suffering.
Ըմբերելն չարեաց. չարակրութիւն. չարքաշութիւն.
Վասն ախտիցն՝ եւ զհանգամանսն (կրից) յառաջագոյն յանձինս մեր չարըմբերութեամբ ընկալցուք. (Եւագր. ՟Ե։)
sly, pernicious art.
որպէս յն. Արուեստ չար, կամ չարարուեստութիւն. κακοτεχνία.
Զկարեւորն եղծին, եւ զչարուեստն ընդ արուեստն խառնեցին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։ 8)
cf. Չարչարական.
Զգեցաւ մարմին չարչարելի։ Անչարչարելին, ասէ, չարչարի չարչարելեաւն. (Եղիշ. ՟Ը։ Յհ. իմ. երեւ.։)
չարչարեցաւ անչարչարելին չարչարելեաւն, եւ մեռաւ անմահն մահկանացուաւն. (Շ. թղթ. ստէպ։)
Խոնարհեցար ի չարչարանս չարչարելի բնութեամբ մարդկան. (Շար.։)
Առեալ զչարչարելի մարմին, եւ ի չարչարելոջն չարչարեալ անչարչարելին. ինքն չարչարելի, եւ ինքն անչարչարելի. (Սիւն. առ պտր. անտիոք.։)
Մահն ի մեղաց էառ սկիզբն ... քանզի եւ չարչարելիք իսկ անտի եղեաք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։ 6)
passibility.
to torment, to harass, to molest, to pain, to ill-treat, to ill-use.
κακόω, κακουχέω, βασανίζω malis afficio, male tracto, affligo, crucio. կր. πάσχω patior κακοπαθέω mala patior πονέω laboro ὁδυνάομαι dolore afficior . Չարիս եւ կիրս եւ տանջանս հասուցանել. նեղել. խոշտանգել. աշխատ առնել. հարստահարել. կր. կրել զչարչարանս, զվիշտս. չարչըրկել. եւ ցաւ նեղութիւն քաշել.
Ծառայեցուսցեն զնոսա եւ չարչարեսցեն։ Չարչարեաց զնա սարա։ Զժառանգութիւն քո չարչարեցին։ Զքեզ եւ զազգատոհմն քո չարչարեցեն։ Արկ հերովդէս արքայ ձեռն՝ չարչարել զոմանս յեկեղեցւոյն.եւ այլն։
Չարչարեցայ, եւ խոնարհ եղէ մինչեւ յոյժ։ Չարչարեցար ամենայն ուրեք, ուր չարչարեցաւ հայր իմ։ Ռամիկն թագաւորաւն հանդերձ չարչարեալ, եւ այլն։
Որոց չարչարեալ են խելապատակքն. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Բ։)
Չարչարեցի՛ր իբրեւ զբարւոք զինուոր, եւ նահատակեա՛ օրինօք, որպէս զի պսակեսցիս։ Ասէր ցանձն իւր, չարչարեցի՛ր, եւ մեռցիս. (Բրս. պհ. ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Գ։)
Ոչ տալ քուն աչաց ... յերկիւղէ այսոցիկ չարչարեալ հոգւոյ իմոյ. (Շ. ընդհ.։)
Չարչարեցաւ մովսէս ցասմամբ. (Վրդն. սղ.։)
Զայս ամենայն չարչարեցաւ առ ի կեցուցանել զմեզ. (Ածազգ. ՟Ա։)
Զայնպիսի չարչարանս չարչարեցաւ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
of a just measure, symmetrical;
moderate, regulated, of steady habits, temperate, sober.
μέτριος moderatus. Որ բերէ յինքեան զչափ, կամ ի չափու ունի զանձն. բարեխառն. զգաստ.
Քանզի ոչ չափաբեր այր զզրկօղսն թողեալ՝ քինայցէ ի նոցայցն՝ զպատիժս պատուհասից ի բաց բարձեալ ի պարտողացն՝ յոչն մեղուցեալ ամբարիցէ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Եւ իբրու Չափաւոր ինչ. դուզնաքեայ.
(Զբանսդ) ոչ չափաբեր ընկալայ, այլ անշուշտ եւ ճշմարիտ գիտեմ. (Փիլ. լիւս.։)
measured, proportioned, symmetrical;
rhythmical, metrical.
μέτριος moderatus. Չափաւոր. չափով բերեալ.
