very far, farther;
far, from afar, afar off.
μακρότερος longinquior τὸ μακράν longum, longinquum. Հեռի յոյժ. կարի հեռաւոր. երկայնագոյն միջոցաւ. խելմը հեռու.
Հեռագոյն իցէ ճանապարհն, կամ տեղին, կամ երկիրն։ Ի հեռագոյն տեղիս.եւ այլն։
Ոչ կարի հեռագոյն գոլով ժամանակին. (Խոր. ՟Ա. 21։)
Քաղդէացւոց իմաստունք, որք ոչինչ կարի հեռագոյնք ի մովսիսէ (ժամանակաւ). (Արծր. ՟Ա. 1։)
ՀԵՌԱԳՈՅՆ. մ.նխ. μακράν longe, procul μακρόθεν a longinquo. Կարի հեռի կամ մեկուսի.
Հեռացաւ յինէն հեռագոյն քան որպէս էրն։ Մինչդէռ հեռագոյնէր։ Երթայր զհետ նորա հեռագոյն։ Էր հեռագոյն ի նոցանէ երամակ.եւ այլն։
Եւ եւս հեռագոյն զատեան ի մոգաց եւ ի մոգպետէն։ Փոխեցան նոյնչափ եւս հեռագոյն ի միւս եւս դժնդակ տեղի. (Եղիշ. ՟Գ. եւ ՟Ը։)
Հեռագոյն ի նմանէ իբր քառասուն ասպարիսաց շինեաց քաղաք. (Խոր. ՟Բ. 37։)
Հեռագոյն եւս փախիցեն. (Խոսր.։)
Ոչ հեռագոյնս, այլ ն մօտոյ առ (այսինքն էառ) զվախճան իրացն. (Վրք. ոսկ.։)
telegraphic;
— լուր, telegram, telegraphic despatch.
telegraph.
to telegraph.
telegraphy.
theodolite.
telescope;
— գիշերային, night-glass;
— անդրադարձութեամբ, բեկբեկմամբ, reflecting, refracting telescope.
telescopic.
absent;
distant.
absence;
distance.
ՀԵՌԱԿԱՅՈՒԹԻՒՆ ՀԵՌԱԿԱՑՈՒԹԻՒՆ ՀԵՌԱԿՑՈՒԹԻՒՆ. διάστημα distantia. Հեռաւորութիւն, եւ միջոց. տարակացութիւն. անջրպետ.
Թէեւ միոյ հեռակայութան ընդմիջելով։ Յառաջ քան զբազում հեռակացութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29։)
Մէջ լսի, որ միաչափ հեռակացութիւն (կամ հեռակցութիւն) ունի ի ծայրից եւ յեզերաց. (Խոր. աշխարհ.։)
Զամենայն հեռակցութեամբ զանց արարեալ, եւ յամենայն անարգելաբար մտեալ. (Դիոն. ածայ.։)
highest pitch, tip-top;
— երկրի, apogee;
— արեգական, aphelion, aphelium.
to drive away, to exile.
(առնել) Հեռագոյնս հալածել.
Զվրթանէս հեռահալած առնելով. (Երզն. լս.։)
telephone.
telephonic.
to telephone.
telephony.
cf. Հեռաւոր.
Հեռի ձգեալ. եւ Հեռի. հեռաւոր. երկայնաձիգ. յերկարաձիգ.
Նետս արձակէր հեռաձիգս. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Տանել յագարակն, որ է հեռաձիգ վայրօք ի քաղաքէն իբրեւ ՟Ի մղոնաւ. (ՃՃ.։)
Ի հեռաձիգ վայրս հատուցանել. (Շիր.։)
Ճանապարհորդեալ ընդ հեռաձիգ աշխարհն հռովմայեցւոց. (Ուռհ.։)
Թէպէտեւ հեռաձիգ ժամանակաւ կրէր զմահն. (Նանայ.։)
to dispute, to contend for, to quarrel;
to bear a hatred to, to loathe, to hate, to bear or owe a grudge, malice or ill-will.
ἑριδάνω, ἑρίζω, -ομαι contendo, certo. Հեռ ունել. հակառակիլ. խեռալ. մախալ. քինալ.
Ոչ հեռայ, եւ ոչ հակառակի ընդ ինքեան. (Բրս. թղթ.։)
Որ հեռայցենն կորուսանել զձեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Զի՞նչ ընդ հոգիսդ հեռաս. (Փիլ. յովն.։)
Յորժամ հեռանայցեն (այսինքն հեռայցեն) այր եւ կին.
ուր եւ (Լծ.)
Յորժամ նախանձ անկանի ի մէջ առն եւ կնոջ։
to remove, to go away or far, to leave, to swerve, to deviate, to depart, to start;
to absent oneself;
to withdraw;
cf. Սիրտ.
μακρύνομαι ἁφίστημι, ὐποχωρέω եւ այլն. elongor, amoveor, recedo, abscedo, subduco me, secedo եւ այլն. Հեռի կամ ի բացեայ լինել միջոցաւ. եւ Ի բաց մեկնիլ գնալ. մեկուսանալ. հեռու ըլլալ՝ երթալ .... կամ կռզել, ետ քաշուիլ .... Նմանութեամբ՝ Դարձուցանել զերեսս. երես դարձընել.
Ի հեռանալ նոցա ի տանէն միքայ։ Հեռացեալ դադարէի յանապատի։ Ժամանակ հեռանալոյ ի գիրկս արկանելոյ։ Ի սրբոցն հեռացեալ էին։ Աստուած հեռացաւ յինէն։ Տէր հեռացաւ ի քէն։ Մի՛ հեռասցի սուր ի ատնէ քումմէ։ Յարդարութեանց նորա ոչ հեռացայց։ Հեռացան ի նոցանէ իրաւունք։ Հեռացի՛ր ի նոցանէ։ Հեռացեալք եւ մօտեալք զնոյն օրինակ վտանգէին.եւ այլն։
Հեռանալ ի կենաց, եւ փափագել խաւարի եւ մահու. (Մանդ. ՟Ա։)
Զհեռացելոցն յաստուծոյ զսատակումն. (Խոսր.։)
far off, distant, remote;
distant place or country, the distance;
ի — է, from afar, afar. off, at a great distance.
μακρός longinquus μακράν longum եւ այլն. Հեռաւոր. եւ Բացական վայր. հեռու.
Երթալ յերկիր հեռաստան։ Գալ յերկրէ հեռաստանէ։ Գարշեցան յինէն մեկնեալք ի հեռաստան։ Մինչեւ ի հեռաստան կամ ի հեռաստան.եւ այլն։
Փախիցեն յանհուն հեռաստանխորին խաւարի. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Մերժեցաւ գնաց կռապաշտութիւն նորա ի հեռաստան. (Եփր. համաբ.։)
Յորժամ վեցիւք կենդանակօք են հեռաստան, հարիւր ութսուն աշտիճանք են բացական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Ի ՀԵՌԱՍՏԱՆԷ. մ. μακρόθεν, ἁπὸ μακρόθεν, πόρρωθεν procul, longe, a longinquo, eminus. Ի հեռուստ. ի բացուստ. ի հեռաստան վայրէ. ի բացեայ. հեռի. ի հեռաստան վայրի. հեռուանց, հեռու.
Դիտէր քոյրն նորա ի հեռաստանէ։ Եկին հասին ի հեռաստանէ։ Ի հեռաստանէ ժողովէ իւր գանձս։ Միթէ չիցէ՞ լուեալ ի հեռաստանէ զայդ, զոր արարի յաւուրց առաջնոց։ Ի հեռաստանէ առնու զհոտ պատերազմի.եւ այլն։
Ընդէ՞ր տէր կացեր ի հեռաստանէ։ Կացին ի հեռաստանէ։ Լա՛ւ է բարեկամ մերձաւոր՝ քան եղբայր ի հեռաստանէ բնակեալ. եւ այլն։
cf. Հեռաստան.
who are remote or distant.
Որ կան ի հեռաստան. բացակայք. հեռաւորք.
Զծառս յօտարս աշխարհի ... որ ի հեռաստանեայեաց ծառսն գտանին. (Վեցօր. ՟Ե։)
Զի յոյժ հեռաստանեայսն թողում ասել։ Առ որս. (՟Ժ՟Դ։)
Թղթովն իւրով հաճել եւ հաւանեցուցանել զհեռաստանեայսն, որք բացագոյն էին ի տեսլենէ անտի նորա. (Եփր. եբր.։)
far-sighted, presbyte;
— միտք, witty, subtle, ingenious, perspicacious, sharp;
provident.
long-sightedness, long-sight, presbyopy.
cf. Հեռաստան.
Բացարձակ. հեռաստան. հեռաւոր.
Որք զհեռարձակ ուղեգնացութիւնսն առնեն. (Բրս. պհ.։)
Ոչ ի հեռարձակ վայրաց բազում աշխատութեամբ հայցել եւ ածել։ Ճեպեալ ի հեռարձակն հասանէ թշնամիս. (Պիտ.։)
Երեւեցուցից զնա մինչեւ ի հեռարձակ. (Սիր. ՟Ի՟Դ. 44. իմա՛ որպէս յն. մինչեւ ի հեռաստան։)
remoteness;
declination;
elongation.
Հեռանալն. հեռացեալ գտանիլն.
Այլով իմն դիպուածով հեռացումն (ի միմեանց). (Պիտ.։)
Հեռացումն յաստուծոյ, եւ անկումն յարքայութենէն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
to remove, to put or set aside, to scatter, to avert, to keep off;
—ցո՛ ի քէն զկագ, avoid quarrelling.
