. Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
of a slow tongue or hard language;
lisping, stammering, stuttering;
— լինել, to have an impediment in speech.
βαρύγλωσσος, βραδύγλωσσος gravis vel tardus lingua, tardiloquus. Որոյ ծանր է լեզուն. յամրախօս. եւ Թանձրաբարբառ. լեզուն ծանտր.
Նրբաձայն եւ ծանրալեզու եմ ես. (Ել. ՟Դ. 10։ եւ Եպիփ. կուս.։)
Առ ժողովուրդ խորխօս ծանրալեզու. (Եզեկ. ՟Գ. 5։)
sinning much
Որոյ ծանր են մեղք. բազմամեղ.
Խոստովանելոցն եւ հաղորդելոցն, թէպէտեւ ծանրամեղք իցեն, զերծանիլ ասէ. (Սարկ. լս.։)
to sail slowly.
ԾԱՆՐԱՆԱՒԵԼ. βραδυπλοέω tarde navigo. յամր նաւարկել.
Ի բազում աւուրս ծանրանաւեալք հասին ի հռովմ. (Վրք. ոսկ.։)
to increase in weight, to enhance, to weigh down, to load, to render heavy, onerous or grievous, to overload, to oppress, to aggrieve, to aggravate;
— զունկն, զականջս, to blunt the hearing, to stop the ears;
— զանձն կերակրովք, to stuff, to cram, to gorge oneself.
βαρύνω gravo, aggravo. Ծանր կամ ծանրագոյն առնել. սաստկացուցանել. խստացուցանել. պնդել. ի վայր հակել. ճնշել.
Ծանրացուցանել զանուր, զլուծ, կամ ի վերայ իմ քան զպղինծ. (կամ զունկն, զականջս, զսիրտ, զբան, եւ այլն։)
Ծանրացուցանել լհարկ, զվիշտ, զփորձութիւն, զմիտս, զինքն ծերակրովք. (Եղիշ.։ Երզն. մտթ.։ Լմբ. ժղ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Ը։ Վրք. ոսկ.։ եւ Ոսկ. յհ.։)
to grow heavy or dull.
ԾԱՆՐԵՄ կամ ԾԱՆՐԻՄ, եցայ. ձ. cf. ԾԱՆՐԱՆԱՄ. βαρύνομαι, βαρέω.
Ծանրեաց ձեռն քո ի վերայ իմ. (Սղ. ՟Լ՟Ա. 4։)
Ծանրէին ձեռքն մովսէսի. յն. ծանր էին. (Ել. ՟Ժ՟Է. 12։)
Մի՛ դու գործովք ծանրեալ զնաւս ընկղմեսցես. իբր ծանրացուցեալ. (Փիլ. յովն.։)
իբր աւելի քան զչափն ծանրէ, ընկղմի (նաւն). (Սեբեր. ՟Ժ։)
Մի՛ ումեք ծանրել. (Վրք. հց. ձ։)
to cause to know or to become acquainted with;
— զանձն, to make oneself known.
Ծանօթ առնել. տալ ծանօթանալ. ծանուցանել.
Զեկուցանելով յապա եկելոցն ծանօթացուսցիք սորին աջողագոյն տեսութեանց. (Պիտ.։)
Ծանօթացուցանել զիւրաքանչիւրոց անձնաւորութիւն. (Արծր. ՟Գ. 10։)
humble, like a servant.
Ունօղ զկերպ կամ զկերպարան ծառայի. ծառայական. մարդկային.
Ըստ մարմնոյն հնազանդէր ծառայակերպ տեսակաւ հասարակաց հօրն. (Մամբր.։)
to serve together.
ԾԱՌԱՅԱԿՑԵՄ կամ ԾԱՌԱՅԱԿՑԻՄ. συνδουλεύω una servus sum, vel servio. Ծառայակից լինել. ի միասին ծառայել.
Եւ մահու ծառայակցէր՝ արարչական հնազանդելով հրամանին. (Մամբր.։)
to serve, to wait upon;
— բանից, մտաց գրոց, to translate literally;
— freely.
δουλεύω servio. առնել ումեք ծառայութիւն. սպասաւորել. պաշտել. պաշտօն մատուցանել. հպատակել. ծառայ լինել, կամ ստրուկ, եւ հարկատու, եւ գերի.
Երեցն կրտսերոյն ծառայեսցէ։ Ծառայել եգիպտացւոց։ Ծառայեցէք տեառն երկիւղիւ, կամ ուրախութեամբ։ Ծառայեցին կռոց.եւ այլն։
Եղբայր քո մի ծառայեսցէ քեզ զծառայութիւն ստրկի. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 29։)
Ի ծառայութենէ, զոր ծառայեցեր նոցա. (Ես. ՟Ժ՟Դ. 3։)
Զյետին ծառայութիւն ծառայելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25։)
Ծառայեցին դժնդակ ցանկութեանց. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի մէջ ծառայելոյն աստուծոյ, եւ ի մէջ չծառ այելոյն. (Մաղաք. ՟Գ. 8.) իմա՛, ծառայողին, կամ այնր՝ որ ծառայեալ իցէ, որ եւ ասի՝ Ծառայեցելոցն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Եթէ բանիցն եւեթ ծառայեսցես, չգործի ինչ աւելի։ Եթէ մեկնութեանն միտ չդիցես, այլ բանիցն եւեթ ծառայեսցես. (Սեբեր. ՟Թ։)
Թէոդոտոս եւ սիմաքոս հեբրայական բանին ծառայեցին. Իսկ եօթանասունքն մտաց աստուածային գրոց ծառայեցին, եւ ոչ բանի. (Իսիւք.։)
ԾԱՌԱՅԵԼ. ն. θεραπεύω colo, curo. Պաշտել. հյց. խնդրով ըստ յն. ոճոյ.
Ստէպ ծառայես զտաճարս զայս։ Թողցես աստ զքոյրս զայս՝ ծառայել զիս աւուրս ինչ։ Անհնարին հրոյ զխռիւս ծառայել. (Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ՟Զ։ Եփր. ծն.։)
Գնաց առ տրդատ, եւ ծառայէր զնա. (Վրդն. պտմ.։)
Զորս դու դարմանեցեր, զորս ծառայեցեր. (Մաշկ.։)
Ծառայեցայ, եւ ընդ բռնութեամբ մտի ընչիցն. լաւ եւս է՝ ծառայացայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 21։)
to enslave, to subject, to subdue;
to enthral.
δουλόω, καταδουλόω servum facio, in servitutem redigo . Աշխատ առնել կամ ստիպել ի ծառայութիւն, ի ստրկութիւն. ծառայեցընել, ծառայ ընել. Տե՛ս (Ծն. ՟Ժ՟Ե. 13։ ՟Խ՟Է. 21։ Ել. ՟Ա. 14։ ՟Զ. 5։ ՟Բ. Եզր. ՟Է. 24։ Երեմ. ՟Ժ՟Է. 14։ Իմ. ՟Ժ՟Թ. 13։)
Զսահմանս հայոց ծառայեցոյց. (Խոր. ՟Ա. 12։)
Ծառայեցուցանել զթշիամիսն ի հնազանդութիւն. (Պիտ.։)
Մահու ծառայեցուսցէ. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
որ գերեն զմեզ եւ ծառայեցուցանեն. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Զարարածս աստուծոյ ծառայեցուցանեմք. (Խոսր.։)
enslaving, subjecting.
Որ ծառայեցուցանէ. իշխօղ. գերիչ.
Փրկեցից զնոսա ի ծառայեցուցչաց իւրեանց. (Զքր. ՟Բ. 9։)
Ծառայեցուցանել զծառայեցուցիչն հրամայեաց ծառայեցելոյն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Վանեաց արծաթն ծառայեցուցիչ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Ծառայեցուցիչ երկիւղ. (Շ. ՟ա. պ. ՟Լ՟Դ։)
Վասն փրկելոյ զմեզ յանբնականաց զմեզ ծառայեցուզչազ. (Լմբ. հանգ.։)
the household, vassals, subjects.
ԾԱՌԱՅՈՐԵԱՐ կամ ԾԱՌԱՅ ՈՐԵԱՐ. Հակադրեալն Ազատօրերոյ. ծառայ անձինք. ստրուկք. հպատակք.
Ի մէնջ որպէս ի ծառայորերոյ գործ խնդրեցէք եւ հպարտկութիւն. (Փարպ.։)
to cause to mount up in tree-like masses.
Տալ ծառանալ. բարդել. դիզացուցանել.
Զբուրումն անուշահոտութեան յերկինս ծառացուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
to chew, to grind, to crunch.
ԾԱՍԿԵՄ ԾԱՍՔԵՄ. μασσάομαι mando, commanduco. Ստէպ ծամել. մանրել եւ տրորել ատամամբք. կրծել. ուտել. որոճել. ծամել, ծամծըմել.
Զկերակուրն վերստին աղալով եւ ծասկելով։ Մանր աղացեալ եւ ծասկեալ. (Փիլ.։)
Զհացն լոկ առ բերանն տարեալ՝ որպէս ծասկեալ երեւէին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ծասկել զկերակուր։ Որդն առ սակաւ սակաւ ծասկէ զփայտն եւ մնրէ. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Ծասքելով ուտել զնորս իսրայէլ. (Յհ. կթ.։)
Հոգւով ճաշակել, եւ ի նորա կոկորդն ծասկեալ, եւ քաղցրութեամբն զմայլեալ. (Շ. ՟ա. պ. ՟Ի՟Ա։)
որ չարաչար որդունքն անքուն ոչ ծասքեն եւ ծծեն զարիւնս մեր. (Ոսկիփոր.։)
cf. Ծասկեմ.
cf. Ծարաւահատ.
ԾԱՐԱՒԱՀԱՏ ԾԱՐԱՒԱՀԻՒԾ ԾԱՐԱՒԱՀԻՒԾԵԱԼ. Հատեալ ի կենաց, կմ հիւծեալ եւ մաշեալ առ ծարաւոյ.