Եւ զի՞նչ է ինձ սակաւս եւ նուազագոյնս յօդել սահմանս կսկծելիս չափաբերականս, մինչ անցեալ է ըստ քանակութիւն։ Նշխար յիշատակի մասին օրհնութեան չափաբերականի (ի նոյեան տապանէ). (Նար. ՟Ե. եւ Նար. մծբ.։)
Եւ էր անարգանքն ասացեալք՝ տաղ չափաբերական։ Ոտանաւորս եւ չափաբերականս գերակայ գրել տաղս։ Քերթութիւն է առասպելավարժութիւն, եւ չափաբերական բանիւք պատմութիւն զանազան իրաց. (Նոննոս.։ Մագ. ՟Ժ՟Ա։ Երզն. քեր.։)
proportionably, symmetrically, regularly.
Չափաբեր գոլով. պահելով զչափ բանից եւ բառից.
Յարահետեւօղք իմաստասիրացն, եւ վերահայեցօղք չափաբերապէս մակագրութեանց. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Զառ ի ծերունեացն անցեալ բան՝ ի պարզագունիցն չափաբերապէս հանդիպեցայց. (Յհ. կթ.) (այն է բան Պորփիւրի. տե՛ս ի բառն Չափաւորապէս)։
to reduce to order;
to versify.
ՉԱՓԱԲԵՐԵԼ. Չափով եւ կարգաւ յառաջ բերել, յարմարել. եւ Տաղաչափել.
Զթիւս ըստ ծննդոց իւրաքանչիւրոց մինչ առ մեզ՝ չափաբերել. (Արծր. յռջբ։)
Տաղ դիւցազնական չափաբերեալ ըստ ելլենացւոցն։ Ի քառից տասանց չափաբերեալ գտցի. (Մագ. խչ.։)
measure, symmetry, proportion;
rhythm, meter;
cf. Չափագիտութիւն.
μέτρησις, μέτρον mensura, metrum συμμετρία apta proportio, moderatio. Չափ իրաց եւ բանից. չափակցութիւն. համեմատութիւն. յարմարութիւն.
Գեղեցկութիւն մարմնոյ՝ որ ի չափաբերութենէ մասանց եւ գեղեցկակերպութեանց գոյանայ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 19։)
Ի նկարագրութիւնսն՝ ո՛չ որ զպայծառութիւն դեղոցն ունի, այլ որ զչափաբերութիւն յօդաչափաբերութեանն՝ նա՛ է գովելի. (Արշ.։)
Եթող նա զտախտակն պղնձի, այսինքն զաստռոնոմին՝ որ ընդունէր զչափաբերութիւն ժամուց տուընջեան։ Աստուծոյ (չիք) ոչ պատկեր եւ ոչ ձեւ, եւ ոչ քանակութիւն, եւ ոչ չափաբերութիւն. (Մագ. ՟Ե։)
Ոյք քաղդէութեամբ, եւ չափաբերութեամբ, եւ որքանութեամբ զբաղէին». (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17.) իմա՛ ըստ յն. աստղաբաշխութեամբ, մաթէմադիգայիւ, եւ թուաբանութեամբ։
to proportion, to equal, to symmetrize.
measurable.
to measure;
to examine, to ponder, to weigh;
to judge, to conjecture;
to reward, to return like for like;
to versify, to make verses;
չափեաց նմա վեց չափովն գարի, he gave him six measures of barley.
μετρέω, διαμετρέω, καταμετρέω metior, dimetior. Ընդ չափով արկանել. առնուլ զչափ քանակաց. չափով տալ, հատուցանել. եւ Քննել. յորոշեալ չափ վերծանել զիմն.
Չափեցին չափովն։ Չափեսջիք երկուս հազարս կանգունս։ Ո՞ չափեաց ափով իւրով զջուրս, եւ զերկինս թզաւ, եւ զերկիր ամենայն քլաւ։ Մանէ, չափեաց աստուած զթագաւորութիւն քո, եւ վախճանեաց զնա։ Ոչ բազմաժամանակեայն է, եւ ոչ որ թուով ամացն չափիցի։ Որով չափով չափէք, չափեսցի ձեզ։ Անձամբ յանձինս զանձինս չափեն (մեծացուցանելով զանձինս).եւ այլն։
Յերկրէ յերկինս չափել լարօք. (Բրսղ. մրկ.։)
Չափեաց նա իւր աւուրս ծնանելոյ՝ օրինօք բնութեանս։ Ըստ ճանապարհացն առաքինութեան եւ օթեւանքն չափեցան. (Իգն.։)
ՉԱՓԵԼ. μετρέω versibus complector. Չափաբանել. տաղաչափել.