Հեռացո՛ ի մէնջ տէր զխաբէութիւն սատանայի. (Ժմ.։)
μακρύνω elongo ἁπέχω amoveo ἁφυστερέω detraho. Հեռի առնել. տալ հեռանալ. ի բաց վարել. ի բաց տանել. հեռացընել.
Հեռացուցանել զձեզ յերկրէդ ձերմ, կամ յանձն զմարտ եւ զկռիւ, կամ զմանանայն ի բերանոյ. (Երեմ. ՟Ի՟Է. 10։ Սիր. ՟Ի՟Ը. 10։ Նեեմ. ՟Թ. 20։)
Հեռացուցանել զնա ի միջագետաց, կամ զաշխարհս յերկրպագութենէ աստուածոց. կամ զմիտս նոցա յերդմանէ կռոց. (Խոր. ՟Բ. 23։ Ճ. ՟Ա.։ Մանդ. ՟Բ։)
Մերժեա ի հեծութեանցս, հեռացո՛ ի յողբոցս. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Հեռացոյց ի նոցանէ զսատանայական խռովութիւն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
remote, removed, distant, far off;
absent.
μακρός, ὀ μακράν longinquus, longus, qui est procul. Որ է հառի. բացակայ. տարաշխարհիկ. օտարական. օտար. եւ Երկար. հեռու, երկան.
Յազգս հեռաւորս։ Ի մերձաւորացն քոց կամ ի հեռաւորաց։ Հեռաւորն մահու վախճանեսցի, եւ մերձաւորն սրով անկցի։ Ի հեթանոսս հեռաւորս։ Յիշեցէ՛ք զտէր հեռաւորքդ։ Եղբօր կամ հեռաւորի (ըստ ազգակցութեան).եւ այլն։
Վարեսցի ի պանդխտութիւն հեռաւոր (ըստ տեղւոյ). եւ այլ։
Ի հեռաւոր տեղիս։ Ի կղզիս հեռաւորս։ Ընդ ամենայն քաղաքս ընդ յոյժ հեռաւորս. եւ այլն։
Զօրութեամբ հեռաւոր խոստմանցն՝ յաղթեցին մերձաւոր տանջանացն. (Եփր. վկ. արեւ.։)
Աստուած մերձաւոր եմ ես, եւ ոչ աստուած հեռաւոր. (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 23։)
Անմատչելի հեռաւոր, եւ անընդմիջելի մերձաւոր. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Ի հեռաւոր ճանապարհի ոչ իցէ. (Թուոց. ՟Թ. 13։)
Յաւուրս բազումս եւ ժամանակս հեռաւորս լինելոց է այդ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Բ. 27։)
Վասն հեռաւոր ժամանակաց. (Արծր. ՟Ա. 1։)
remoteness, distance;
absence, length, space, interval;
— ի ցամաքէ, sea-room.
μακρότης longinquitas, longitudo διάστημα, ἁπόστασις distantia, absentia. Հեռաւոր գոլն. հեռացումն. բացակայութիւն. եւ Միջոց. անջրպետ. չափ հեռի գոլոյ. երկարութիւն. եւ Հեռաստան.
Գնաց անտի՝ թոյլ տալ սրտմտութեան նոցա հեռաւորութեամբ նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
Ըստ հեռաւորութեան արեգականն սակաւ գայ ի նա լոյսն. (Եզնիկ.։)
Անչափ կամ լայնաձիգ հեռաւորութեամբ. (Խոսր.։ Նար.։)
Իբրեւ ի հեռաւորութենէ եկեալ սիրելի եղբայր կամ որդի. (Մաշկ.։)
remote, distant;
far;
— առնել, տանել, to remove far off;
to scatter;
to turn aside or away, to avert, to ward off;
— ունել, to keep away, or at a distance;
— ունել զանձն յիմեքէ, to keep off, to avert;
to abstain, to refrain;
— առնիմ, լինիմ, cf. Հեռանամ;
աստուած իմ, միʼ — առնիր յինէն, remove not Thyself, o God, from me!.
Հեռի են յուղիղ բանից. (Իգն.։)
Կորովի էր բանիւք, եւ փիլիսոփայութեան չէր ինչ հեռի. (Եւս. պտմ. ՟Զ։ 15։)
μακρός longinquus եւ այլն. Հեռաւոր. բացակայ. տարակաց. տարօտար. երկար. եւ Անագան, կամ վաղ, հին. հեռու, երկան.
Գնալ ի ճանապարհ հեռի, յաշխարհ հեռի։ Եւ որ ի ծով հեռի։ Հեռի են աւուրքն.եւ այլն։
Եթէ զայս հեռի համարեսցիս. եւ այլն։ (Յճխ. ՟Ե։)
Զհեռի սեռն նշանակեաց. (Անյաղթ պորփ.։)
Ի հեռի ժամանակս մարգարէանան (ասէին). (Մծբ. ՟Բ։)
Հեռի ժամանակօք։ Ի հեռի ժամանակաց. (Եւս. քր. ՟Ա։ Վրդն. լս.։)
Տանին բերեն զերկաքանչիւր գաւառաց զգիւտս, եւ միաւորեն զհեռիսն. (Վրդն. ծն.։)
ՀԵՌԻ ԱՌՆԵՄ, ԱՌՆԻՄ, ԼԻՆԻՄ, ԵՄ. cf. ՀԵՌԱՑՈՒՑԱՆԵՄ. եւ ՀԵՌԱՆԱԼ. πόρρω ποιέω procul facio μακρύνω, -ομαι elongo, amoveo, -or եւ այլն.
Հեռի առնել յանձնէ կամ ի յարկէ եւ կամ յայլմէ զանօրէնութիւն. զանիրաւութիւն. զօգնականութիւն. զծանօթս կամ զանձն յաստուծոյ։ Աստուած իմ մի՛ հեռի առնիր յինէն։ Յիրաւանց քոց հեռի եղեն։ Հեռի եղեն յինէն եղբարք իմ, կամ մխիթարիչք իմ։ Հեռի եղիցի ի նմանէ օրհնութիւն։ Սուր եւ թշնամի հեռի լիցի ի նոցանէ։ Որպէս հեռի են երկինք յերկրէ, այնպէս հեռի են ճանապարհք իմ ի ճանապարհաց ձերոց։ Հեռի իցէ ի քէն ճանապարհն։ Հեռի եմք ի ձէնջ յոյժ։ Հեռի եմք ի միմեանց։ Հեռի է ի մեղաւորաց փրկութիւն։ Հեռի լիցին ի փրկութենէ։ Առ ի քէն իմաստութիւնդ հեռի է ի նմանէ։ Խորհուրդ ամպարշտաց հեռի է ի նմանէ։ Մերձ ես դու տէր ի բերանս նոցա, եւ հեռի յերիկամանց նոցա, եւ այլն։
Ոչ հեռի յողորմութենէ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
ՀԵՌԻ. մ.նխ. μακράν longe, procul. Մեկուսի. ի բացեայ. օտար. անմասն.
Մի՛ ուրեք հեռի ձգիցիք երթալ։ Վասն հեռի բնակելոյ։ Ոչինչ կարի հեռի էր ի տանէն։ Չէին հեռի ի ցամաքէն.եւ այլն։
Նստաւ արտաքոյ բանակին, հեռի երկոտասան հրասախաւ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ճակատէր ոչ հեռի յիւրմէ բանակէն. (Խոր. ՟Բ. 43։)
Տեսանել զնա հեռի յապստամբացն. (Իգն.։)
Իսկ նա ի հեռի (գոլով՝) ասէ, թէ ո՛չ, այլ ննջէ. (Երզն. մտթ.։)
Ոմանք ի ձկանց կազմեցան հեռի ի մարմնակերութենէ. (Նիւս. կազմ.։)
Հեռի ի ստութենէ, եւ լի որ ինչ ընդդէմ ստութեան. (Խոր. ՟Ա. 31։)
cf. Հեռաւորութիւն.
Հեռ. գրգռութիւն. ոխ. ատելութիւն. խըռխըռ.
Վաւառք մեծամեծք տոհմային հեռութեամբք աւերին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Վառէին ուժգին հեռութեամբ ընդ քահանայս եւ ընդ մոնոզոնս եւ ընդ պաշտօնակիցս նոցին. (Ղեւոնդ.։)
Կամ որպէս Խեռութիւն. ստահակութիւն.
Որդիք հեղեայ հեռութեամբ երթային, եւ եղեն չարք եւ ժանտք. (Լծ. կոչ.։)
ՀԵՌՈՒԹԻՒՆ. (որպէս թէ Հեռիութիւն) Հեռաւորութիւն. մեկուսութիւն. հեռուութիւն.
Է երբէք՝ զի արգելու, եւ ոչ չի կամաց, զմեզ՝ ի միջի հեռութեանս երկայնութիւն. (Պրպմ. ձ։)
Ծեր ոմն ձանձրացեալ ի հեռութենէ ջրոյն, զի մղոնաւ հեռի էր, խորհեցաւ մերձ ջրոյն առնել զկայս իւր. (Վրք. հց. ձ։)
Հովուացն, որ ի բազմաց հեռութեամբ եւ լռութեամբ մաքրեցելոցն. (Դիոն. երկն.։)
Ի հեռութեան ջերմական բնութեանն վնասեսցի. (Նիւս. կազմ.։)
afar, distant;
far, from afar.
Որպէս Ի հեռուստ. եւ Հեռաւոր.
Միայն լուան հեռուստ ձայնին. (Յիսուս որդի.։)
Մինչեւ ի հեռուստ տեղիս։ Ի հեռուստ բացակայութենէ։ Ի հեռուստ ժամանակաց կամ դարուց. (՟Բ. Եզր. ՟Գ. 13։ Անան. եկեղ.։ Շ. բարձր.։ Երզն. լս.։)
Ի ՀԵՌՈՒՍՏ. մ. πόρρωθεν, ἁπών a longinquo, absens. Ի հեռաստանէ. ի բացուստ. ի բացեայ. եւ Ի վաղ ժամանակաց։ հեռուանց.