Սովամահ եւ ծարաւահատ լինել. (Մանդ. ՟Ը։)
Որք ծարաւահիւծ մատուցանել՝ զովանան։ Ծարաւահիւծեալ պասքելոցն. (Զքր. կթ.։ Աթ. խչ.։)
to cause thirst, dryness or drought.
to dye with antimony, to dye ones eyelashes or eyebrows;
— զաչս, to paint one's eyes.
στιβίζομαι stibio lino. Ծարրով օծանել զաչս. ծարիր ամանալ կամ քարշել յաչս. Ծարուր քաշել.
Ծարրեաց զաչս իւր, եւ զարդարեաց զգլուխ իւր. (՟Դ. Թագ. ՟Թ. 30։)
to dilate, to expand, to propagate, to spread;
to extend, to stretch.
իսկ կր. իբր ձ. ἁναπεταννύω, ἑκτείνω, -ομαι extendo, -or χέω διαχύω, χέομαι effundo, diffundo, -or, spargo. Պարզել, սփռել, իլ. ճապաղել. ձկտել. տարածել՝ որպէս թէ զծալսն բանալով. հոսել. զեղուլ.
Զլոյս դիտութեան ընդհանուր յերկիր ծաւալեցին։ Ծաւալեցին յեկեղեցիս։ Առատապէս ծաւալեալ ի մեզ ծաւալէ. (Խոսր.։)
Ծաւալել զստուգութեան վարսն ի նախանձ բազմաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
Զլոյսն յերկիր ծաւալեսցէ ճառագայթս. (Արծր. ՟Դ. 3։)
Ծաւալեսցի կանուխ լոյս քո. յն. ծագեսցէ. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 8։)
Այն ինչ վարդագոյն ծայրակարմիր արեգակն ընդ երկիր ծաւալել կամէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 28։)
Շնորհատուն խաչ ծաւալեաց ի խաւարէ լոյս. (Կաղանկտ.։ Նար. ՟Ի՟Ե։)
Բոց հրոյն ծաւալէր շուրջ զերանելեաւն. (Ճ. ՟Ա.։)
Իբրեւ զհօր ինչ գետ առ ի կողմն ի լայն ծաւալեալ. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Ծաւալի ընդ տիեզերս ամենայն լիապէս գիտութիւն աստուածութեան քո տէր։ Գունդք հրեշտակաց յերկիր ծաւալին. (Մաշտ.։ Մանդ. ՟Ը։ եւ Շար.։)
Փայլատակումն ճառագայթից, կամ ջուր համատարած ծաւալեալ։ (Պիտ.։)
cf. Ծաւալեմ.
Զտկարագոյնն՝ երկաքանչիւր՝ հուրէ ջուր ծաւալեցուցանեն. (Պղատ. տիմ.։)
զի զամենայն ճառագայթսն իւրեանց յերկիր ծաւալեցուսցեն. (Կիւրղ. ծն.։)
ծաւալեցուցանել զշնորհս, կամ զհարաւ բանին, կամ զլոյս եւ այլն. (Եփր. աղ.։ Խոր. հռիփս.։ Փարպ.։)
"cf. Ծափս հարկանեմ."
to applaud
Զնմանութիւն բերելով մանկանցն եբրայեցւոց էափելոյն եւ ոստո մատուցանելոյն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Կապեցին պարս, ծափէին, եւ երգելով ասէին, ո՛հ ո՛հ, պամբոյ ժպտեցաւ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
to smack the lips.
Որպէս Կեփկափել. շփշփել. կրճտել.
Ի հաց ուտելն մի՛ ձայնեսցէ՛ բերան քո, եւ մի՛ ծափծափեսցեն ատամունքդ. (Ոսկիփոր.։)
to lisp, to mutilate or mangle speech, to speak broken English, bad French, etc.
ԾԵԹԵՒԵԹԵԼ. Ծեքծեքել զձայնն. սեթեւեթելով բարբառել. ցըթը փըթը, ցըսի փցի խօսել.
Ոչ կարէր զխաղտախուղտ ասորերէն բարբառել, կամ զյունարէն ծեքածուռ ծեթեւեթելն. (Ճ. ՟Ը.։)
• «գան, հարուած, ծեծելր» Յհ. գառն. Տաթև. ձմ. ճլբ. որից ծեծել ՍԳր. Ա-գաթ. Ոսկ. Եւս. պտմ. 90, 622. ծեծած «վու-շի ձարձրուք, փիւրիւզ» Ես. ա. 31. Ոսկ. հռովմ. 303. բրածեծ Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. գա-նածեծ Չօր. կթ. թրածեծ Յայսմ. կարկտա-ծեծ Վստկ. ձիւնածեծ Պտմ. աղէքս. ոզորա-ծեծ Ագաթ. կասկածելի ձև է ծեծածած (իմա︎ ծեծած) Կանոն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'eg'-արմատից. հմմտ. սանս. [other alphabet] jaǰ ū jajati «կռուիլ», [other alphabet] jaja «կռուիլ», նոյնը ռնգա-կանով՝ [other alphabet] janj, [other alphabet] janjati «կռուիլ»։ Ուրիշ լեզուի մէջ պահուած չէ բառս։ Հյ. նոյն է և ծանծ, որ տե՛ս։
• Հիւնք. ծուծ բառից։ Ուղիղ մեկնեռ Շէֆտէլովից BВ 28, 295։ Karst, Յու-շարձան 402, 403 սումեր. dē dêdē «զարնել», 414 մոնգոլ. tokši «զարնել», թունգուզ. tokši «բաղխել», թրք. čok-
• mek «գճիլ», čekii «մուրճ», 429 թթր. qaqmaq «կռփել» բառերի հետ։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] zazz «ապտակ զարնել» (Կամուս, թրք. թրդմ. Բ. 180)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Տփ. ծէծ, Ալշ. Մշ. ծեձ, Սչ. ձեձ, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Ռ. Տիգ. ձէձ, Ասլ. ձէ'ձ, ձէ'զ, Սլմ. ծէծել, Հճ. ձիձել, Զթ. ձիձիլ։-Գաւառականներում բառս նշանակում է նաև «կռիւ, պատե-րազմ». այսպէս ունին ի միջի այլոց՝ Արբ. Եւդ. Չրս. Պլ. այս նշանակութեան համար հմմտ. վերը սանսկրիտ ձևերը։-Նոր բառեր ևն ծեծած «ևորկոտ», ծեծան «ծեծող», ծե-ծիւ «պատերազմ», ծեծկուան «կռուարար», ծեծուն, ծեծիկ, ծեծկանք, ծեծկուիլ, ծեծվը-տիլ. ծեծկոփել, ծեծվռտել, ծեծքել, ծեձ-փայտ, ծեծքար ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. δენა ბեծա և զանազան նախամասնիկներով՝ აწეწა ածեծա, გაეδ, գածեծա, დაწეწა դածեծա, შეძენძა շեձենձա «ծեծել (կանեփը), ձաղկել (բուրդ ևն)», დაძეძვა դաձեձվա «լոսել, ջարդել», შეძეძვა շեձեձվա «ծեծել, ճմլել, ճնշել, սեղմել», ժეδკვა ձեծկվա «կամնել», ძეժკა ձեձկա «ցորենը ծեծելով կճեպից հանել». այս ի. մաստների համար հմմտ. Ծեծէր ցորեան ի կալ. Դատ. զ. 11. Եղիցի զօրութիւն նոցա իբրև զծեծած վշոյ. Ես. ա. 31 ևն։ Տե՛ս նաև ծանծ բառի տակ։
Առաւել ռմկ. որպէս Գան. հարուած. ... է եւ արմատ յաջորդ բառիցս, եւ այլոց բարդութեանց. որպէս եւ Բրածեծ. եւ այլն.
Յիշեա՛ զծեծն եղեգամբ. (Յհ. գառն.։)
small fragments, crushed matter, trash;
— վշոյ, tow-cardiugs, fescue.
καλάμη stipula, sordes (stuppae). Ծեծեալ եւ տրորեալ նիւթ. փշուրք իրաց ծեծելոց. ծեղ. ունգ. մղեղ. կեղեւանք.
Եղիցի զօրութիւն նորա իբրեւ զծեծեած վշոյ. (Ես. ՟Ա. 31։)
to strike, to beat;
to crush, to grind, to pound;
— զկուրծս, to beat the breast.
τύπτω percutio ῤαβδίζω virgis caedo. Գան հարկանել. բախել. կոփել. հարկանել. ծեծել, զարնիլ.
Առնուին զեղէգնն, եւ ծեծէին զգլուխ նորա. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 20։)
Ծեծէր ցորեան ի կալ. (Դատ. ՟Զ. 11։)
Ծեծել զկտաւս տոփչօք, զերեսս քարամբք, կամ թաթիւք կամ ձեռօք զդէմս, եւ զգլուխ։ Ծեծել զոսկի. (Գէ. ես.։ Ագաթ.։ ՃՃ.։ Փարպ.։ Ոսկ.։ Շ. այբուբ.։)
ՈՐ միանգամ ոք աղաղակեսցէ, բրօք ծեծեսցեն զնա. (Եւս. պտմ.։)
Զփոկս առի, զի իմով գեղարդեամբ եւ զինուք ծեծեցից զխուժադուժսդ։ Իմովք ձեռօք ծեծեալ՝ ի ծառայութիւն հնազանդեցուցից. (Պտմ. աղեքս.։)
Մաքսաւորն ծեծելով զկուրծսն իւր՝ արդարացաւ. (Հ. կիլիկ.։)
Զթէոդուլոս սրով ծեծեցին. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Գ.։)
Լա՛ւ էր մօտ յաստուած ծեծանիլ՝ քան ի նմանէ հեռի լինել. է աշխարհիկ ձայն. փոխանակ ասելոյ, ծեծիլ. գանակոծ լինել։
stem, stalk;
stubble.