Եւ մեք սաղմոսաբանեսցուք, եւ յոլովս գրեսցուք, եւ չափեսցուք. (Առ որս. ՟Դ։)
Ի գրել բանիւ աստուածական, ոտիւք չափեալ ներտաղական։ Կատարեցաւ բանըս չափեալ՝ ի համբակէ նուաստացեալ. (Շ. խոստ. եւ Շ. վիպ.։)
want of disposition to do good;
selfishness.
Պատժելն բարերարութեան գործ է, չպատժելն՝ չբարերարութեան. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ա։)
Որպէս՝ Ոչ բարերարութիւն.
uninhabited.
trash, rubbish, trifles;
pock-mark.
• «ճզմած ձիթապտուղի կեղևանք» Վստկ. 184. «Դարձո՛ զչեչն հանդերձ կտովն ի ջրաղացն»։
• = Նոյն է չանչ բառի հետ և նրա հետ միա-սին փոխառեալ է Կովկասեան լեզուներիս-հմմտ. յատկապէս վրաց. ჭა ճաճա «խա-ղողի կեղևանք», ჩეჩა չեչա «վուշը մաքրել», ნაჩეჩი նաչեչի «վուշի խծուծ»։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ատն. չէչ, Ղրբ. չիչ և Շմ. ջէջ «ճըզ-մած խաղողի կեղևանք», Երև. չէչ «թութի քամած կեղևանք», Ախց. Կր. չէչ «խնձորի. տանձի և նման պտուղների նետելու մեջու-կը, կանաչեղէնների դէն գցելու մասերը, չօփ»։-Սրանց հետ նոյն են չաչ Հմշ. «եգիա-տազորենի վրայի շապիկը կամ պատեանը». Տր. «լոբու դրսի կանաչ պատեանը», Խտջ «շողգամի և բողկի կանաչ տերևները՝ որ չորացնելով պահում են կերակուր եփելու համար»։
• ՓՈԽ.-Թրք. և յն. գւռ. Ատն. č̌eς «խաղո-ղի ճզմած կեղևանք» (Արևելք 1888, նոյ. 8-9), ուտ. čec «միջից մեղրը քամուած մեղրահաց»։
• «կալի մէջ լցուած մաքուր ցորենի դէզ». գաւառական բառ է, որ հնից աւանդ-ուած չէ. սխալմամբ է որ ՆՀԲ նախորդը շը-փոթում է սրա հետ։
• = Պրս. [arabic word] čat, որ և [arabic word] cas, [arabic word] žaž «դէզ կալի կամ կոյտ արմտեաց, զոր դիզեն զկնի ծեծելոյ և որոշելոյ ի յար-դէն զցորեանն ի կալին». նոյնից է թրք. թթր. čaǰ, čac, čaš, jaš «կալսած հաճարի կամ վարսակի դէզ. 2. մաքրելուց յետոյ կալի մէջ մնացած բարակ յարդը» (Будaгoвъ 1, 454). նոյն բառն է դարձեալ՝ որ թուրքերէնի միջոցով փոխ առնուելով՝ դարձել է սերբ. čadǰ, čadja, լեհ. čac, čadž «բարակ յարդ»։ -Աճ.