Ի հեռուստ տեսանել, կամ գրել. (Ես. ՟Լ՟Գ. 17։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 10։)
Ի հեռուստ սակս ճշմարտութեան այնքան համբերութիւն ստացան. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի սկզբանէ ... զհաստիչ նորա ի հեռուստ ոչ ծաներուք. (Ես. ՟Ի՟Բ. 1։)
cf. Հեսկեան.
• . ո հյ. «առագաստի կապ կամ չու-ան» Վրք. հց. բ. 353-4 (յգ. հեսկք, հես-կեան). «խսիր կամ նման նիւթ՝ ոտքին փա-թաթելու համար» Բուզ. 274. որից հեսկի «ոտքի զանգապան, սռնապան» Առաք. պտմ. 133։
• ՆՀԲ հիւսել բայից։ Տէրվ. տե՛ս հիւսել։ Scheftelovitz BВ 28, 282 հիւսել բայի հետ։ Նոյնն են կրկնում Boisacq 778 և Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 79։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. հէ՛սկի «սռնապան».-այս-տեղ կապ ունի՞ արդեօք հեսկել Նփ. «թխմել, ճխտել»։
(լծ. ընդ խիստ. եւ վէս, վեստ. թ. ասը եւ խասիպ ). Հիւսք. հիւսկէն իրք. չուան հիւսեալ. սիրայ. պարան. պատատք. եւ խրացք.
Ուսան գործել զկողմանակի հեսկս առագաստից։ Գործէին հեսկս առագաստեայ։ Հեսկք առագաստէից. հեսկետնն եւ այլն. (Վրք. հց. ձ։)
Մոյգս անդամ ոչ ագանէր, այլ զամառն հեսկով պատէր. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
Մաշեալ եւ չորացեալ տրեխ, եւ հնոտի պատառոտեալ հեսկիք. (Առաքել պտմ.։)
long fillets or bandages for the legs;
cf. Կեմ;
—ք առագաստեայ, sail-rope or cordage.
to weave.
contumacious, refractory, froward, wayward, wilful, disobedient, transgressing, restive, stubborn;
rebellious.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն առ հեստի ձևը) «խեռ, անհնազանդ, խօսք չլսող, զմռող» Ոսկ. եփես. որից հեստել «ան-սաստել, անհնազանդ գտնուիլ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 16. Ես. Կիւրղ. ծն. հեստանալ Ճառընտ. հեստանք Եւեր. ռ. կոր. 107. Եւս. պտմ. 329. հեստութիւն Օր. լա. 27. Փիլիպ. ա. 17. Եզն. Մծբ. հեստումն Լծ. ածաբ.-գրուած է եստել Անան. ժմնկ. 52։
• ՆՀԲ լծ. խիստ, վէս, վեստ, օցտել, թրք. ասր, խասիտ։ Տէրվ. Նախալ. 121 հյ. յետ, հուսկ, սանս. paçča, լիթ. pas-kui, լտ. post բառերի հետ կասկածով։ Հիւնք. վստահ բառից։ Scheftelovitz BВ 29, 32 հնխ. ped-to, ինչ. հսլ. pada «ընկնել» և napast «ձախորդութիւն»։
(լծ. ընդ խիստ. եւ վէս, վեստ) Իբր Հեստեալ, եւ Հեստութիւն.
Յամենայնի լե՛ր դու համեստ. մի՛ խստամբակ լինիր եւ հեստ. (Կրպտ. ոտ.։)
Ոչ առ նոցա հեստի ինչ յանդիմանեաց. (Ոսկ. եփես.։)
cf. Հեստութիւն.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն առ հեստի ձևը) «խեռ, անհնազանդ, խօսք չլսող, զմռող» Ոսկ. եփես. որից հեստել «ան-սաստել, անհնազանդ գտնուիլ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 16. Ես. Կիւրղ. ծն. հեստանալ Ճառընտ. հեստանք Եւեր. ռ. կոր. 107. Եւս. պտմ. 329. հեստութիւն Օր. լա. 27. Փիլիպ. ա. 17. Եզն. Մծբ. հեստումն Լծ. ածաբ.-գրուած է եստել Անան. ժմնկ. 52։
• ՆՀԲ լծ. խիստ, վէս, վեստ, օցտել, թրք. ասր, խասիտ։ Տէրվ. Նախալ. 121 հյ. յետ, հուսկ, սանս. paçča, լիթ. pas-kui, լտ. post բառերի հետ կասկածով։ Հիւնք. վստահ բառից։ Scheftelovitz BВ 29, 32 հնխ. ped-to, ինչ. հսլ. pada «ընկնել» և napast «ձախորդութիւն»։
(լծ. ընդ խիստ. եւ վէս, վեստ) Իբր Հեստեալ, եւ Հեստութիւն.
Յամենայնի լե՛ր դու համեստ. մի՛ խստամբակ լինիր եւ հեստ. (Կրպտ. ոտ.։)
Ոչ առ նոցա հեստի ինչ յանդիմանեաց. (Ոսկ. եփես.։)
cf. Հեստութիւն.
Պարծիմք մեք առ նոցա հեստանսն. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Եղեւ ընդդէմ նոցա հակառակութիւն մեծ հեստանաց ի դատաւորէ անտի. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
cf. Հեստիմ.
Զհեստացեալ զհրեշտակսն յանդունդս դժոխոց արգելեցեր. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Հեստիմ.
ἁπειθέω non pareo, nolo credere, inobediens sum ἁφίσταμαι deficio. (լծ. օցտել) Ի բաց սատնուլ. խիստ եւ անսաստ լինել. վեստ բարուք ստամբակիլ. խեռութեամբ անլսօղ եւ անհաւան գտանիլ. անհանազանդել. խեռիլ. ապստամբել. (լծ. թ. ասը օլմագ ). մտիկ չընել, թօթվել, գլուխ քաշել.
Ոչ լսել, այլ հեստել հրամանաց։ Հետեւել բանին տեառն, կամ տեառն, կամ բերանոյ տեառն։ Հեստեալ կային ի տեառնակողմանն։ Դարձաք յետս յաստուծոյ, եւ հեստեցաք։ Զհեստեալ յամառութիւնն շիջուցանել.եւ այլն։
Ընդէ՞ր դժկամակ լինիցիք ընդ ձեր բարութիւնս, եւ հեստել առ ձեր փրկութիւնս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 16։)
Որ այնքան հեստէք բանից եւ նշանաց իմոց. (Նանայ.։)
Հեստեցին ի խրատէն. (Լմբ. սղ.։)
Հեստէին (կամ հեստ էին) ասէ սահակայ եւ հռեբեկայ կանայքն եսաւայ. իսկ ասորին չասէ՝ թէ հեստէին, այլ թէ չէին հաճոյ. (Կիւրղ. ծն.։)
to contravene, to transgress, to infringe, to disobey, to oppose;
to be refractory, disobedient, to mutiny, to revolt, to rebel.
Հեստեցան, եւ բարկացուցին զհոգին սուրբ նորա. (Ոսկ. ես.։)
Այլք հակառակութեամբ ի բաց հեստին ի հոգեւոր ուրախութենէն. (Երզն. մտթ.։)
transgression, disobedience, refusal, contumacy, opposition, resistance;
rebellion.
ՀԵՍՏՈՒԹԻՒՆ ՀԵՍՏՈՒՄՆ. ἑριθισμός, ἑριθία contentio, irritatio, provocatio. Հեստելն. հեստու գոլն. գրգռութիւն ի ստամբակութիւն. խեռութիւն. եւ Հեռ.
Գիտեմ զհեստութիւն քո, եւ զխիստ պարանոց քո. (Օր. ՟Լ՟Ա. 27։)
Ոմանք առ հեստութեան զքրիստոս պատմեն. (Փիլիպ. ՟Ա. 17։)
Հայեցեալ ի հեստութիւն փարաւոնի. (Եզնիկ.։)
Անջատեն խոնարհք զանձինս իւրեանց ի նախանձուէ, ի հեստութենէ. (Մծբ. ՟Թ։)
Առ հնազանդութիւն կամ հեստումն յայտնօղ. (Լծ. ածաբ.։)
trace, track, print, foot-mark;
vestige, footstep;
pace, step;
way, path;
—ք, iron rail, rail;
ի —ոյ, from behind, from the rear;
—ք նաւու, track of a ship;
—ք կառաց, cart-rut, wheel-rut;
—ք ամպոց, traces of cloud;
—ք գազանաց, trail, track or scent of animals;
—ք վիրաց, cicatrix, scar;
վաղվաղակի կամ զ—, quick ! come on ! courage !
կորուսանել զ—ս, to lose the traces of;
զ— լինել, to apply oneself, to give or addict oneself;
ընդունայն զ— եղեն, they have attempted or tried in vain.
որպէս Յետ, կամ Զհետ. ետեւէն.
Հետ ոտին տեառն շրջեցան։ Հետաքրքիր շրջելն հետ ոտին ոտին սրբոյն. (ՃՃ.։)
Հետ հրեշտակութեանն ապողոնեայ. ընթերցի՛ր ըստ ձձ. յետ։
Եւ որպէս ռմկ. հետ. այսնիքն Հանդերձ, ընդ. ի միասին.