• տե՛ս Ծիլ։
Նոյն եւ ռմկ. որպէս Ծիղ, եւ Ծղօտ, Ցօղուն. καλάμη stipula.
Դիւրածախ ծեղն՝ ատոք ցորենոյն բարձօղ. (Երզն. լս.։)
Հոր փորեաց, եւ ծեղ անցոյց, որ երբ գայր ոք, ի ներքս անկանէր. (Ոսկիփոր.։)
Ա՛ռ զծեղն, եւ ձգէ՛ յախոռն։ Ի ծեփն՝ յերդի ծեղ խառնէ՛. (Վստկ.։)
fly-spots;
fly-blow.
old, aged, stricken or advanced in years;
old man, elder;
—ք ժողովրդեան, քաղաքին, the senate, seniors, elders;
the ancients;
եթէ —ն էր ուժեղ, կամ մանուկն էր ուշեղ, if young folks had experience, and old ones strength;
if youth knew & old age could.
• , ո հլ. «ալևոր՝ պառաւած մարդ» ՍԳր. որից ծերանալ ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. ծերունի Ծն. խդ. 27. Բ. մակ. զ. 1. Եփր. եւս քր. ծերակոյտ ՍԳր. ծերոյթ Սիր. զ. 18. ծե-բութիւն ՍԳր. ծերագոյն Թուոց ժա. 16. Յոբ. լբ. 4, 6. ծերուհի «պառաւ» Կիւրղ. ղկ. դառ-նածեր Ճառընտ. Վրք. հց. չարածեր Նխ. ղան. Ճառընտ. Վրք. հց. միջածեր Փիլ. լին. յետնածեր Սիր. խբ. 8. շնծեր ԱԲ. ծե-րունազարդ, ծերակուտական (նոր գրական լեզուի մէջ միայն գործածական)։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'er-«ծերութիւն, ծերանալ» արմատից, որի միւս ժառանգներն են՝ սանս. [other alphabet] jǰ կամ [other alphabet] jar «հնանալ, փճանալ, ծերանալ», [other alphabet] jarant «ծերու-նի, անկար», ǰirna «ծեր», jira-կամ ǰīrni «ծերութիւն». զնդ. ❇ zaurva «ծեր», ❇ zaurura «ծերութիւնից թուլա ցած», օսս. zärond, պրս. ❇ zar, աֆղան. zor «ծեր», յն. γέ́ρων (γέροντ-) «ծեր» γερας «աւագութեան պատիւ», γεραιύς «ծեր», γερουσια «ծերաժողով», γήραμα «ծե-րութիւն», γηρας «ծերութիւն», τηιαω «ծե-բանալ», γηράσϰω «ծերանալ, հասնիլ». γεργεριμοι «կաթուկ, շատ հասնելով ինք-նին ընկած պտուղ», γραῦς «պառաւ», հսլ. zirčti «հասնել (պտուղի)», su-zori «հա-ռուն». ռուս. зрeть «հասունանալ», зpeлыи «հասուն» ևն (Boisacq 145, Walde 352, Trautmann 372, և Horn § 655, Pokorny 1, 599)։ Այս արմատի գերմանական ժառանգ-ներն են 1 մասնիկով՝ հհիւս. Karl «ծեր մաոռ, ամուսնացած մարդ, ծառայ, սովո-րական մարդ, մարդ», անգսք. ceorl «հա-սարակ դասակարգի ազատ մարդ, ամու-սին», čeorlian «ամուսնանալ», հբգ. karol «ամուսին, սիրական, նշանած», անգլ. churl «գիւղացի, անտաշ մարդ», գերմ. Kerl «տղա-մարդ, կտրիճ» (Pokorny 1, 600)։ Այս ռա-ռը յետոյ դարձաւ յատուկ անուն Karl (ֆր. Charle) ձևով և Կարոլոս Մեծի (742-814) հռչակով՝ որ 789-806 թուերին Սլաւական ցեղերը նուաճել էր, «թագաւոր» իմաստով (շուրջ 800 թ.) անցավ սլաւական լե-զուներին. այսպէս՝ հսլ. kral'ъ, ռուս. ko-гolъ, բուլգ. kral', սերբ. králj, լեհ. król «թագաւոր»։ Սլաւական լեզուներից փոխա-ռեալ են հունգ. király, լիթ. karalius «թա-գաւոր», յն. ϰραιης «թագաւոր Բուլգարիոյ, Սերբիոյ», ալբան. kral', ռում. craīū, տճկ kəral, kəraliča «քրիստոնեայ պետութեանց թագաւոր»։ Այս սլաւ բառից կազմուեց չեխ լատին բառից ձևացաւ գերմ. Kuniglin «ճա-գար», որ ժողովրդական ստուգաբանու-թեամբ könig «թագաւոր» բառից կարծուե-լով՝ ձևափոխուեց և դարձաւ աւստ. kinigl-has, բաւար. konig-hase և սրանցից էլ թարգմանաբար ռուս. крбликъ «ճագար» (Kluge 251, 236, Berneker 572-3)։ Այս-պէսով «ծեր, լխակած պտուղ, Մեծն Կարո-լոս, թագաւոր և ճագար» միևնոյն աղբիւրի ծնունդը դարձան։ -Հիւբշ. 456։
• Հներից Տաթև. ձմ. խա, ծռ. ճժ հա-նում է ծայր բառից. «Վասն այն կոչի ծեր՝ որ է ծայր կենցաղոյս. ժամա-նեաց ի ծայր կենաց, վասն այն ծեր կոչի. Վասն այն կոչի մարդն ծեր՝ ի ծայր կենացն հասեալ»։ Նոյն հեղինա-կը (Տաթև. ամ. 122բ) ծիւր կամ ծայր բառից. «Եւ ծերն կոչի ծիւր, այսինքն ծեւրեալ և մաշեալ. այլ և ծեր՝ ի ծայր կենաց ժամանակին իւր հասեալ. դար-ձեալ ծեր՝ ի ծայր փոփոխմանն ժամա-նեալ, որ յայնմ հետէ ի գերեզմանն փո-խի»։ Klaproth, As. polygl, էջ 99 պրս. zar, զնդ. seorue, օսս. serind, մորդվին syre. իսկ Mémoires 1, 425 սանս. օսս. և պրս. ձևերը. ուստի և ինքն է առա-ջին ուղիղ մեկնողը։ ԳԴ պրս. զէր։ Brosset JAs. 1834, 369 համեմատում է պրս. zāl, յն. γέρων և վրաց. մըջ-վելի ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. zar, յն γέρων և սանս. jarā։ Peterm. 23, 30, 35 սանս. jr, jara, յն. γερουσία։ Win-disch. 13 սանս. ǰr և յն. γέρων։ Go-sche 64, 101 սանս. jarat։ Böttich ZDMG 1850, 356 սանս. ǰarat. զնդ. zaurva։ Այսպէս նաև Müller SWAW 38, 578 ևն։ Տէրվ. Նախալ. 78 յն. և սանս. ձևերի հետ՝ հնխ. gar առ-մատից։ Հիւնք. յն. γέοων, պրս. zar, զնդ. զար, զաուրվա։ Jensen, Hitt. u. Arm. հաթ. ziras «ծեր»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. ծեր, Սչ. ձեր, Ախց. Երև. Կր. Շմ. ბէր, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ձէր, Տփ. ծիր, Ասլ. ձէ՝ր, Ոզմ. ծերա-նալ, Զթ. ձէյանօլ, ձեյանոլ։ Նոր բառեր են ծերութ, ծերուց, ծերկեկ, ծերունուկ։ Այս-տե՞՛ղ է պատկանում նաև գւռ. ծեռիլ կամ ծերիլ «թարշամիլ բուսոց յերեսաց տապոյ և փօթոյ» (ՆՀԲ).-այս իմաստը՝ որ զուտ հնդևրոպական է, պահում են նաև սանս. ǰīrná-«մաշած, փտած, փճացած, հնացած, ապականուած», յն. γηράσϰω «հասնիլ (պտուղի)», γεργέριμος «կաթուկ արած» (թուզ կամ ձիթապտուղ), հսլ. zrēti «հառու նանալ», súzori «հասուն» ևն. այս բոլորը պատկանում են նոյն հնխ. g'er-«ծեր». ար-մատին։
պ. զէր. յն. ղէրօն. γέρων senex. մանաւանդ՝ πρεσβύτερος senior. Այր հին աւուրց. երեցագոյն. ալեւոր. ծեր, հալուոր, խօճա.
Յերիտասարդաց մինչեւ ցծերս։ Պսակ ծերոց՝ որդիք որդւոց. Ծերքն իսրայէլի։ Պատուեսցես զերեսս ծերոյն։ ԵՒ ահա այր մի ծեր։ Խօսեցան ընդ առն ծերոյ։ Մարգարէ մի ծեր. եւ այլն։
ԾԵՐՔ. գ. γερουσία senatus, seniores. Ծերակոյտ. աւագանի.
Առաջի ծերոց քաղաքին. (Օր. ՟Ի. 17։ ՟Ի՟Ե. 9։)
ԱՍՏԵՂՔ ԾԵՐՔ, կամ ՑԻՐՔ. Յոբ. ՟լը. 7. յն. լոկ, աստեղք. ἅστρα եզ. ἁστήρ որ թերեւս կրկին գրութեամբ ի մեր յունական օրինակի, որպէս արմատ բայիս στηρίζω , ունէր նշանակել Հաստատուն։
to nourrish an old man, or old men.
ԾԵՐԱԲՈՅԾ ԼԻՆԵԼ. γηροτροφέω in senectute alo (senes). Բուծանել զծերս. ծերատածել.
Ինքնաշարժ բնութեամբ ձագասնեալք (ձագք արագլի) ծերաբոյծք լինին (ծնողաց) խնդալով. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
very old;
decrepit.
senile.
γεροντικός senilis. Սեպհական ծերոց կամ ծերութեան.