• ԳՒՌ.-Խրբ. չmջ, Ակն. Եւդ. չէչ «կալի մէ» դիզուած մաքուր ցորենի շեղջ»։-էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով չէչ հոմանիշը (Բիւր. 1898, 865) անշուշտ հայերէնից է. իսկ թրք. գւռ. Եւդ. [arabic word] čej և Տ. ǰeǰ «ցո-րենի դէզ» չեն կարող լինել հյ. շեղջ բառից (ինչպէս կարծում են Թուրեան, Բիւր. 1899, 798 և. Գազանճեան, Յուշարձան 329), այլ նոյն են վերինների հետ. այսպէս նաև թրք. [other alphabet] ︎ čee «մաքրելուց յետոյ կալի մէջ մը, նացած ցորենը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 178)։
• «ծակոտիք». արմատը հնից չէ ա-ւանդուած. յետնաբար միայն գտնում եմ գործածուած Ադամ. 136. «Կողն նման է պինդ ոսկրի, բայց մէջն փուճ, չեչով իլի»» Սակայն սրանից ունինք չեչաքար «ծակոտ-ևէն մի քար» Անյ. ստորոգ. Առաք. լծ. սահմ. 540։
• ԳՒՌ.-Արմատը պահուած է «ծաղկախտից մնացած հետքեր երեսի վրայ» և «մեղրև ծակ ծակ բջիջներ» նշանակութեամբ. այս-պէս Ախց. Խրբ. չէչ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. չիչ.-Բայց նշանակում է նաև «մեղրի բջիջները կազմող մեղրամոմը» (Ղրբ.), «մեղրից քամ. ուած մոմը» (Երև. Սեբ.), «մեղրի բջիջների սև նիւթը» (Ակն.). նմանութեամբ «միսը ծա-մելուց յետոյ մնացած անհիւթ մասը» (Ղրբ.)։ Այս իմաստները, մանաւանդ վեր-ջինը, կարող են լինել չեչ «կեղևանք» բա-ռից։-Նոր բառեր են չեչոտ (Շմ. չէչօտ, Ջղ. չիչոտ, Մշ. չիչոդ, Տփ. չէչուտ), չեչմեղր, չեչ-խաթու, չեչոտենի «մի տեսակ տանձ՝ վրան սև կէտերով»։
Բառ. ռմկ. Դէզ եւ խռիւ. մրուր կամ մանրուք իրաց, թին, խեշերանք. կամ Պիսակութիւն. խորտաբորտութիւն.
Դարձո զչեչն հանդերձ կտովն ի ջրաղացն. (Վստկ. ՟Մ՟Ղ՟Ե։) յաւել ի մեկնութիւնն. Առաւել ասի ռմկ. որպէս շիւ կամ ճիպռէ խաղողոյ. եւ որպէս դատարկ մաղ մեղու։
pumice-stone.
(Ասի) խոշոր՝ որ անհաւասարք են (մասունքն). որպէս չեչաքարն. (իսկ) ողորկն՝ որ հաւասար են. որպէս ապակի կամ մարմառն. (Անյաղթ ստորոգ.։) ( ըստ Լեհ. քար ծակալից սպնգանման. pumex ).
pocky.
pseudobishop.
Անարժան կամ սուտ եպիսկոպոս.
Յամենայն քաղաքս արիանոսս չեպիսկոպոսս յղէր։ Որ անուանեալք էին չեպիսկոպոսունս աղանդոյն արիանոսաց. (Բուզ. ՟Դ. 5. 8։)
Անընդունելի սինհոգոսին չեպիսկոպոսունքն եւ անարժան քահանայքն նզովեցին զսուրբ գերմանոս պատրիարգն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Թ.։)
pseudopriest, bad or unworthy priest.
Անարժան կամ սուտ երէց. չքահանայ.
Պարգեւ առեալ չերիցուն զգիւղն. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
not yet;
not till now;
չեւ տեսեալ, before seeing.
ՉԵՒ. ՉԵՒ ԵՒՍ. οὑδέπω, οὕτω, μήπω, οὑκ ἕτι adhuc non, nondum πρίν antequam. Տակաւին ոչ. դեռ եւս ոչ. մինչչեւ. նախ քան. դեռ չ, չեղած.
Չեւ էր հոգի, քանզի յիսուս չեւ էր փառաւորեալ։ Չեւ եւս գիտէին զգիրս։ Չեւ լինէր արեգական ճառագայթիցն յաշխարհ սփռել. (Յհ. ՟Է. 39։ ՟Ի. 9։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 14։)
Ո՛չ է պարտ ձեզ հուպ լինել եւ մերձենալ առ նոսա, որ չեւդ էք բժշկեալ, որ չեւդ էք սրբեալ մկրտութեամբ. (Ագաթ.։)
Չեւ էր ուրուք ձեռնարկեալ յեկեղեցին յայտնի։ Ի ճշմարտտութեան վերայ չեւ է հասեալ. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
Յառաջ քան չեւ էր եկեալ բաբելացին. (Վահր. յար.։)
Մերթ՝ ըստ հոմաձայնութեան յունին, իբր Եւ ոչ իսկ. ոչ եւս. այնուհետեւ ոչ.