Թիկամբն հետ զձեռն ի վայր ընկէց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ժառանգեն զհայր դստերքն հետ եղբարցն. (Երզն. խր.։)
Պատերազմունք հանապազ, նախանձ հետ իրեար. (Ոսկ. սղ. ՟Լ՟Ը։)
ԶՀԵՏ, կամ ԶՈՐՈՅ ՀԵՏ, ԶՍՈՐԻՆ ՀԵՏ. եւ այլն. cf. Զ, cf. ԶՀԵՏ։
Ի ՀԵՏ. նխ.մ. իբրեւ Յետ. զհետ. ի միասին. ետեւ, ետեւէն, հետը.
Ի հետ այսր ամենայնի. (Պիտ.։)
Ի հետ անցանել բարբանջանացն եւ առասպելաբանութեանց (այսինքն զհետ լինելով)։ Թռնամին յարգանդէ ի հետ մտեալ հալածէ. (Պիտ.։ Լմբ. սղ.։)
Զիա՞րդ երթիցես ի հետ, որ ոչ երթաս զհետ. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
Ի ՀԵՏՈՑ. ըստ յն. ոճոյ, իբր Ի յետոյ կողմանէ, ի թիկանց, յետուստ. ետեւէն.
Քեցեցէ՛ք զորդիսն ի հետոց նոցա ի տուն։ Ոչ խոտորեցաւ ի հետոց աբեներայ. (՟Ա. Թագ. ՟Զ. 7։ ՟Բ. Թագ. ՟Բ. 19։)
ՀԵՏ ԸՆԴ ՀԵՏ. ՀԵՏԷ. ՀԵՏԶՀԵՏԷ. ՀԵՏԻ ԱՂԱԳՍ. Տե՛ս զկնի ի կարգին։
ՎԱՂՎԱՂԱԿԻ ՀԵՏ կամ ԶՀԵՏ. մ. ταχύ velociter. Համայն. նոյն հետայն. ... որ եւ ՀԵՏ ԸՆԴ ՀԵՏ ՎԱՂՎԱՂԱԿԻ.
Հա՛պա (յն. դախի՛ ) նախ զայդ արբ. վաղվաղակի հետ կամ զհետ դախի՛ արա՛. (Ես. ՟Թ. 1։)
Ուր Գէորգ իմանայ հե՛տ արա, այսինքն հետեւեա՛. զի մեկնէ այսպէս.
Փութացան վաղվաղակի գաղթել փախստեամբ. այս է վաղվաղղակի հետեւելն ... վաղվաղակի զհե՛տ արա, առանց յապաղման զհե՛տ երթ։
ՀԵՏ ԸՆԴ ՀԵՏ. մ. εὑθέως statim, continuo. որ եւ ԵՏ ԸՆԴ ԵՏ. Նոյն հետայն. վաղվաղակի հետ. փութանակի.
Եգիտ նա զիշխանութիւնն՝ զոր խնդրէր, հետ ընդ հետ վաղվաղակի. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 10։)
Նոյն ժամայն հետ ընդ հետ զկնի նորա. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 14։)
Հետ ընդ հետ գերեցին զնոսա հռովմայեցիքն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Զչարիսն՝ որ հետ ընդ հետ հասանելոց էր. (Գէ. ես.։)
ՀԵՏ մանաւանդ ՀԵՏՔ. ἵχνος vestigium. (լծ. թ. իզ. հյ. ոտ, եւ ետ, յետ. ուստի Զհետ, Հետեւել, եւ այլն) Ոտնատեղի. նշան ոտից յետ կոխելոյ եւ անցանելոյ. շաւիղ. նիշ եւ մնացորդք իրաց. նմանութեամբ՝ Օրինակ հետեւելի.
Ոտք անզգամի ... եւ հետք նորա չեն հաստատուն. (Առակ. ՟Ե. 6։)
Ո՞յր է հետ այդ։ Տեսանեմ հետ արանց, կանանց, եւ մանկտւոյ։ Զտեղի հետոց ոտից իմոց։ Ոչ գոյ զհետսն գտանել։ Ի ծովու հետք քո ոչ եւս երեւին։ Իբրեւ զհետս ամպոց։ Հետք անդնդոց։ Հետք տեառն։ Կաղալ յերկուս հետս։ Երթալ ընդ հետս հաւատոց աբրահամու։ Ձեզ եթող օրինակ, զի զհետ երթայցէք հետոց (կամ զհետոց) նորա. (Ճ. ՟Բ.։)
Ըստ քրիստոսի հետոցն վարել. (Կորիւն.։)
Ըստ քրիստոսի հետոցն ընթանայ։ Ի բարիդ քո հետս լուսոյ։ Անհաստատ հետովք։ Ընդ արտուղի հետս հետեւել. (Նար.։)
Ընդ հետս շաւղաց սրբոցն ընթանալ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Գ։)
Ոչ գոյր ի յոբ հետ արծաթսիրութեան։ Ոչ գտաք ի նմա հետ մատնութեան. (Կլիմաք.։)
Դաւիթ զարդար ո կոչէ, որ զհետս դաւթի ողջ յանձին ցուցանիցէ. (Կիւրղ. թագ.։)
Հետ հաւատոց, կամ աղտեղութեան, տրտմութեան, բարեկրութեանց. (Եւս. պտմ.։ Վրք. հց.։ Ճ. ՟Ա.։ Գէ. ես.։ Ոսկ. յհ.։ Պիտ.։)
Նուազունքն՝ որ մնացին, լցին զհետս նոցա (այսինքն զտաղին).
ՀԵՏ ի. cf. Հետ. ոյ.
ի սուրբ լեառն ձիթենեաց ի տեղի հետի ոտիցն յիսուսի էր ծառ մի. (Եպիփ. ծն.։)
Շրջէր ի տեղիս տէրունական, եւ երկիր պագանէր հետի ոտից նորա. (Պիտառ.։)
following, next, subsequent.
ἁκόλουθος sequens ἑφ’ ἐξῆς quod deinceps. Որ ոք կամ որ ինչ զհետ գայ. յետագայ. հետակայ. հետագոյ. յաջորդ. հետեւորդ.
Ծննդոց եւ հետագայ մանկանցն։ Նման սմին եւ հետագայս (զինուորութիւն յետ մշակութեան ճառելի). (Պիտ.։)
Զորս հետագայս (բան) զայսոսիկ հաստատեսցէ։ Որպէս եւ հետագայ կարգ պատմութեանս յայտ առնէ. (Ոսկ. գծ.։)
Որպէս եւ հետագայս ցուցանէ բան։ Հետագայ բանիւս, զոր ասէ. (Խոսր.։ Բրսղ. մրկ.։)
Զանուն, զբայ, եւ զհետագայս նոցա զմասունսն. (Մագ. քեր.։)
Եկա՛յք կերա՛յք, եւ հետագայիւքն զարթուցանէ զնոսա։ Զոր եւ հետագայ բանիւս յայտնէ։ Զսոյն խորհուրդ եւ հետագայ ձայնիւս նշանակէ. (Գէ. ես.։)
trajectory.
inquiring, curious, inquisitive;
inquirer, investigator, examiner.
to trace out, to try to find out, to pry into, to search, to hunt or ferret out, to inquire, to investigate, to examine, to scrutinize;
խորազնին —, to search into, to go to the bottom of, to sift, to investigate;
— զպատճառս, to trace back to the first cause, origin or principle, to ascend to the original source.
ἑξιχνιάζω investigo, pervestigo. Որպէս թէ Զհետս ժտել (խնդրել. յն. զիդէ՛օ ), կամ հոտոտել. հետախուզել. հետաքննել. որոնել մանր խուզողութեամբ. փնտռտել, պրպտել.
Լրտեսել զերկիրն, եւ զհետազօտել զնա. (Դտ. ՟Ժ՟Ը. 2։)
Ո՛չ է հետազօտել զսքանչելիս տեառն. (Սիր. ՟Ժ՟Ը. 5։)
Ովրիգենէս հետազօտէր զթարգմանութիւն (սուրբ գրոց). (Շիր. քրոն.։)
Զխորս մտացն ի խոյզ եւ ի քնին արկեալ հետազօտեցէ՛ք. (Սեբեր. ՟Է։)
Հետազօտէր զսիրտս եւ զերիկամունս։ Ոչ հարցաքննէ կամ հետազօտէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23. 27։)
Հետազօտել զբանս, կամ զխորս. (Շ. մտթ.։ Սարգ. յկ. ՟Բ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
Ձեռն ի մաճի գործոյն՝ զյետնոցն հետազօտեալ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Ոչ կարացի հետազօտել խորհրդոյն աստուծոյ. (Նար. երգ.։)
Հետազօտեալ ի դժոխս. (իբր խուզողութեամբ իջեալ ի խորս. կամ հետամուտ լեալ) (Շար.։)
Թո՛յլ տուր այժմ, մի՛ հետազօտօղ լինիր կարապետդ. (Անթիպատր։)
Եւ էր քննիչ եւ հետազօտող աստուածային պատուիրանացն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Է.։)
cf. Հետազօտ.
Որ հետազօտէ. հետազօտօղ. հետամուտ.
Իւրոյ երանութեանն հետազօտիչս (զմեզ) յարմարեաց. (Տօնակ.։)
investigation, search, inquiry, examination;
curiosity.
ἑξιχνιασμός investigatio, pervestigatio. Հետազօտելն. հետաքննութիւն. խուզողութիւն.
Մեծամեծ յարուցեալ կամ հետազօտութիւնք սրտից. (Դտ. ՟Է. 16։)
Առաւել քան զբան եւ զհետազօտութիւն. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Հետախաղաղ՞՞՞ծածկեմ.
addieted to women, abandoned to the love of women, immoderately fond of women, in love, amorous madman;
slave of the fair sex, general lover.
ԻԳԱՄՈԼ ԻԳԱՄՈԼԻ. θηλυμανής insano foeminarum amore captus. Մոլորեալի սէր իգի. իգասէր. եւ իբր Իգամոլական.