Ծերոյն ծարական ջերմութիւն (կամ ջերմ լուացումն) առտուելով։ Ծերական ներխոհեմ խաղալիկս մինչեւ աստանօր հասաւ այժմիկ խաղացեալ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Առաջին եւ երեկոյին պահ՝ մարդոյն մանկութեանն հասակն է. Երկրորդ՝ երիտասարդականն է. երրորդ՝ ծերականն է. (Մեկն. ղկ.։)
Զծերական հանճարոյն ստացեալ զխրատ. (ՃՃ.)
Որպէս կատարելոց եւ ծերականաց խորհրդոց վարդապետ. (Դիոն. ածայ.։)
senate;
assembly of elders;
the ancients;
անդամ ծերակուտի, senator;
վճիռ ծերակուտի, senatus-consultum;
—, — կուտական, senatorial.
γερουσία senatus, senatores. Կոյտ կամ ժողով ծերոց, երիցագունից, խորհրդականաց. աւագանի. ծերք. սինիկղիտոս. մենծերը.
Ծերակոյտ որդւոցն իսրայէլի, կամ մադիամու, կամ քաղաքին։ Զամենայն ծերակոյտս երկրին։ Իշխանաց ցեղիցն ձերոց, եւ ծերակուտին ձերոյ.եւ այլն։
Մտցէ յատեան դատաստանի ընդ ծերակոյտս ժողովրդեան իւրոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչ միաբանին ընդ նմա ծերակոյտ ժողովրդեանն. (Եփր. օրին.։)
Զայն եւս զարմացեալ էին վասն նորա ծերակոյտն. այսինքն ժողովեալ ծերքն, հարք. (Վրք. հց. ՟Ի։)
ԾԵՐԱԿՈՅՏ. ա. ըստ հյ. իբր Ծերակուտական. Որ եւ ՍԵՆԿՂԻՏԻԿՈՍ. ատենական. կամ ծերոց. (փոխանակ ասելոյ ըստ յն. գոյական հոլովմամբ, ծերակուտի. ի ծերակուտէ, ծերակուտիւ)
Արս իմաստունս ի ծերակոյտ ժողովրդենէ անտի։ Յովնաթան քահանայապետ՝ ծերակոյտ ժողովրդեամբ հանդերձ։ Յերուսաղեմացւոց, եւ ի ծերակոյտ հրեաստանյայց։ Իշխանաց ազգաց, եւ ծերակոյտ (այսինքն ծերակուտի) գաւառաց բազմաց։ Բազմութիւն ծերակոյտ ալեացն հնացելոց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 23։ ՟Ժ՟Բ. 6։ ՟Բ. Մակ. ՟Ա. 10։ ՟Դ. 44։ ՟Ժ՟Դ. 37։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 28։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 5։)
to be no longer young, to grow old or aged, to become old, to grow in years, to be on the wane, to arrive at an advanced age, or at extreme old age.
γηράσκω senesco. Ծեր կամ պառաւ լինել. անցանել զաւուրբք. զառամանալ. հալւորիլ.
Ծերացաւ իսահակ, կամ յուդիթ։ Ես ծերացայ, կամ ծերացեալ եմ (ասէ իսահակ, կամ նոոմին)։ Կարի իսկ ծերանալ։ Աբրաամ եւ սարրա ծերացեալք էին.եւ այլն։
Հասակ իմ ծերասցի։ Ծերացեալ հասակաւ։ Որ հնանայն եւ ծերանայ, մերձ է յապականութիւն. եւ այլն։
Նմանութեամբ
Ծերասցի յերկրի արմատ նորա. (Յոբ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
Զքահանայութիւնն որ ոչ ծերանայ, եւոչ մեռանի. (Եւս. պտմ.։)
(Լուսինն) յարեւմտից մինչեւ յարեւելս երթայ ի մանկութիւն. դարձեալ յարեւմուտս կամօք քով ծերացեալ հասանէ. (Ագաթ.։)
Զհանճար ծերոց ծերեաւ, որք խորհրդով ծերանան. (Տօնակ.։)
hospital for the aged, poor-house.
Հիւրանոց կամ անկելանոց ծերոց.
Աղքատանոցք, ծերանոցք, վանորեալք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to tend the aged.
γηροκομέω curam senis gero. Տածել եւ դարմանել զծերս. ծերաբոյծ լինել.
Զծերս պատուեցե՛ք, եւ ծերատածեցէ՛ք։ Զոր ըսփոփմամբ ծերատածեալ, յաշխատութեանցըն հանգուցեալ. (Շ. ընդհ. եւ Շ. վիպ.)
Իջեալ յակոբ յեգիպտոս՝ ծերատածի ամենայն որդւովքն ի յովսեփայ. (Նախ. ծն.։)
Առաւելապէս ծերատածեցայ. (Ածաբ. մակաբ.։)
tending the aged.
γεροτροφία cura alendi senes. Տածումն եւ բուծումն ծերոց.
Զբարւոք ծերատածութիւնսն անդրէն փոխանորոգեալ ծնողացն։ Զծերատածութեանցն խնամս։ Ծերատածութեանցն խնամակալութիւն. եւ այլն. (Պիտ.։)
full of years, old.
to absorb ink, to blot up;
*to wither, to fade.
cf. Ծերութիւն.
Ի մանկութենէ քումմէ խնդրեա՛ զխրատ, եւ մինչեւ զծերոյթ գտցես իմաստութիւն. (Սիր. ՟Զ. 18։)
old age;
ալիք ծերութեան, ալեւորեալ —, great age, extreme old age;
decrepitude;
ի— խոնարհել, to be getting old;
ի խոր — հասանել, to attain an advanced age;
մեռանել ի բարւոք ծերութեանմ to die in a happy old age.
γῆρας senectus, senecta, senies πολιά canicies Հասակ եւ վիճակ ծերոց. ծեր գոլն. ծերանալն. եւ Պառաւութիւն. եւ Ալիք ծերութեան.
Սնեալ ի բարւոք ծերութեան։ Մեռաւ ի բարւոք ծերութեան։ Ի ժամանակի ծերութեան։ Ծերութիւն պատուական կամ պարարտութեան։ Արժանի իմոյ ծերութեանս երեւեցայց։ Կերակրել զծերութիւն քո։ Որդի ծերութեան։ Ծնայ որդի ի ծերութեան իմում։ Մի՛ արհամարհեր զծերութիւն մօր քոյ։ Եղիսաբէթ ղղի է ի ծերութեան իւրում.եւ այլն։
Ի զառամ ծերութեանն։ Զծերութեանս միտս։ Խորին կամ սակաւաձեռն ծերութիւն. (Պիտ.։ Նար.։)
Յայս երկրիս թէ եւ քան զփիղ երկայնակեաց է, չէ բարի ծերութիւնն. (Մեկն. ծն.։)
Ամաչեա՛ ի ծծերութենէ պահոց. իմա՛ ի հնութենէն՝ ի սկզբանէ անտի աշխարհի։
old man, grey beard.
cf. Ծերուկ.
πρεσβύτης, γέρων, γεροντικόν senex, vetulus. Անձն ծերացեալ. ծեր պատուական. ալեւոր. ծերագոյն. հնագոյն. ծերուկ.
Ո՞րջ իցէ հայրն ձեր ծերունի։ Զաթենոբիոս ծերունի. (Ծն. ՟Խ՟Դ. 27։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 1։)
Ծերունին սիմէոն. (Շար.։ Ժմ. եւ այլն։)
Ծերունիդ յակոբ։ Ծերունւոյ յեսսեայ. (Եփր.։ Եւս. քր.։)
Յոր խնամեալ իբրեւ ի ծերունի. (Խոր. ՟Բ. 85։)
Զառ ի ծերունեացն բան. (Պորփ. Յհ. կթ.։)
Ամուլ հինն ծերունին. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ո՛վ խաղացեալ մանուկ, մարգարէացար զօրհնութիւնդ լեզուով ծերունւոյդ. այսինքն եղիսաբեթի ծերունի մօրդ. (Լմբ. վերափոխ.։)
Արագլաց որ ծերունիքն են՝ անդէն կան մնան ի բոյնս, ոչ կարացեալք թռչել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Եւ իբր Ծերունական. ծերունեան.
Անցեալ էր զծերունի հասկաւն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 120։)
Ալիք խոնարհութեանս տարաբերեալ իմաստնացուցին զիս, եւ ի ծերունի հաստատութիւնն յեցուցին. (Լմբ. սղ.։)
hole, cavity;
excavation, cavern.
• , ի հլ. «ծակ, ճեղք, բացուածք, պա-տառուածօ» ՍԳր. Եզն. կոչ. 215. որից նե-ղածերպ Ագաթ. քարածերպ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. 36. Եփր. եբր. էջ 127. որմածերպ Եփր. աւետ. 324. ծերպել «կափարիչը կիսովին բանալ» Ոսկիփ. Վրդ. առ. 134։
• ՆՀԲ (խրամատութիւն բառի տակ) եբր. ֆէրձ։ Հիւբշ. KZ 23, 389 ցնդ. zafra «երախ» բառի հետ՝ հնխ. g'apra ձևից։ Հիւնք. հերձուլ բայից։ Schefte-lowitz BВ 29, 41 զնդ. ǰafra «խոր», սանս. gabhīra «խոր», gabha «բունոց» բառերի հետ ցեղակից է դնում։
• ԳՒՌ.-Մշ. Բլ. ծերբ, Խրբ. ձէբ «ճեղք, բացուածք». Երև. ծէրպ անէլ, Ղզ. ծելպ ա-նէլ, Սեբ. ձէրբ ընէլ, Բլ. Մշ. ბրբել «դուռը կիսովին բանալ. ֆր. entre-báiller»։
ὁπή, σχίσμα foramen, scissura. Ծակ բացեալ. պատառուած կամ ճեղքուած մթին վայրաց.