Ի բնական կրից ոչ էր օտար. ապա թէ ոչ՝ չեւ էր մարմին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21։)
Թէ չէր երեւեալ հօրն արդարութիւն ի յերկնից, չեւ էր սկսեալ ճշմարտութիւնն ի յերկրէ. եւ թէ չէր խրախուսեալ մարդն ի յերկնայնումն, ոչ եւս էր սրբեալ. (Նար. կուս.։)
to neutralize.
China.
unheard of.
Ոչ լուեալ. չիմացեալ. եւ ոչ լուեալ գոլ.
Չլուեալ այնուհետեւ այր ընկերի բարբառոյ. (Ագաթ.։)
Ի չքմեղս լինելով՝ չլուելոյն առնէր (ռմկ. չլսելու զարկաւ. չիլսեցի կըսէր). (Բուզ. ՟Ե. 24։)
to turn a deaf ear to, to desire not to hear, not to hear on that side.
lifeless;
cf. Անկենդան.
Չկենդանիքն զիա՞րդ կարիցեն կենդանեացն պատճառ ծննդեան լինել. (Եզնիկ.։)
Նաբուքոդոնոսոր պատկեր կանգնեաց. եւ կենդանին ի չկենդանւոյ կամէր պայծառագոյն երրեւել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
lazy, idle, unoccupied, sluggish, slothful.
οἱκοτρίβης verna, otiosus. Ընդոծին անգործ, որ ոչն աշխատի ի կեանս իւր. անպիտան.
Անամօթից եւ չկեցուաց է կալն եւ ծաղր առնել զայնպիսի նշաւակութիւնս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
laziness, etc.
Չարաչար կեանք՝ ոչինչ ընդհատ ի մահուանէ. անգործութիւն անպիտան.
(Բաժանեալքն ի կործանման աշտարակին) մի մի ի նոցանէ զմէնութիւն չկեցութեան յանձինս իւրեանց բերէին. (Ագաթ.։)
not to suffer.
incapable, impotent, powerless.
Անձեռնհաս. անբաւական. անզօր։ (Ագաթ.։)
innocent, harmless.
ՉՄԵՂ կամ ԱՌ Ի ՉՄԵՂ. Որ չունի մեղանչել այլում. անվնաս, կամ անվնասելի.
Ամենազօր հրամանաւ ի հակառակիցն սիաբանեալ, ի պատճառս առ ի չըմեղ բնութեանն. (Գանձ.։)
not blaming, not finding fault with.
ՉՄԵՂԱԴՐԱՆՔ ՉՄԵՂԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Անմեղադրութիւն. ներողութիւն.
Չմեղադրանս յամենեցունց պահանջեմ. (Ճ. ՟Ը.։)
Չմեղադրութիւն խնդրէ բանիցն ասացելոց. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
cf. Չմեղադրանք.
ՉՄԵՂԱԴՐԱՆՔ ՉՄԵՂԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Անմեղադրութիւն. ներողութիւն.
Չմեղադրանս յամենեցունց պահանջեմ. (Ճ. ՟Ը.։)
Չմեղադրութիւն խնդրէ բանիցն ասացելոց. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
cornel-tree.
not eternal.
Որ ոչն է մշտնջենաւոր, կամ յաւիտենից.
Զիա՞րդ չէականքն եւ չմշտնջենաւորք ընդ էականին եւ ընդ մշտենջաւորին երկրպագութիւն առնուցուն. (Եզնիկ.։)
free from guile, innocent.
Ոչ յանցուցեալ. ոչ մեղուցեալ, որպէս դնի ի յն.
Թագաւորեաց մահ եւ ի վերայ չյանցուցելոցն ըստ նմանութեան յանցուածոցն ադամայ. (Հռ. ՟Ե. 14։)
cf. Չնչին.
dry, frugal;
— հաց, dry toast;
— սեղան, frugal table, light meal.
Չոր եւ բեկեալ. աշտուճ. անպաճոյճ.
Հաց չորաբեկ. (Յհ. կթ.) (ուր գրի եւ ՉԱՐԱԲԵԿ հացիկ)։
Վայելեալք ցերեկութեանն վաստակօք, ի չորաբեկ սեղանն մատչին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
xerophagus, feeding on dried aliments;
very abstemious.
որ եւ Չորաճաշակ. Որ կեայ չոր եւ ցամաքային իրօք. չորակեր.