Ոչ ձի իգամոլ՝ ի կին ընկերին վրնջելով։ ձիք իգամոլք եղեալք եղծին ապականեցին զկարգ սուրբ ամուսնութեան. (Սարգ. ՟ա. պետր. եւ Սարգ. ՟բ. պետ.։)
Վառեալ արքային՝ բորբոքմամբ հրատին իգամոլ ախտին. (Գանձ.։)
Վարարեալ գարշախառն շամբուշ վավաշացն իգամոլեաց. (Մագ. ՟Հ՟Բ։)
to be addicted to women, abandoned to the lust of women.
Իգամոլ լինել. մոլիլի սէր օտար կանանց.
Իգամոլելով՝ (կամ իգամոլ ելով՝) զայլոյ ամուսինս ապականէին. (Փիլ. իմաստն.։)
lust of women.
որ եւ իգախազութիւն. մոլութիւնի սէր իգի. պագշոտութիւն.
Հրաժարեալք ի վավաշալից իգամոլութեան։ Ոչ խառն ի խուռն յարձակին ի զեղխ իգամոլութիւնս խառնիցն. (Պետ.։)
loving, fond of women;
dandy, coxeomb;
gallant;
cf. Իգամոլ.
Հայեցեալ յազգն արիական՝ թէ իգասէր էր. (Եզնիկ.։)
Կամ որպէս իգացեալ. θηλυδρίας effeminatus, pathicus
Շնացօղս գործեն, եւ իգասէրս, եւ պոռնիկս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
feminality, female sex;
effeminacy.
Զմիտսն իգութեան առնապէս վառեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 21. յն. զիգական միտսն։)
Ոչ արութիւն եւ ոչ իգութիւն տեսեալ լինի (ի յարութեան). (Բրսղ. մրկ.։)
կամ որպէս Մեղկութիւն.
արձակեցաք զլեզուս մեր չար հայհոյութեամբ ... եւ զհոտոտելիս իգութեամբ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։ Տես՛ եւ ՍԻԳՈՒԹԻՒՆ։)
Կամ որպէս Ազգ մեղաց մանկատռփութեան.
Զախտ իգութեան ախտանալ սովորեալք են. (Փիլ.։)
out;
— կողզել, to pull out, to extract;
cf. Դուռն.
like a viper.
Իբրեւ զիժ. ըստ օրինակի իժից եւ քարբից.
Իժաբար դիմեալ յանաստուած ոմն ... ասպատակէին՝ գործել զանարժան բարս սննդակից չար սերմանցն. (Ղեւոնդ.։)
viperous, malieious, wicked.
Ո՛չ խուն ինչ պատճառք գոն ... թէ ոչ իժաբարոյդ ունի բաղբաղեալն անձն. (Պիտ.։)
Ճարտար եւ իմաստուն թովիչ մարգարէք եւ առաքեալք եւ տէրն, որոց ոչ լուան իժաբարոյքն. (Վրդն. սղ.։)
young viper;
young adder.
իժակորիւնն որ ի նմանէ ծնանելոց է, ուտէ բերանովն զարգանդ մօրն եւ ելանէ. (Վեցօր. ՟Թ։)
to get waspish, to rage.
ԻԺԱՑԵԱԼ. որպէս իժ եղեալ. չարագործ. եղեռնաւոր.
Ոչ հանդուրժեալ գազանաբարու եւ իմացեալ գայլն ապականեալ՝ կոչէ զնա. (Ճ. ՟Ա.։)
like or similar to vipers.
Վառեալք զթոյնս իժանման չարութեանն ի հաւատացեալս քրիստոսի թափեսցես. (Յհ. կթ.։)
cf. Իլ.
Մանոցն թել մի ձգէ, եւ տայ զային զիլիկաւ. (Կանոն.։)
առաքեաց զնա առ աղախնեայսն՝ զի վաստակեսցի իլիկ եւ ոստայն. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ.։)
Ի ձեռն առեալ զիլիկ մանելին, եւ հիանայր ընդ բանս հրեշտակին. (Գանձ.։)
իլիկն, եւ ասեղն, եւ մախաթն. (Ոսկիփոր.։)
my, mine;
my own, mine, my family, friends, people.
Ստացական դերանուն՝ ի սեռականէ էականիս Ես, զոր տեսցես. ἑμός meus. իմս. որ ինչ իմ է, կամ ինձ անկ է.
Անձին իմոյ։ Ի տան հօր իմոյ։ Ի տան իմում։ Բանից իմոց։ Յանձնէ իմմէ։ Ես պօղոս գրեցի իմով ձեռամբ.եւ այլն։
որ եւ սիրելի իմոց իսկ ախորժակացս է. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Ընկալեալ աղերս ի յիմոյս ձայնէ։ Ի ձեռն ձեռին ստացողին իմոյ յանէից. (Նար.։)
Յորոց մի էր եւ իմն (այսինքն ոգւոյ չափ սիրելինանձին իմոյ) աստուածաշնորհ եւ յոքունց գերազանց՝ հրեշտակն ի մարմնի գրիգոր նարեկացի. (Լմբ. ատ.։)
Կամ իբր գ. Իրք իմ. մարձաւորք իմ. եւ այլն.
չիցէ. ինձ իշխանութիւն յիմսս առնել զինչ եւ կամիմ։ Ճանաչեմ զիմսն, եւ ճանաչիմ յիմոցն. եւ այլն։
Ի վերայ իւրոցն. (Խոր. ՟Բ. 89։)
ամենայն իմքն քո են, եւ քոյքն իմ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
begotten, born of me.
Իմ ծնունդ յինէն ծընեալ. կամ նմանութեամբ Յինէն բուսեալ.
զիմածին գեղեցկահրաշն զարմ՝ քաղցրաճաշակ հայրախնամ գթով սնուցանէի։ Իմածին դեռածաղիկն համբակի։ ընդէ՞ր խամրես զիմածին դեռաբողբոջս զարմն, եւ զփշոցն փոխատուես տխրութիւն. (Պիտ.։)
intelligible, comprehensible, perceptible, conceivable;
intellectual, intelligent;
—ք, spiritual intelligences;
— է, it is to be understood, it means.
νοητός, νοερός intelligibilis, intelligentia percipiendus. Ըմբռնելի մտօք. ճանաչելի հոգւով. անկեալ ընդ տեսութեամբ մտաց, եւ ոչ աչաց. հոգեղէն աննիւթ.
Էակացն են ոմանք՝ որ իմանալիք են, եւ են՝ որ զգալիք. արդ իմանալեացն ծայր աստուածայինքն են, եւ զգալեացն՝ մարդկայինքն. (Սահմ. ՟Դ։)
Զհրեշտակացն իմանալի գոլ ասաց զբնութիւնն, այսինքն ո՛չ տեսանելիք եւ շօշափելիք գունակ մարդկան, այլ իմանալիք միայն. (Լծ. ածաբ.։)
Սիոն զգալի լեառն, եւ խաչս իմանալի, զի մտօք իմանի սորա խորհուրդ. (Շ. բարձր.։)
Իմանալօք գոհութեամբք, եւ մարմնատեսակաւ երկրպագութեամբք. (Դիոն.։)
Իմանալի ասէ զլռելեայնն եւ ի միտսեղեալն. իսկ մարմնատեսակ՝ զգլխոյն խոնարհումն. (Մաքս. ի դիոն.։)
հոգւոյ աչօքն տեսանէ զաներեւոյթ յստակ լոյսն ճառագայթից ցալի արեգական. (Եղիշ. ՟Ե։)
Յաւետախաղաց շնորհիւ ցոլացեալ յիմանալի ճառագայթից հոգեւորաց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ունի եւ քարինս իմն իմանալիս. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ոչ կարէ կեալ առանց կերակրոյ իմանալւոյ. (Լմբ. սղ.։)
զիմանալիս մեր մարդ, որ ներքին էր (ի ստորինս), այժմ տրամակայեալ՝ յեղափոխեցաւ վերին. (Մագ. ՟Ե։)
Խստութեամբ սրտի, որպէս խստորով ցանկան զիմանալին իւրեանց մարդ (այսինքն զհոգին սնուցանել). (Լմբ. ատ.։) (որ հայի ի յաջորդ նշ)։
Եթէ ոչ իմանալի, զիա՞րդ եւ մարդ. զի եւ ոչ անմիտ կենդանի մարդն է ... Իմանալի, այլ ոչ անմիտ մարդն. (Առ որս. ՟Թ։)
Հոգին բնական եւ միտքն իմանալի յօրէնս տեառն խորհելով. (Խոսր.։)
Ի շնչականացն որոշեցեր, հոգւով իմանալեաւ խառնեցեր. (Նար. ՟Ե։)
Կամ գ. Հոգեղէն էակ. հրեշտակ.
յամենեցունց յայսցանէ ազատ են իմանալիքն. (Իգն.։ Իմանալին մարմնական ձայնիւ բարբառէր. Շար.։)
Քերոբէքն եւ սերոբէք, որ ծայրքն են իմանալեացն. (Վրդն. ծն.։)
զայսոսիկ զվերասացեալսդ իմանալեօք տեսեալ ի հեռուստ ժամանակաց. (Շ. բարձր.։)
Իմանալեօքն տեսանեն զքաղցրութիւնն աստուծոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Աղօտ է եւ ի մոռացօնս դարձեալ իմանալւոյս տեսութիւն. (Լմբ. էր ընդ.։)
Իսկ ըստ նմանութեանն իմանալի է այսպէս. (Ագաթ.։)
Զոր եթէ զիսկն ոք նկատեսցէ, ունայնութեամբն է իմանալի. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Որ քաջայայտ ի հարցափորձէ այլոց տեսողացն լինի իմանալի. (Պիտ.։)
intelligent, skilful, clever;
well made, well constructed, skilfully made.