Եդից զքեզ ի ծերպ վիմին. (Ել. ՟Լ՟Գ. 22։)
Յայրս եւ ի ծերպս վիմին. (Ես. ՟Բ. 12։)
Ընդ սակաւ ինչ փեռեկումն ծերպից՝ նշոյլք երեւեցին. (Եզնիկ.։)
Ի տան բնակեալ՝ ընդ ծերպ ինչ ձգէ զլոյս արեգական. (Լմբ. պտրգ.։)
Չթողուցու բնաւ ծերպս ինչ ի մուտս լուսոյ. (Վրդն. ծն.։)
ոչ ծերպք ծակաց. (Նար. խ.։)
ingratitude.
Յայսչափ ապախտաւորութիւն եկին, զի ոչ միայն զշնորհակալութիւնն հատանել, այլ եւ զշնորհօղն իւրեանց ոչ գիտել. (Փիլ. յովն.։)
ἁγνωμοσύνη. ingratitudo. Անճանաչողութիւն երախտեաց. արհամարհութիւն. ապերախտութիւն.
Բազում էր աստուծոյ զիջանելն ընդ աքազու, եւ յոյժ նորա ապախտաւորութիւնն. (Ոսկ. ես.։)
Ապախտաւորութիւնք առ երախտիս արարչին. (Յճխ. ՟Ժ։)
Յանդիմանէր զապախտաւորութիւն նոցա եւ զսրբութիւն նոցա եւ զլրբութիւն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի կշտամբութիւն եւ յամբաստանութիւն նոցա լինիցին իրք, թէ ե՛ւս ի նմին ապախտաւորութեան կայցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։)
cf. Ապախտաւորութիւն.
Ապախտաւորութիւն. ապերախտութիւն.
Փոխանակ երախտեացն՝ ապախտիս հատուցանէք. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
glassmaker;
glazier.
որ եւ ԱՊԱԿԷԳՈՐԾ. ὐαλοτέχνης. artifex vitri conficendi, ὐαλουργός, vitrarius. Գործօղ ապակւոյ.
Հրէի միոյ ապակագործի նստաւ երանելին սիմէօն հանդէպ դրացն ընդ այլ աղքատսն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
art of making glass;
glass-house, glass-works, glass-trade;
glazing, glazier's work.
ὐαλουργική τέχνἡ. vitraria ars. որ եւ ԱՊԱԿԷԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ. Արուեստ գործելոյ զապակիս եւ զուլունս ապակեղէնս.
Ամենայն որ ապակագործութիւն է, սակս ապակւոյ գոյ եղեալ. եւ ամենայն որ սակս ապակւոյ գոյ եղեալ. ապակագործութիւն է. (Սահմ. ՟Դ։)
Մի ոմն ի նոցանէ ունէր արուեստ ապակագործութեան. (Ագաթ.։)
that corrupts, corrupter, destructive.
φθοροποιός. corruptionem faciens, interitum afferens, corrumpens, exitiosus. որ եւ ԱՊԱԿԱՆԱՐԱՐ. Որ ոք կամ որ ինչ գործէ զապականութիւն. խանգարիչ. վնասակար. մահառիթ.
Ապականագործն, կամ ապականագործ մահ, ուտ, արկածք, եղեամն. չարութիւն, թոյն. հնութիւն մեղաց. եւ այլն. (Նիւս.։ Մամբր.։ Մաքս.։ Պիտ.։ Նար.։ Իգն.։ Արծր.։)
Տունկք մահաբերք ... ապականագործ ոմանք ի տնկոցն են. (Փիլ. լին. ՟Ա. 10։)
Անկեալ են ընդ ապականագործ հետեւանօքն. (Շիր.։)
Շիջցի արդ տէր քոյովն՝ զոր եկիր արկանել յերկիր՝ հրովն, ապականագործս այս հուր. (Սարկ. հանգ.։)
Որպէս զապականագործ փտութիւն ինչ ի բաց հատանել. (Ոսկ. գծ.։)
that likes corruption.
Սիրօղ ապականութեան.
Նենգաւորք ... ապականասէրք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Ապականագործ.
Երոկւ զօրութիւնք, փրկականն, եւ ապականարարն ... բարեգործակք, եւ ապականարար. (Փիլ. ել.։)
Կարկուտ ապականարար։ Ընդդէմ ապականարար գայլոցն յարձակեալ. (Արծր. ՟Գ. 9. 12։)
Ապականարար ուխտ։ Ախտք ապականարարք. (Նեղոս.։) (Իգն.։)
Զանբծութեանն ապականարարսն։ Զժանտութիւնն ապականարար. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Խ՟Ը։)
corruptible.
φθαρτός. corruptibilis որ եւ ԱՊԱԿԱՆԱԿԻՐ, ԱՊԱԿԱՆԵԼԻ. Ներքոյ անկեալ ապականութեան. մահկանացու. փտելի, մաշելի. անպիտան. անցաւոր. ֆանի.
Ապականացու արծաթեղինօք. (՟Ա. Պետ. ՟Ա. 18։)
Ապականացու շահ, կամ մեծութիւն. փափկութիւն, տարերք, աշխարհ, կամ մասն աշխարհի. (Պիտ.։ Նար.։ Եղիշ.։)
Թողին զապականացուս, եւ յանապականն հետեւեցին. (ՃՃ.։)
Մահկանացու եւ ապականացու էառ մարմին. (Կիւրղ. գանձ.) իմա՛ որպէս յն., որ զանանգոսնելի կիրս ի մէջ բերէ. իսկ Անապական ասի՝ որպէս յն. φθαρτός , որ զանանգոսնելի կիրս ի մէջ բերէ. իսկ Անապական ասի՝ որպէս յն. ἁδιάφθαρτος իբր ազատ յանգոսնելի կրից, եւ ի փտութենէ մարմնոյն ի գերեզմանի։ cf. ԱՆԱՊԱԿԱՆ։
to be corrupted, ruined, spoiled;
to dirty one's self;
— ընդ ումեք, to sin with some one.
corruptive, contagious, infectious.
Որ ապականէ (ըստ ամենայն առման). մանաւանդ՝ եղծիչ. աւերիչ. խանգարիչ. Տե՛ս ՟(Ա. Թագ. ՟Զ. 6։ ՟Ժ՟Գ. 7։ ՟Ժ՟Դ. 15։ Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 25։ Երգ. ՟Բ. 15։ Դտ. ՟Ժ՟Զ. 25։ Գծ. ՟Ի՟Դ. 5։)
Ամենայն ընդդիմակքն՝ միմեանց ապականիչք. (Նիւս. ամենայն չար.։)
Ի գերչաց ապականչաց. (Յհ. կթ.։)
Այսոցն չնչոց նահանջիչք եւ ապականիչք. (Նար. առաք.։)
Հնարէր հեղուլ զապականիչ թոյնսն. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
cf. Ապահար.
Եթէ յապահարիտն մերձեցեալ իցէ. (Մաշտ.։)
to be sure, to be assured.
ԱՊԱՀՈՎ ԱՊԱՀՈՎԱՆԱԼ, ԱՊԱՀՈՎԵԼ, ԱՊԱՀՈՎՈՒԹԻՒՆ եւ այլն. cf. ՅԱՊԱՀՈՎ, եւ զածանցս նորա։
surety, security.
ԱՊԱՀՈՎ ԱՊԱՀՈՎԱՆԱԼ, ԱՊԱՀՈՎԵԼ, ԱՊԱՀՈՎՈՒԹԻՒՆ եւ այլն. cf. ՅԱՊԱՀՈՎ, եւ զածանցս նորա։
cf. Ապաշաւ.
Բազում արտասուօք եւ ապաշաւանօք՝ յաղագս փրկութեան այլոց հաւանեսցի (ընդ առաջնորդական պատիւ). (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
μετάνοια. poenitentia. Ապաշխարութիւն. ճշմարիտ ապաշաւ. ցաւ եւ զղջումն սրտի.
Զապաշխարութիւն եւ զապաշաւանս (յն. մի բառ) ի վար արկեալ՝ խոստովանեսցէ զխոտորումն յեղման. (Փիլ. այլաբ.։)
Զղջմամբ եւ ապաշաւանօք զսխալանսն սգալ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Թ։)
Արծարծել անդրէն ի ձեռն ապաշաւանաց զվրիպանացն կորուստ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Ապաշաւանօք գայ ի լեառն։ Տկարանայ առնուլ ապաշաւանաց ժամանակ. (Մագ. ՟Լ՟Բ։ Լմբ. ատ.։)
Գիրկս արկեալ համբուրէին զծերունին, եւ մեծ ապաշաւանս առնէին, որ յայնպիսի հօրէ զրկեալ լինէին. (Աթ. անտ.)
Ընծայել աստուծոյ կա՛մ զխոտանն, կամ ապաշաւանօք. (Խոսր.։)
Որոց անցանեն զուխտիւքն տեառն՝ չար են ապաշաւանք. (Համամ առակ.։)
penitent.
Ոյք կան ընդ կանոնաւ ապաշխարութեան։ (Կանոն.։ Ժմ.։ Ճշ.։ Լմբ. պտրգ.։)
repentance, penitence;
mortification.
μετάνοια. poenitentia. Զղջումն ի մեղաց. ցաւ. ապաշաւ. դարձ. եւ յանձնառութիւն կամաւոր ճգանց. փէշինամլըգ, թէօվպէ.
Անտես առնես զմեղս մարդկան ապաշխարութեամբ։ Առ սակաւ սակաւ դատելովն՝ տայիր տեղի ապաշխարութեան։ Զի տաս ի վերայ մեղաց ապաշխարութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։)
Արարէ՛ք այսուհետեւ պտուղ արժանի ապաշխարութեան։ Ես մկրտեմ ձեզ ջրով յապաշխարութիւն։ Քարոզէր մկրտութիւն ապաշխարութեան ի թողութիւն մեղաց։ Ապաշխարութիւն եւ թողութիւն մեղաց. եւ այլն։
Ապաշխարութիւն անիրաւութեանց գովելի է. (Փիլ. քհ. ՟Է։)
Ապաշխարութիւն է ըստգտանելն զանձն, եւ հրաժարել ի վնասակարացն. եւ այլն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ապաշխարութիւն՝ ապաշաւելն միայն է զանցեալ գործս վատթարութեանն. պտուղ ապաշխարութեան անկեղծ բարեգործութիւնն է. Շ. մտթ.։
Ըստ մեծի վնասուցն՝ եւ մեծ ջանք եւ ապաշխարութիւնք պիտոյանան. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Արկանեն միւսանգամ ընդ ապաշխարութեամբ. (Եզնիկ.։)
Դի՛ք փոքր ինչ ապաշխարութիւն (խոստովանելոյ). (Շ. թղթ.։)
Որ ոչ անկան յապաշխարութիւն. այսինքն չառին յանձն ապաշխարութիւն, կամ ոչ ապաշխարեցին. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ապաշխարութեան արտասուս աւազան լինի։ Տո՛ւր ինձ արտասուս ապաշխարութեան. եւ այլն. (Ժմ.։) (Շար.։)
ungrateful;
vain;
vile, disagreeable.
ἁχάριστος, ἅγνωμος, ἁγνώμων. ingratus, immemor gratiarum. Անճանչօղ շնորհաց, անշնորհակալու, ապերախտ. աղէկութիւն չիճանչցօղ.
Քաղցր է ի վերայ չարաց եւ ապաշնորհաց. (Ղկ. ՟Զ. 35. (որ ի թղթ. գր. տղ. գրի, ապաշնորհից։))
Վեհերոտ է դանդաղելով եւ ապաշնորհ, զի առեալ լաւ պատճառս՝ ընդդիմանայ գոյացութեանն. (Փիլ. լին.։)
Թշնամեաց եւ ապաշնորհաց։ Ապաշնորհք էին հրէայք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. 10։)
Ապաշնորհս առ բազմապարգեւդ. (Նար. ՟Է։)
Ի նորա գիտութենէն ապաշնորհ եղեն. այսինքն անճանաչօղ. (Ոսկ. հռ.։)
Նա՝ որում ոք անշնորհակալ գտանի. արհամարհեալ յապերախտից.
Մեծամեծ ինչ իրս վճարեցի նմա ի պատերազմունս, եւ ապաշնորհ եղէ ի նմանէ. (Պտմ. աղեքս.։)
Մի՛ ապաշնորհ արասցուք զերախտաւորն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Մի՛ զպաշտօնն՝ ապաշնորհ գրեսցես. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Մի՛ ապաշնորհ առներ զիմ մարդասիրութիւնս. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ե։)
Մի՛ զգեստիւք խենեշասցուք, որոց գեղեցկութիւնն է ապաշնորհ. (Ածաբ. ծն.։)
Առասպելս ասէր զապաշնորհ կրօնսն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
ingratitude.
Բազում բարերարութիւնս գտեալ, եւ ի ձեռն բազմացն ցուցեալ զապաշնորհութիւն. (Փիլ. ել.։)
Քանի՛ անմտութեան է այս գործ, քանի՛ ապաշնորհութեան. (Շ. յկ. ՟Ի՟Գ։)
rugged, rough, stony, rocky.
Ապառաժուտ տեղի, վայր. (Պիտ.։ Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Զխոշոր ապառաժուտն դիւրեսցէ հզօր բազկաւ. (Պիտ.։)
Ի վերայ ապառաժուտ վիմին հաստատնոյ. (Եփր. համաբ.։)
on credit;
— գնել վաճառել, to buy or sell on credit.
futurity;
future;
— ժամանակ բայից, future tense.
μέλλων, -ον. futurus, -um, ἕπειτα, posterum. Որ ինչ ապա առնի, կամ առնելի է. որ յետոյ ունի լինել. լինելոց. գալոց. հանդերձեալն. ըլլալու, ըլլալիք, մեկալ.
Յանցեալ ժամանակի, կամ յապառնոջն։ Վասն ապառնոյ (կամ ապառնւոյ) ժամանակին։ Ապառնւովն (կամ ապառնովն)։ Յամենայն ժամ, յանցեալն, ի ներկայս, եւ յապառնիսն. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։ Պիտ.։ Շ. բարձր.։)
Օրէնք բարօք (այսինքն բարւոք) եդեալ իցեն. եւ կամ առ ապառնի ժամանակն լինելոց իցեն։ Այսպէս եղեւ առ այնոսիկ՝ որք յայնժամ էին, եւ յայնժամ (կամ այժմ) թերեւս լինի, եւ ի յապառնի ժամանակն ոչ այլաբար պատահիցի. (Պղատ. օրին. ՟Բ. ՟Գ։)
Յայսմ յաւիտենիս, եւ յապառնիդ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ապառնին կարծողական։ Ընտրութիւն ապառնի։ Անցից ապառնեաց։ Փառացն ապառնեաց. (Նար.։)
Զապառնեացն եւ զհանդերձելոցն օրհնութեանցն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զչեղեալսն եւ զապառնիս մարգարէանայր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
Ստանան անձանց զարդիս եւ զապառնին. (Յճխ. ՟Ը։)
Ոչ միայն ի ներկայումս, այլ եւ յապառնիսն։ Յապառնիսն՝ յաշխարհի թողուլ յիշատակ։ Զապառնեացն օգուտս ցուցանէ. (Պիտ.։)
Մինն աստեացս, եւ միւսն ապառնեացն։ Պտմել յապառնիսն։ Աստ եւ ի հանդերձեալն ապառնի. եւ այլն. (նար։)
Այժմ՝ զներկայ
Ըստ քերականաց՝ մի յերից բաժանմանց ժամանակի բային.
Ամանակք երեք. ներկայ, անցեալ, ապառնի. (Թր. քեր.։)
Ապառնի զառաջիկայն ասէ, որ յուսով զգործս ըղձիցն ունի յինքն. (Երզն. քեր.։)
kept in a place of safety.
Պահեալ յապաստանի՝ յանքոյթ վայրի.
Գանձք ապաստանապահք եւ ծածկաթագոյցք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
refuge, trust, confidence.
Պտուղ գտեալ վասն յաստուած ապաստանութեան զի նմանէն օգնականութիւն. (Փիլ. բագն.։)
Սակս արքային (այսինքն յարքայն) ապաստանութեան. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
privy.
Արտաքնոց. ճեմիշ. լուալիք. Այս բառ կայ ի լուսանցս աստուածաշնչից ի վերայ բառին Լուալիք, որ ի (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 27։)
cf. Ապահար.
ornamented by palaces or mansions.
Ունակ զարդու իբրեւ ապարանից.
Խորհել զշինուածաձեւ եւ ապարանազարդ կերպարանաց փղի. (Վեցօր. ՟Թ։)
palace, court, regal mansion;
house, dwelling.
βάρις, βασίλειον, οἱκία. palatium, regia, aedes, domus;
Տուն երեւելի՝ արքունի կամ իշխանական. պալատն. յարկ. բնակարան որմեալ կամ պարսպաւոր.
Ապարանք արքունի, իշխանի, կամ դատաւորի. (Եսթ. ՟Զ. 12։ Ես. ՟Ի՟Բ. 9։ ՟Լ՟Բ. 13։ Ամովս. ՟Գ. 15։ Յհ. ՟Ժ՟Ը. 28. եւ այլն։ Կամ Տուն (սիմոնի խաղախորդի). Գծ. ՟Ժ՟Ա. 11։)
Բնակեցոյց աստուած զնոյ ի փայտեղէն ապարանսն (ի տապանն), փոխանակ զի բնակեցոյց նա զաստուած ի տաճար մարմնոյ իւրոյ. (Եփր. ծն.։)
insolence, effrontery, impudence, licentiousness.
ἁφηνιασμός, τὸ ἑξήνιον, αὑθάδεια , ἁπόνοια. frenorum excussio, pervicacia, arrogantia. որ եւ ԱՊԵՐԱՍԱՆՈՒԹԻՒՆ. Անսանձութիւն. ըմբոստութիւն. յանդգնութիւն. անսաստութիւն. ստամբակութիւն. ամբարտաւանութիւն. ինքնագլխութիւն, հպարտութիւն.
Զամենայն դժնդակ ապարասանութիւնս զբարուց շարժմանց սանձել խաղաղարար ազատութեամբն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Զբազմութիւնն՝ ապարասանութեան լծթնկէց լինելոյ (յն. մի բառ՝) թաթկոյթ արարեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ո՛վ մտածութիւն պատրանաց եւ հայհոյութիւնք՝ ըստ հրէականին ապարասանութեան։ Զհրէիցն ապարասանութիւն յանդիմանէ։ Վիշապին պատրանօք յապարասանութիւն դարձաւ. (Պրպմ.։)
Զհպարտութիւն ամբարտաւանութեանն քակէ, եւ զապարասանութիւնսն կորզէ։ Փառքն այն ոչ յապարասանութիւն վերացուցանէ. (Ոսկ. յհ.։)
Զի մի՛ գերազանցութիւն պատուոյն բարձրացուսցէ զմարդն յապարասանութիւն. (Պրպմ. ձ։)
Կարի յոյժ եւ իմ դժուարեալ ընդ դժնեայ ապարասանութիւնն գողիաթու. (Պիտ.։)
Զապարասանութիւնն իբր զթոռն իմն անգթութեանն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
index, sign, mark;
example, model;
proof, argument, reason, evidence, testimony;
demonstration;
յայտնի —, evident proof.
ԱՊԱՑՈՅՑ ἁπόδειξις. demonstratio. որ եւ ԱՊԱՑՈՒՑՈՒԹԻՒՆ. որպէս թէ Բացացուցութիւն. յայտնի ցոյց բանաւոր եւ իմաստասիրական. հաւաստիք. փաստ. տարացոյց. հաստատութիւն. ստուգութիւն. ցուցմունք. կէօթէրիշ. իսպաթ. տէլալէթ. պէյյինաթ.