Որ իմաստութեամբ գործէ.
Իմաստագործ անսխալաստեղծ պատշաճակերտ կազմիչ համայնից. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Կամ իմաստութեամբ գործեալ. կազմեալ.
Ո՛վ մշտաշարժ երկնի բնութեան, գնդաձեւ իմաստագործ ձեռուանցն բարձրութեամբ լայնացեալ. (Պիսիդ.։)
Զիմաստագործ արարչութեանն աստուծոյ ծանիցէ. (Երզն. քեր.։)
tinking wisely or judiciously, wise, sensible, judicious, provident, cautious.
Քաջարիագոյնն եւ իմաստախոհ նահատակն. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)
Տեսանէր իմաստախոհ նահատակն. (ՃՃ.։)
cf. Իմաստախոհ.
ԻՄԱՍՏԱԽՈՐՀ ԻՄԱՍՏԱԽՈՐՀՈՒՐԴ. որ եւ ԻՄԱՍՏԱԽՈՀ. իմաստուն խորհրդով. խոհական. հանճարեղ. արթուն մտօք. Խելացի.
Լուեալ զայս ամենայն բան ապստամբութեան զինքենէ իմաստախորհին վահանայ. (Փարպ.։)
Ի կորովաբան եւ յիմաստախորհ արանց. (Սամ. երէց.։)
Կարծեցեալ անդ լինել զիմաստախորհուրդ մամիկոնեանն յանհոգս. (Փարպ.։)
sophist, pedant, sophister;
sophistical, pedantieal;
finespun, subtle.
Իբր յն. սոփեստէս. σοφιστής sophista. Այն՝ որ համարեալ է որպէս իմաստուն կամ իմաստասէր ոք եւ գրագէտ, ճարտասան, եւ այլն. եթէ իցէ արդեամք, եւ եթէ անուամբ եւեթ.
Զոր իմաստնոց, այլ ո՛չ իմաստակաց արժան տեսանել. (Փիլ. լին. ՟Գ. 35։)
Կարծեցեալք այն իմաստակք Մագ. (՟Ե։)
Զամնիւքն գտցէ գերազանցեալ զիմաստակացն հոյլս. (Պիտ.։)
Իմաստակի ումեմն արտաքնոյ բարւոք թուեցաւ չար ասել ըզմահ։ արձագանք ... ըստ իմաստակի ումեմն օտարի զօդ վիրաւորեալ։ Դպիր կշտամբեալ, իմաստակ խելագար. (Նար.։)
Մերթ որպէս իմաստակական. σοφιστικός sophisticus. Բազումք իմաստուն կարծեն զգտակն բանից իմաստակաց։ Կամի յանդիմանել զիմաստակ բարսն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)
philosophical;
intellectual;
sensible;
sophistical.
ԻՄԱՍՏԱԿԱՆ որ եւ ԻՄԱՍՏՆԱԿԱՆ. որ կայցէ ինչ վայելչական իմաստնոց կամ իմաստասիրաց եւ իմաստութեան.
հայեա՛ց ընդ իմաստական անձն. (Ոսկ. ի քանանացին.։)
Տեսակք հաւաքմանցն ... եթէ առաւել է սուտն քան զճշմարիտն, լինի իմաստական. (Անյաղթ վերլծ. Արիստ.։)
intellectual, intellective;
sensible.
կրօղ իմաստութեան. իմաստուն ինչ.
արկ ի զկենդանութիւն ի փչել բերանոյ իւրոյ զկենդանական շունչն իմաստակիր մտաւորութեան՝ բանաւորութեան. (Ագաթ.։)
Ի ձեռն իմաստակիր եւ քաղցրահամ բոյր խօսից նուաճէր յինքն զամենեցուն սիրտ. (Կաղանկտ.։)
sophism, sophistry, pedantry, cavil, chicanery, quibble, paralogism, paralogy.
իմաստակն գոլ. իմաստակելն. անհիմն կամ պատիր իմաստութիւն.
իմաստակութեան գործ է՝ բանագիւտ լինել. իսկ իմաստութեան զիւրաքանչիւրսն քննել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cf. Իմաստնանամ.
Իմաստնասցի ամենայն գիտութեամբ աստուծոյ. (Վրք. հց. ձ։)
Զիմաստացեալն ի հաւատս. (Գանձ.։)
wisely, learnedly.
Իմաստութեամբ. խոհականութեամբ.
Որոց իմաստապէս նշանակէ բան. (Մաքս. եկեղ.։)
Իմաստապէս տպաւորեցոյց. (Նար. մծբ.։)
Կամ ա. Ճարտար արուեստայարմար.
Աշտարակօք՝ բարձր ահաւոր, իմաստապէս արուեստաւոր. (Շ. եդես.։)
Իսկ եթէ ընդէր, լուիցես իմաստապէս. (Վրք. հց. ՟Բ. հին ձ. ուր նորն եւ տպ. իմաստապէս։)
philosopher;
sage, man of science, of learning.
φιλόσοφος philosophus φίλων σοφίαν amans vel studiosus sapientiae. Սիրօղ իմաստութեան. փիլիսոփոս, փիլիսոփայ.
Ուստի. կարեն իմաստնանալ՝ որք ոչ ի դպրոցս իմաստասիրացն դեգերին. (Պիտ.։)
Կատարեալ իմաստասէրն զամենայն ինչ խոստանալ գիտել, եւ գիտէ զօգտակարն։ Զորոյ զպատճառն բնական իմաստասէրն (բնախօսն) գիտէ. (Սահմ. ՟Դ. ՟Բ։)
Ամենայնիւ ջանամբ արտաքին իմաստասիրացն նմանել, որ աղաբողօքն պարծէին. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Նմանութեամբ ասի.
Առաքինք ի զգայութեանց եւ իմաստասէրք երկու են, տեսանելիք եւ լսելիք. (Փիլ. լին.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. հետեւօղ բարոյական իմաստասիրութեան, յորում մասին նշանաւոր էր առ հելլենացիս Սոկրատ. առաքին. ըզգաստ. իմաստուն. խոհական. հեզ եւ համբերօղ.
Իմաստասէրկոչեմ ես ոչ զայն՝ որ զամենայն գիտէ ... այլ որ անախտ կենցաղավարութիւն ստացեալ ունի յինքեան. քանզի կատարեալ իմաստասէր է՝ ոչ բազում ինչ գիտէ ... այլ որ անբիծ եւ անախտ կենցաղավարութիւն ստացեալ ունի յինքեան. քանզի կատարեալ իմաստասէր՝ ո՛չ որ բազում ինչ գիտէ, այլ որ զախտս կարող գոյ հնազանդեցուցանել. (Սահմ. ՟Ի։)
Եւ ոչ իմաստասէր քահանայիցն պատկառեցին. (Առ որս. ՟Ը։)
Հեզութեամբ ամնայնի տանել, որպէս վայե՛լ է ըստ աստուծոյ իմաստասիրի։ Իմաստասիրին պարզ եւ արժան է ազատամիտ լինել ի նախանձութենէ եւ ի դառնութենէ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. որպէս Երաժիշտ եկեղեցւոյ կամ դաապետ. որ եւ Փիլիսոփոս ասի.
Ի սուրբն սոփիա գումարեալ կան բազմութիւն հոգելից իմաստասիրաց, որք անլռելի հրաշաձայն եղանակօք վերառաքեն զմաղթանս. (Ճ. ՟Ժ.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. որպէս Իմաստասիրական, եւ առաքինական.
Իմաստասէր կամօք եւ բանիւ. (Վրդն. ծն.։)
philosophically;
wisely, learnedly.
φιλοσόφως sicut philosophus Իբրեւ զիմաստասէր՝ ըստ ամենայն առմանն. որպէս փիլիսոփայ, իմաստութեամբ, եւ առաքինաբար.
Իմաստասիրաբար իմն խնամով տեղեկանալ մասամբն զբովանդակ երկրին զթնութիւն. (Պիտ.։)
Զսեռն իմաստասիրաբար սահմանեալ ի նոցանէ տեսանեմք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Կատարեալ ամենայն եւ բարի, եւ իմաստասիրաբար, եւ արարչագործապէս են եղեալ. (Նիւս. բն.։)
Զպանդխտական կենացն ... Շ. (ատեն.։)
philosophical.
φιλοσοφικός philosophicus. Սեպհական մաստասիրաց, եւ իմաստասիրութեան ըստ ամենայն առման. փիլիսոփայական, իմաստական, եւ առաքինական.
Ոչ գոլովամենեւին հմուտ իմաստասիրական բանից. (Սահմ. ՟Զ։)
Իմաստասիրականին եւեթ պարապեալ տեսութեանց բանի. (Պետ.։)
ամենայն իմաստասիրական ձայն հնգիւքս այսքւք գտանի յարդարեալս. (Անյաղթ պորփ.։)
իմաստասիրական զգայութիւնք են (տեսանելիք եւ լսելիք), ի ձեռն որոց ստացեալ լինի ի մեզ բարի կեալն. (Փիլ. բագն.։)
Զորոց սղբութիւն իմաստասիրական հեզութեամբ տանէր սոսթենէս. (Ոսկ. գծ.։)
Հմտանալ յամենայն իմաստասիրականս (այսինքն յիրս իմաստասիրութեան) բառից եւ ոլորոկաց, եւ ապա համարձակել ի թարգմանութիւն. (Շ. բարձր.։)
Գօտեաւպնդել ըզմէջսն մերձ է յիմաստասիրականն (հանճար), կազմ ի գործ, եւ անարգել յընթեցս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
to be philosophioal;
to be virtuous.
φιλοσοφέω philosophor. Իմաստասեր եւ առաքինի լիել, գտանիլ.
Յորժամ դու թշնամանես զնա եւ անարգես, եւ նա լռութեամբ համբերէ, դու խայտառակիս, եւ նա իմաստնասիրանա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
cf. Իմաստասիրաբար.
իմաստասիրապէս յեղյեղել ըզկոչումնդ անուանդ. (Նար. մծբ.։)
philosophy;
wisdom.
φιλοσοφία philosophia, amor vel studium sapientiae. Սէր իմաստութեան. փոյթ իմաստից եւ գիտութեան. ուսումն փիլիսոփայութեան ըստ ամենայն մասանց.
Սահման իմաստասիրութեան ի ստուգաբանութեան, որ ասեն. իմաստասիրութիւն գիտութիւն գոյիցն՝ ըստ որում աստուածայնոց եւ մարդկայնոց իրողութեանց. (Սահմ. ստէպ։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Իմաստասիրելն, իմաստուն վարդապետութիւն. իմաստութիւն. իմաստ. հանճար. խրատ.
Մի ի բազմաց նորա իմաստասիրութեանց առաջի ահա եդեալ. (Պիտ.։)
Սարսելի է մահ, այլ ոչ առ այնոսիկ որք զվերին իմաստասիրութիւն վերնական եւ անկոխելի. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Վարկանել զաղքատութիւն իմաստասիրութիւն, եւ զչարչարանսն հանգիստ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Քաղցուցանէ հաւատոց քոց զիմանալեացն իմաստասիրութիւն. (Լմբ. սղ.։)
ԻՄԱՍՏԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Առաքինի խորհուրդ եւ քաղաքաւարութիւն. իմաստութիւն գործնական, եւ հոգեւոր.
բե՛ր զաստուածնյին հանդէս իմաստութեան զգեցցուք։ Իմաստասիրութիւն է խոկումն մահու. (Սահմ. ՟Ա. ՟Ը։)
Զճշմարիտ հարստութիւն ախորժեսցուք, եւ զհաւատի իմաստասիրութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
that has lost his senses, mad, foolish.
Որոյ սպառեալ են իմաստք. անբաժ յիմաստութեան. անխելք.
Ահա ես ինքն ինձէն կամաւորապէս անձնամատն ... զգայազիրկ եւ իմաստասպառ. (Նար. ՟Ի՟Բ։)
wisely, learnedly, skilfully, sensibly, prudently, judiciously, ingeniously;
discreetly;
sentimentally.
σοφῶς sapienter. որ եւ ԻՄԱՍՏՆԱՊԷՍ. Իմաստնաբար. իմաստութեամբ.
Իմաստաբար եւ բարւոք հոդ տանի էիցս. (Նիւս. բն.։)
Զիա՞րդ վայել է իմանալ զպօղոսի ձայնիւ իմաստնաբար ասացեալսն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ.) (ա՛յլ ձ. իմաստաբար. տպ. իմաստասիրաբար)։
to grow wise, to learn, to know, to be instructed;
to understand, to comprehend.
σοφίζομαι, σοφοῦμαι sapiens efficior Իմաստուն լինել. ստանալզիմաստութիւն. խելացի ըլլալ, խելք սորվիլ.
Իմաստնացաւ սողոմոն քան զամենայն մարդիկ. եւ իմաստնացաւ քան զգեթան եւ այլն։ Եւ ընդէ՞ր իմաստնացայ։ Յորս իմաստնացաընդ արեամբ։ Ասացի բա իմաստնացայ. եւ այլն։
Եթէ իմաստնութիւն զինքն գոլ ասէ որդի, զիա՞րդ իմաստնանայր. եւ թէ պատահեաց նմա իմաստնանալն, եղիցի երբէք՝ զի ոչ այսպիսի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ուստի. կարեն իմաստնանալ, որք ոչի դպրոցսցասիրացն դեգերին. (Պիտ.։)
Ի լուր համբաւոյ նորա իմաստնացան տըգետք. (Եղիշ. ՟Է։)
Երանելի առաքեալքն իմաստնացան, եւ իմաստնացուցին զլսողսն այսմ բանի. (Համամ առակ.։)
Կամ φρονέω sapio, sentio εἱδός εἱμι novi. Խելամուտ լինել. ի միտ առնուլ. իմանալ.
Որ ասեն ցկիւրոս իմաստնաջի՛ր, եւ զամենայն կամս իմ արասցես. (Ես. ՟Խ՟Դ. 29։)
հեթանոսք.. որք վասն յարութեան ոչինչ իմանան, գործեն որ ինչ վայել է իմաստնացելոց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Հանդիսանան պահել զպատուիրանս նորա, եւ իմասնանան ի բարիս. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
Զո՞ր թողութիւն ունիցիմք մեք, որ յաղագս երկիւղին աստուծոյ ոչ կարեմք իմաստնանալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Զանմտութիւնս զայս ի բաց ընկեսցուք ի բաց ընկեսցուք, եւ իմաստնասցուք ի բարւոք կեանս մեր։ Զճշմարիտիմաստութիւն իմաստնասցուք ի կեանս մեր։ Որ զերկիւղն աստուծոյ ունի, զշնորհացն աստուծոյ իմաստութիւն իմաստնանայ. (Սարգ.։)
cf. Իմաստնաբար.
Հնչէր նովաւ զերգ սաղմոսին՝ իմաստնապէս ի տասնաղին. (Յիսուս որդի.։)
the seat of wisdom;
intellect, sense.
Ընդունարան իմաստութեան. խելքի տեղ, գլուխ.
Հոսեալի յերկնուստ զգոյիւ գագաթանս իմաստնարանի բազմակիս. (Նար. կ.) (կայ եւ ձ. իմաստարան. )
instructive.
Եթէ զաստուած պատճառ չարեաց կամիցին ասել, անկանին յիմաստնարար խորհրդոց. (Եզնիկ.։)
cf. Իմաստնարար.
Զաւակին իւրոյ դնել օրինակ իմաստնացուցիչ եւ ուսուցիչ խորհեցաւ նա։ Նշան իմաստացուցիչ եդ նմա. (Եփր. ծն.։)
Նայել ընդ իմաստնացուցիչ խորհուրդս աստուծոյ. (Համամ առակ.։)
Իմաստնացուցիչ հաղորդութեամբն առլցեալս զնոսա նշանակէ. (Շ. հրեշտ.։)
Իմաստացուցիչ է ամենաբաւական հոգին աստուծոյ. (Լմբ. իմ.։)
Զայս կրեն մանկունք ի վարդապետաց, եւ անզգամք յիմաստնացուցչաց. (Փիլ. լին.։)
intelligent;
knowing, learned.
Իմաստուն. հանճարաւոր. իմաստաւոր. խելացի.
Զսոկրատէս եւ հարց ոմն իմաստնաւոր. (Պիտ.։)
Մարդ իմաստնաւոր. (Ոսկ. ես.։)
wise, sage, learned woman.
զայպիս իմաստուհի (զտիկինն սաբայ) զարմացոյց։ Հոգիք բարեաց, ո՛վ իմաստուհի կին, նմանեալ են աղբերաց բղխման. (Ածազգ. ՟Թ. ՟Ժ։)
տէրն զիմաստուհին զայն պոռնիկն ո՛չ ասաց թէ երկաւ, այլ թէ յոյժ սիրեաց. (Վրք. հց. ՟Դ։)
intellective, intellectual;
intelligent;
spiritual;
the mind, the intellect, the understanding;
—ք, the spirits of light, the Angels.
νοητός intelligibilis. Իմանալի. որ մտօք է տեսանելի, եւ ոչ աչօք. Եւ այս է յոյժ սքանելի եւ իմացական տեսութիւնք. Եղիշ. խաչել.։
Իմացական ի վեր քան զբան՝ աստուածախաչ, որ է գործի կենաց. (Անյաղթ բարձր.։)
Իմացական որ մտաց իմանի, այսինքն աստուածախաչ եղեալ գործի սպանման, եւ նոյն գործի կենաց. (Շ. բարձր.։)
Իմացական մաքուրնուիրօք, եւ մտաւորն պատարագօք. (Նար. խչ.։)
Չէ անտեղի զայս իմանալ՝ թէ կարգեցան, զարդ իմ պայծառ, ունել զխորհուրդ իմացական. (Շ. իմ. եղակ.։)
Ստեղծանէ իմացականս միտք զիս յաթոռ առաջնորդութեան. (Լմբ. սղ.։)
ԻՄԱՑԱԿԱՆՆ. գ. Միտք. իմացօղ զօրութիւն. Հաւատքն իմացականին է ներգործութիւն։ Հաւատամք իմացականիս գիտութեամբ. (Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
ԻՄԱՑԱԿԱՆՔ. Հրեշտակք. Հոգերէնք.
Այս են հրաշք զարմանալիք ի վեր քան զմիտս իմացականաց. (Անան. եկեղ։)
Իմացականքն անայլայլելիք են ըստ էութեանն. (Նիւս. բն.։)
ինն են աստուածային դասք իմացականացն. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Իմացութիւն.
Ասաց՝ ըստ իմացութեան լուսափայլել նոցա. (Մաքս. ի դիոն.։)
Երեսքն՝ որ իբրեւ զարեգակն՝ յայտ առնէ զառաւելութիւն նորա իմացականութեանն տեսութեամբ՝ զաստուածային իմաստութիւն. (Լմբ. յայտն.։)
of quick apprehension, attentive, intelligent, discerning.
Յառաջահայեաց եւ իմացող մտաց դիւրին է անաշխատ ճանաչել. (Փարպ.։)
cf. Իմացութիւն.