Ապացոյց բաւական ունին ասացեալքն.( Բրս. հց.։)
Ապացոյցք բանի գործք ի տեառնէն վկայեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ցուցանել ի ձեռն այլոց ապացուցից։ Զմայր ապացուցին՝ այսինքն զիմաստասիրութիւն ի ձեռն ապացուցից կամեցան եղծանել։ Ամենայն բանաւոր արհեստք պէտս ունին ապացուցից։ Սկիզբն ապացուցի՝ սահմանականն է. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ սահմ. ՟Բ։)
Այսպիսի յոյզս ի մէջ արկանել տգէտ ապացուցիւք՝ ախմարաց մտաց է. (Լմբ. թղթ.։)
Յորոյ ապացոյց։ Յորոյ տիպն ապացուցի. (Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
Ապացոյց առցուք ասացելոցս՝ եւ զոր ի մեզ մարդս։ Բուռն եհար զբազկաց իւրոց. ապացուցաւս յայտ առնէ, թէ մարմին է մարդս, եւ բազուկ՝ եղբայրն հարազատ։ Ճշմարիտ ապացուցիւս երեւելի առնէ զասացեալն. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. ժող. եւ Լմբ. սղ. եւ այլն։)
Ըստ նախայիշատակեալ հարցդ ապացուցի։ Շինեա՛ զբազումս՝ այց լինելով, եւ օգտեցուցանելով։ Զայս նշան (արիութեան) առանձինն անձինն իւրոյ ապացուցիւ տէրն մեր մեզ առաջի եդ. (Կլիմաք.։)
(Մարգարէքն) տեսանօղ զօրութեամբն ապացոյցք եղեն առ տնտեսութիւն որդւոյ. (Քեր. քերթ.) իմա՛ յայտարարք, քարոզք, ցուցիչք։
demonstrative.
ἁποδεικτικός. demonstrativus. Ուր կայցէ ապացոյց իմաստասիրական, կամ տարացոյց եւ յարացոյց յայտարար. իսպաթլը, թէմսիլլի.
Զխորհուրդս մտածութեանս այսորիկ տրամաբանականքն կոչեն ապացուցական բազմօք հինգերորդ. (Փիլ. լիւս.։)
Մակացութեան ապացուցական։ Ապացուցական հնարք։ Յորժամ ի հանրականէն զմասնականսն ցուցանէ եւ հաւատարմացուցանէ, իսկապէս ապացուցական կոչի. (Անյաղթ արիստ. եւ Անյաղթ պորփ.։)
Սովոր են իմաստունք զճառս անյայտից իրաց ի ծանօթ եւ յընտանի օրինակաց գիտելի եւ հաւատալի առնել. որ եւ ապացուցական կոչի. (Գէ. ես.։)
to trust, to confide, to rely;
to take refuge, to take shelter.
καταφεύγω. onfugio. Ապաստան լինել. ամրանալ.
Ի քաղաքն ապաստանի, յոր ապաւինեալն էր. (Թուոց. ՟Լ՟Ե. 25։)
Ապաւինեցայց յաստուած իմ բարձրեալ. (Միք. ՟Զ. 6։)
Որպէս արժան է ապաւինել առ ապաւինելին. (ՃՃ.։)
Այցելուն ապաւինողաց. (Նար. մծբ.։)
Առ քեզ ապաւինեցայ։ Ապաւինեցաք, կամ Ապաւինելոցս ի խաչ քո. եւ այլն. (Շար.։)
Յո՛ր եւ կամիս ի նաւահանգիստդ ապաւինեցի՛ր. (ՃՃ.։)
refuge, resource;
confidence, security.
Բառ անստոյգ՝ կարծեցեալ իբր արմատ բառիս ԱՊԱՒԱՌ. որպէս Աւելորդ հիւթ հոսեալ. բիժ. աղտ.
Մեռաւ գորգի վրաց արքայ, եւ աչաց եւ երակաց ապաւ ածէր որդին դաւթի իշխանին. (Պտմ. հյ. առ լեհ.։)
φυγαδεῖον, φυγαευτήριον. confugium, perfugium. Ապաւինելն. եւ Տեղի ապաւինի փախչողին. ապաւէն. ապաստան. պատսպարան. պաշտպանութիւն. օգնականութիւն.
Որդւոցն ահարոնի ետուն զքաղաքս ապաւինութեանցն։ Եղիցի այն՝ ապաւինութիւն որդւոցն իսրայէլի. (՟Ա. Մնաց. ՟Զ. 57։ Թուոց. ՟Լ՟Ե. 15։)
Յոյս կամ աջ ապաւինութեան։ Յապաւինութիւն պահեստի թիկանց։ Ապաւինութիւն խարսխին լուծաւ. եւ այլն. (Նար.։)
Յաղագս զքեզ պատրաստելոյ մեզ յապաւինութիւն. (Խոր. ՟Գ. 57։)
then, therefore;
perhaps;
already;
in effect, in fact, indeed, truly, really;
— ցապաք, nevertheless, however, yet, notwithstanding.
πάντως. omnino, prorsus, ἅν, οὗν, μεν. utique, equidem, igitur, enim. Արդարեւ. ամենայնիւ, անշուշտ. արդեօք. արդ. իսկ. ապա ուրեմն. ստո՛յգ, ի հարկէ, հապա. սահիհ, կէրչէք հէլէ, եա, էյ, էլպէթտէ. թող զի երբեմն ոչինչ դնի ի յն. այլ ի մեզ եւեթ իբր թարմատար կամ ի սաստկութիւն բանի.
Ապաքէն ասիցէք առ իս զառակս զայս։ Արդ զի՞նչ լինիցի. ապաքէն լսեն եթէ անկեալ ես։ Ապաքէն մարդիկ՝ որ ինչ ի վեր է քան զինքեանս, յայն երդնուն։ Որ շատ խօսի, ապաքէն ըստ նմին եւ լսիցէ։ Ապաքէն հայեցար ընդ ծառայ իմ յոբ. եւ այլն։ cf. Ո՞Չ ԱՊԱՔԷՆ.
Զի եթէ հայր, ապաքէն որդւոյ հայր. եւ եթէ որդի, ապաքէն հօր որդի. (Կոչ. ՟Է։)
Որ եդ զանձն, ապաքէն սովաւ եդ։ Ասի կառք, եւ ապաքէն ոչ առանց տեառն. (Անյաղթ բարձր.։)
Ապաքէն որ ի բերանոյն լսէր, եւ կերպարանացն ականատես լինէր. (Ագաթ.։)
Այլ թէ եւ բախտ եւս էր՝ որպէս ասենն՝ զրուանն, ապաքէն ուրուք բախտ էր։ Որոց մտանելն՝ ապաքէն գնալով լինիցի, եւ ոչ առանց գնացից. (Եզնիկ.։)
Եթէ մի էր ամենեցունց հասարակ սեռ էակն, փաղանունաբար ապաքէն ամենայնք էակքն ստորոգէին. (Պորփ.։)
ԱՊԱՔԷՆ ՑԱՊԱՔ. Նոյն ընդ ԱՊԱՔ ՑԱՊԱՔԷՆ. πάντως. omnino. եւ այլն. Անշուշտ ամենայն իրօք.
Զիրս աշխարհիս ապաքէն ցապաք թողլոց ես. (Կոչ. ՟Ա։)
Ապաքէն ցապաք կամաւ եւ ակամայ զարարիչն խոստովանի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Ապաքէն ցապաք զընկերն, այլեւ զանձն իսկ բժշկէ. (Եւագր. ՟Գ։)
varnished.
Ապիկեաւ օծեալ. (Վստկ. ՟Ճ՟Ղ՟Ե. ՟Ճ՟Ղ՟Զ. ՟Մ՟Ղ՟Ե։)
impotence, feebleness.
Տկարութիւն. անկարութիւն. կարեվէր խոց կամ վէրք.
Անդ էառ վէրս մահ՝ ի մեռեալ մարմնոյն (քրիստոսի) զազդոյ զապիկարութիւն. (Ոսկս. կողոս։)
slanderous.
Որ ապիրատս խօսի. չարալեզու.
Կատարիչք անօրէնութեան, ապիրատախօսք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
wickedness, iniquity, malice, flagitiousness, villainy.
τὸ ἅτοπον, πονηρόν, ἁδικία, ἁγνωμοσύνη. absurditas, malitia, injustitia, improbitas. Գործ անտեղի եւ անարժան. անիրաւութիւն. չարութիւն. անզգամութիւն. անտեղութիւն.
Վկայել զմարդոյ ըստ ամենայն ապիրատութեան. (Օր. ՟Ժ՟Թ. 15։ Տե՛ս եւ Յուդթ. ՟Ը. 9։ Սղ. ՟Հ՟Բ. 8։ Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 9։ Կող. ՟Գ. 25։)
Ոչ գանողացն ապիրատութեան՝ սպառնացար։ Զապիրատութիւնսն, զինքնասիրութիւնսն. (Նար. ՟Լ՟Զ. ՟Խ՟Ե։)
Զայս ամենայն առակել ի մարդ՝ ապիրատութիւն մի մեծ է. (Կոչ. ՟Է։)
Զի՞նչ լինիցի քան զայս առաւել ապիրատութիւն։ Բազում եկեսցէ զհետ ապիրատութիւն (այսինքն անտեղութիւն). (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
Գարշելի իսկ ապիրատութիւնն եւ անիրաւութիւնն. (Պղատ. մինովս.։)
tale, story, trifle, bawble.
Մեկնիչ քաջ չեղէ, գէթ բանիկ ասէի. (Երզն. քեր.։)
λογίδιον oratiuncula, fabella Բան դուզնաքեայ եւ չնչին, անպիտան, եւ մտացածին. cf. ԲԱՆԿՆ.
(Հերեսիովտք) բանկունս իմն շարադրեալ՝ ասել յանդգնեցան զայս ինչ. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
confidential, authorized, accredited, estimable, influential.
Ոյր բանք ընդունելի են առաջի այլոց. խօսքը անցուկ.