Իմացումն. իմանալն. հասողութիւն. եւ Ըմբռնումն, կամ ըմբռնողութիւն. իմացական կարողութիւն. Վերածելն զմիտս ամենեցուն առ իմացողութիւն լուսոյն։ տեսին զաստուած դասք քահանայիցս իմանալի հայեցողութեամբ ձեռօք. (Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ է իմացութիւն իմացողութիւն, եւ ոչ իմանալի. այլ իմացողութիւն է յառաջ եկեալ իմաստքն, եւ իմացողութիւն է զգայութիւն յորում կայ իմացութիւն. (Եւագր. ՟Ի՟Ը։)
intellect, understanding;
sense, sentiment;
cenception;
meaning, sense, signification;
thought, design.
Ոչ դանդաղեալ մտօք խօսիցիմք, այլ իմացածով զբանն բերիցեմք։ ամենայն երկիւղիւ ընդ. նմա եւ վասն նորա բնաւ իմացուածովք աւարտել զբանն. (Խոսր.։)
Ստուգագէտ իմացուածիւ ծանուցեալ։ Զնոյն բարեաց իմացուածս յայտ ածեալ. (Յհ. կթ.։)
Ճեղքեն զբանն ըստ թիւր եւ տկար իւրեանց իմացուածոցն. (Շ. թղթ.։)
Յառաջ գան ի յառաջնոյն իմացուած է յերկրորդսն։ իմացուածք նոցա ոչ են ըստ մերոց իմացուածոց. (Մաքս. ի դիոն.։)
Զանսպառ խաղացմունս աստուածայնոցն ի վերայ իմացուածոզդ շարժմունս ծանեայ. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Թէ առաջինն եւ միջին փորուածքն կրեն ինչ, իմացուածքն հանդերձ զգայարանօքն հատանին. (Նիւս. բն.։)
Առատութիւն իմաստութեան աստուծոյ եւ դատաստանի նորա անցանէ զիմացուածով մարդկան. (Լծ. ածաբ.։) (որք բերին եւ ի ՟Ա նշ։)
ԻՄԱՑՈՒԱԾ. իմաստ բանին. դիտաւորութիւն բովանդակեալ ի բանին.
Գիրս ստանալ ... զի ի նոցանէ զբանսն եւ զիմացուածս բերիցէք ի միտս ձեր. (Ոսկ. յկ.։)
Ձերոցդ իմացուածուածոյ խորհուրդ, եւ մերոյս հաւատոյ բանն. (Աթ. ՟Դ։)
ԻՄԱՑՈՒԱԾ. αἵσθησις sensus. Ազդումն. ըմբռնումն զգայութեանց.
արդի իմացուածովս զգայութեանց մաքրոց իմանամք զերեւելիսս. (Եւագր.։)
intelligence;
intellect, understanding, comprehension, perception;
sentiment, opinion;
thought, design, project;
—ք, the celestial intelligences, the angels.
νόησις, διανόημα intellectus, intellectio, cogitatio. իմացումն. իմացողութիւն. ըմբռնումն, եւ խոկումն.
Սիրտ հաստատեալ յիմացողութիւն խորհրդոյն. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 29։)
Իմացութիւն զանազանապէս ասի. զի ա՛յլ է հաւանել իմանալոյն. (Լմբ. սղ.։)
Ուղիղ իմացութիւն բանիցն պատրաստէ մտացն ի բարձր տեսութիւնս ելանեալ. (Ոսկ. յհ.։)
Եթէ կամեցիս, փոքր ինչ ասացից իմացութեան օրինակաւ. (Կլիմաք.։)
Լակոնացիքն բազում իմացութեամբ, եւ ոչ բազում բանիւք վարէին. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Բարձրագոյն իմացութիւն է այսմ խոնարհ բանին։ Որ խոնարհագոյն թուի, ունի ի ծածուկ զբարձրագոյնն։ զի՛նչ ի գիրս իմացութիւնք են՝ իմանալ եւ ի միտ առնուլ. (Ոսկ. յհ.։)
Ըստ կարի խուզողութեամբ եւս փեռեկել առաջի այնոցիկ, որք խնդրեն զիմացութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
Միտքս կրօղ եղեալ աստուածային իմացութեան. այսինքն իմաստից, կամ տեսութեան մտաց. (Լմբ. ժղ.։)
ԻՄԱՑՈՒԹԻՒՆ. νόημα, νόος, νοῦς intellectus, mens, ingenium Իմացական զօրութիւն. միտք. Ոչ չափին բանիւք կամ իմացութեամբք շնորհեալքն ի նոցանէն զնոյն տկարութիւն իմացութեան նոցա. (Նար. երգ.։)
Կայք ամենայն եւ շարժութիւն իմացութեանցն եւ անձանց՝ (աստուծոյ հոգւոց) եւ մարմնոց. (Դիոն. ածայ.։)
Կամ յոքն. իմացութիւնք, իբր Հրեշտականք, որ միտք են բոլորովին. իմանալիք. հոգեզէնք.
Զգալեօք պատկերօք զերկնայինսն դրեաց իմացութւնսն։ Յերկնայնոցն իմացութեանց քահանայապետութիւնս, որպէս կարող եմք, ի վեր հայեսցուք. (Դիոն. երկն.։)
իմացութիւնս կոչեն եւ յունաց իմաստունքն զիմանալիս եւ զհրեշտակականս զօրութիւն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Պարք վերնական իմացութեանց հպագոյնք առ աստուած հանդիմանելով. (Անան. եկեղ։)
ԻՄԱՑՈՒԹԻՒՆ. αἵσθησις sensus Ազդումն. ըմբռնումն ի ձեռն զգայարանաց. զգայութիւն.
Այն որ ի մէնջ տեսանի՝ (կամ տեսութիւն՝) հաւատարիմ է քան զայլ իմացութիւնս. (Ոսկ. յհ. 25։)
Մերկացի՛ր զիմացութիւն (այսինքն զքո խելս կամ զզգայութիւն), ուրացի՛ր զմարմին. (Կլիմաք.։)
cf. Իմացութիւն.
νόημα, νόησις intellectio, intelligentia, cogitatio, sensus եւ այլն. իմանալն եւ իմանիլն. իմացութիւն. ըմբռնումն՝ մտօք. գուշակութիւն մտաց. հասկըցողութիւն, հասկընալը.
Որքան փոքրկութիւն մտաց մերոց կարէ ձգիլ յիմացումն. (Խոսր.։)
Իմացականացն ի ձեռն մտացն լինի իմացումն. (Նիւս. բն.։)
Ոչ գիտացին զտեսիլն (զաքարիայի), այլ միայն իմացմամբ նկատեցին՝ նշանս եւ զօրութիւնս ինչ լինել ի տեղւոջ սրբութեան։ հրեայքն եւ այլքն մարմնաւորօքն (աչօք) ըստ մարմնի իմացմանցն տեսանէին ... եւ դուք իմացմամբ տեսանէք առաւել յետ չարչարանացն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Զիմաստալի հոգին միշտ յիմացումն աստուծոյ, աւ ի յայս հադերձեալ կենացն կրթէ։ Իմացումն մտաց ելանէ յերկիրս, ընթանայ ի ծագս աշխարհի, յիշէ զանցեալսն. (Լմբ. սղ.։)
Խորհուրդ յղութիւն է մտաց, եւ բան՝ ծնունդ է իմացմանց. (Արծր.։)
Խորհեալ չարաչար իմացմունս առնն ի միտս իւր։ Զայս ամենայն չար իմացմունսիմացեալ սինոյ սեպհին. (Փարպ.։)
Ետուն տանել զթուղթն լի թունիւք սատանայական իմացմամբ. (Արծր. ՟Գ. 61։)
Սոքա ամենեքին իմացմամբ ըմբռնին, եւ ոչ զգայարանօք. (Լմբ. ժող.։)
ԻՄԱՑՈՒՄՆ. αἵσθησις, νόησις sensatio, sensus, perceptio. Զգալն յանձին. ըմբռնումն մտօք եւ զգայութեամբ. Եթէ ունկնդիր լալ (բանից մերոց) եւ ի ձեռն գործոց ցուցումն ընձեռէք, իմացումն ոչ առցուք քրտանց եւ աշխատութեան մերում. (Ոսկ. յհ. ՟ա. 21։)
Ոչ տագնապի եւ աղօթելոյ. (Աթ. ՟Դ։)
full of happiness, very happy, joyful.
Լի բարեբախտութեամբ. բարեբախտիկ ամենայնիւ. բարերջանիկ.
Լիբախտիկանդրէն օգնականութեամբ ի խաղաղուտն դառնայցեն վայր։ Լիաբախտիկք ի կենցաղումս յօրանան փառօք. (Պիտ.։)
with full hands;
bountifully, plentifully, generously;
cf. Բռնալիր.
Հնձեմ լիաբուռն զամբարշտութեան տոյժս. (Պիտ.։)
Առատ է ձեռն քո, եւ լիաբուռն տաս կարօտելոց. (Վանակ. յոբ.։)
well-bent (bow);
—ք, skilful archers.
ԼԻԱԳԻՐԿՔ. Լցեալ գրկօք. գրկալիր, որպէս աղյեղն լիով լարեալ, եւ աղեղնաւոր քաջ.
կապարճեալք ... եւ լիագիրկք աղեղամբք ձգէր նետս. (Արիստակ.։)
Լիագիրք եւ պղնդաձիրք նետողաց. (Մեսր. երէց.։)
Լիաձիրգք եւ լիագիրկք մտցեն անդր. նետիւք եւ աղեղամբ. (Ոսկ. ես.։)
cf. Լայնալիճ.