Սիսիանոս՝ տիբերի հազարապետ, որ յոյժ բանկայ էր արքայի, միանգամայն զազգն հրէից կորուսանել խնդրէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
ԲԱՆՈՐՍԱԿ ԲԱՆՈՐՍՈՂ. Որսօղ բանից այլոց առ ստգտանելոյ, բանաքաղ. բանակրկիտ. բանագտակ. պարսաւասէր.
Բանորսակքն եւ բանավաճառքն։ Իմաստակքն եւ բանորսակքն. (Փիլ. լին.։)
Մի՛ ի վերայ վազեսցեն պարզաբար ասացելոցս՝ բանորսակացն դրժողութիւնք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Հացկատակք, բանորսողք, խաբեբայք, շաղակրատք. (Փարպ.։)
green-grooer;
— կին, herb-woman.
որ եւ ԲԱՆՋԱՐԱԾԱԽ. Վաճառօղ զբանջարս. խոտեղէն ծախօղ.
Ես աշխարհական եմ բանջարավաճառ. (Վրք. հց. ձ։)
tell-tale, talebearer, sycophant, opponent, adversary;
satan, devil, tempter.
διάβολος diabolus, delator, calumniator Բանս ի մէջ արկօղ քսութեան. չարախօս. քսու. որոմնացան. հակառակ. որ եւ սեպհականեալ անուն սատանայի. բան խառնօղ.
Եւ եկաց բանսարկու ի մէջ Իսրայէլի։ Զոր բանսարկունքն բամբասէին։ Այր բանսարկու առ ի յուզել զկռիւ։ Եւ եկաց հրեշտակ Աստուծոյ՝ լինել նմա բանսարկու։ Ոչ է արժան առն բանսարկուի ի տան թագաւորի լինել.եւ այլն։
Կարծէին բանսարկուքն կորուսանել զնա. (Փարպ.։)
Նախանձու բանսարկուին եմուտ մահ յաշխարհ։ Ահա հանդերձէ բանսարկուն արկանել ի ձէնջ ի բանտ։ Որ է բանսարկուն, եւ սատանայ։ Յորժամ բանսարկուն սատանայի վիճեալ տայր պատասխանի.եւ այլն։
Սարսեալ բանսարկուն փախիցէ ի մէնջ. (Փարպ.։)
Բանսարկու եւ սատանայ անուանեմք զնա ի գործոյն, զի միշտ զբանս չար խորհրդոյն արկանէ ի սիրտ եւ ի միտս մեր. (Լմբ. էր ընդ եղբ.) (մանաւանդ վասն չարախօս լինելոյ զմէնջ առաջի Աստուծոյ) cf. ՉԱՐԱԽՕՍ։
tale, slander, false accusation, calumny;
contrariety, opposition;
witchcraft.
Եւ ահա ելի ես ի բանսարկութիւն քեզ (այսինքն ի հակառակիլ). (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 32։)
Բազում են բանսարկութիւնք, եւ դու ամենայն բանից մի՛ հաւատար. (Սիր. ՟Ժ՟Թ. 15։)
Ի չարին բանսարկութենէ. (Արշ.։)
Բանսարկութեամբ զնախարարսն էարկ ընդ միմեանս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Առնէին բանսարկութիւն առ Շապուհ (զԽոսրովայ)։ Եւ նորա զգացեալ զբանսարկութիւնն իշխանացն հայոց։ Բանսարկութեամբ ետուն մերժել զնա. (Փարպ.։)
Պարսեսցին պատրողին բանսարկութիւնք. (Նար. ՟Զ։)
Ծանիցուք զթշնամւոյն զբանսարկութիւն ի մէջ եղբարցս արկեալ. (Լմբ. ատ.։)
gaoler, keeper of a prison.
ԲԱՆՏԱՊԱՀ կամ ԲԱՆԴԱՊԱՀ. δεσμοφύλαξ custos vinculorum, commentariensis Պահապան կամ վերակացու բանտի, եւ բանտականաց. զընտանպէքճիսի, զընտանպան.
Տանել զբանտապահսն, եւ սպանանել։ Վասն մահու բանտապահացն. (Կոչ. ՟Զ։)
Զայն հրաման առեալ ի մոգպետէն բանդապահացն. (Ճ. ՟Ա.։)
Թողին զբանդ իւրեանց բանդապահքն. (Բրս. գորդ.։)
Եւ էր բանդապահն բարեկամ Միքայէլի. (Վրդն. պտմ.։)
cf. Բանտապահ.
ԲԱՆՏԱՊԱՆ կամ ԲԱՆԴԱՊԱՆ. cf. ԲԱՆՏԱՊԱՀ. եւ ԲԱՆՏԱՊԵՏ.
Մինն ի բանդապանացն եհար զգագաթն Հ=Յ. (նոյ. ՟Ի՟Թ.։)
Ընդէ՞ր, որպէս առ Պետրոսիւն, որ ել ի բանտէ, պատժին բանտապանքն (յն. պահապանք), սոյնպէս եւ որ Քրիստոսի բանտապահքն (յն. պահօղք) էին, ոչ պատժեցան. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
gift, present, gratuity, donation.
χορηγία suppeditatio Բաշխք. պարգեւք բաշխելիք. տուրք. մատակարարութիւն.
distribution, apportionment, division.
Հուր յամենայն տարր արարածոց հաւասարապէս ունի զուգութիւն ըստ էականին կշի՛ռ բաշխութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
cf. Բաշխութիւն.
διανομή, νομή, χορηγία distributio, erogatio, largitio Բաշխելն եւ իլն (ըստ ամենայն առման).
ԲԱշխելն ընչից, կամ աթերաց։ Բաշխման յաղթանակաց։ Ձրի բաշխմամբ։ Բաշխմունք պարգեւաց։ Անաչառ կամ հաւասար բաշխմամբ. (Մանդ. ՟Դ։ Խոր. ՟Գ. 62։ Սարկ.։ Նար.։)
Զաստուածայնոյն շնորհացն բաշխումն։ Որպէս նիւթով իւրիք ի մարմնական բնութեան բաշխմամբ պիտաւորեալք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Կենարար մարմնոյ եւ արեան տեառն բաշխումն։ Բաշխմամբ կենդանարար խորհրդոյ. (Խոսր.։ Շար.։)
Գերագոյն քան զմիտս անուշահոտութեան բաշխման զընդունակութիւն. (Դիոն. երկն.։)
story, idle talk, stories, nonsense, prattle, quackery.
ἁδολεσχία loquacitas intemopestiva, garrulitas, nugatio որ եւ ԲԱՋԱՂՈՒՄՆ. Պաղատումն ի շատախօսութիւն. աղճատանք. շաղփաղփութիւն. բանդագուշանք. ցնորք. երազաբանութիւն. առասպելք. ցնդածի խօսք.
Դուք ինքնին գիտէք զայրն, եւ զբաջաղանս նորա. (՟Դ. Թագ. ՟Թ. 11։)
Թողում զառասպելեացն բաջաղանս. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Բաջաղանք մոլորելոց մտաց ի դիւաց։ Զնոյն բաջաղանս այլովք պատմութեամբք կարկատեցին։ Անմտութեամբ լի են բաջաղանքն. (Եզնիկ.։)
Յայտնութիւնք դիւաց լինէին ի բաջաղանս պատիր խաբէութեան մոլար պաշտաման. (Խոր. առ արծր.։)
Ոչ մարմինն յերկնից իջեալ՝ ըստ առաջին եւտիքեայ բաջաղանացն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ԲԱՋԱՂԱՆՔ. συμπλοκή complicatio Պատաղումն, իբր ցնդումն, եւ պատատումն ի ծուփս խորհրդոց.
Զսրտին բաջաղանս (յերեսաց յայրատ տեսութեան) հրամայէ խափանել Քրիստոս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Ի նոյն տիպքն՝ միտքն բաջաղանս երազոց ծնանի. (Լմբ. ի գր. պապ.։)
word, term, speech, expression;
air, song;
— առ —, word for word;
ըստ բառին, literally.
ԲԱՌ. որպէս Բարբառ. լեզու.
Ցարդ եւս բան ըստ իւրեանց աղխատրոյզ բառին պատմի. (Յհ. կթ.։)
λέξις vocabulum, dictio Ձայն մարդկեղէն՝ յօդաւոր եւ նշանական, յորմէ կազմի բան եւ խօսք եւ բարբառ եւ ճառ.
Բառ է մասն դուզնաքեայ՝ ըստ (կամ ի) բաղդասութեան բանի. (Թր. քեր.։)
Յարմարումն եւ բառք որպէս նիւթ են շարագրութեան. (Անյաղթ պորփ.։)
Անբանութեան է՝ ոչ ի զօրութիւն դիտմանն հայել, այլ ի բառսն։ Որպիսի ինչ նշանակէ բառն ... այլովք յայտնաբանագունիք բառիւք հաւաստել. (Դիոն. ածայ.։)
Մարմինն ունի (սուրբ գիրն) զճառական հրամանսն, եւ հոգի՝ որ կայ ի բառսն անտեսանելի միտքն. (Փիլ. տեսական.։)
Բառս իմն եւ քննութիւնս ընդդէմ միմեանց ուսոյց բաղբաղել. (Լմբ. ատ.։)
աշխարհական բառն է, յորժամ զոք հարկանեն կամ կողոպտեն, պարծին առ այլս՝ եթէ զնա լուացաք. (Կլիմաք.։)
Աղաչեմ զձեզ, իրաւապէս՝ իբրու ինձ իսկ թուի, բառիցս եղանակիս թոյլ տալ. (Պղատ. սոկր.։)
Որպէս տղայքն, որ ոչ գիտեն բառիւք զպէտս ի մարցն խնամոցն առնուլ. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
ԲԱՌ. որպէս Ձայն երաժշտական. եղանակ
Ես երգեմ, եւ նա ոչ երգէ. իմ բառս քաղցր է, եւ նորայն ոչ. (Վրք. հց. ՟Դ։)