Էր այր պարկեշտ եւ չորակեաց (կամ չորակաց). մինչ զի յամենայն աւուրս պահոց անձէթ եւ անգինի էր սեղան նորա. (Հ. յնվր. ՟Ժ՟Դ.։)
to live on dried things, to practise xerophagy.
nourishment composed of dried fruits, legumes or herbs, xerophagy;
vegetarianism;
rigorous abstinence.
ՉՈՐԱԿԵՐ ԼԻՆԵԼ. χηροφαγέω arida comedo, cibis siccioribus vescor. Չոր ուտելեօք կամ հացիւ եւեթ ապրիլ. հրաժարել ի պարարտ կերակրոց. չոր ուտել, չոր պաք բռնել.
Ոչ է պարտ զքառասնորդսն մեծի հինգշաբաթին լուծանել, այլ չորակեր լինել. (Կանոն.։)
Պարտ է ի սուրբ քառասներորդս աղուհացիցն շաբաթի եւ կիւրակէի չորակեր լինել, որպէս եւ յայլ աւուր. (Տօնակ.։)
Յայնմ աւուր սակաւ չորակեր լինել. (Մխ. դտ.։)
ξηροφαγία siccis vesci, tenuis victus. որ եւ ՉՈՐԱՃԱՇԱԿՈՒԹԻՒՆ. Չորակերն լինել. խիստ պահեցողութիւն. չոր պաք.
Նահանջեա՛ զսրտմտօղ բարսդ չորակերութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to dry, to dry up, to render dry;
to decay, to wither;
to drain, to lay dry.
Տալ չորանալ. ցամաքեցուցանել. եւ Գօսացուցանել. անպտուղ կացուցանել. չորցընել.
Արար հաց, եւ չորացոյց յոյժ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Արեգակն զգիջութիւն չորացուցանէ. (Իսիւք.։)
Զանպտուղն այսօր չորացուցեր զթզենին. (Շար.։)
Ոչ ելանէր եւ ոչ փախչէր (քրիստոս), թէպէտ եւ չորացուցանել կարէր զձեռս հարկանողացն. (Իսիւք.։)
Զամուլն (աննա) արար բազմածին, եւ չորացոյց զարգանդ փենանային. (Ոսկիփոր.։)
cf. Չորրեակ.
cf. Չորրեակ, եւ Քառեակ։
cf. Չորեքաղի.
ՉՈՐԵՔԱՂԵԱՆ ՉՈՐԵՔԱՂԻ. Որ ունի չորս աղիս կամ լարս. որպիսի է նուագարան՝ քառակի աղեօք.
Որպէս զչորեքաղեան երգարանս տե՛ս դու զմեզ։ Ետ ի նա փոքրիկ չորեքաղի մի։ Չորեքաղւոյ ձայն հնչեաց ի մէջ եկեղեցւոյն. (Ոսկիփոր.։)
tetrachord.
ՉՈՐԵՔԱՂԵԱՆ ՉՈՐԵՔԱՂԻ. Որ ունի չորս աղիս կամ լարս. որպիսի է նուագարան՝ քառակի աղեօք.
Որպէս զչորեքաղեան երգարանս տե՛ս դու զմեզ։ Ետ ի նա փոքրիկ չորեքաղի մի։ Չորեքաղւոյ ձայն հնչեաց ի մէջ եկեղեցւոյն. (Ոսկիփոր.։)
quadrennial;
every four years.
cf. Չորսամսեան.
cf. Չորսամսեան.
tetrahedron.
grown on mount Sanir.
hairy, hirsute (an epithet of Hercules).
Որոյ յատակն կամ նստոյքն է թաւամազ. մակգիր Հերակլեայ յառասպելս քերթողաց.
Հանդիպեալ սեւայատակին եւ թաւայատակին. (Նոննոս.։)
heavy eye-browed, beetle-browed.
Ոյր յօնքն են թաւամազ.
Էր սուրբն Պետրոս կարճահասակ, երկայնաքիթ, եւ թաւայօն։ Եւ էր սուրբն Պօղոս ճաղատ, մեծաքիթ, թաւայօն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Թ.։)
to grow thick;
to become shaggy or hairy.
Թաւ լինել ըստ ամենայն առման, որպէս տերեւախիտ, մազոտ, եւ Հաստ, թանձր.
Թաւանան մայրիք տերեւօք եւ ոստօք. (Վանակ. տարեմտ.։)
Թաւացեալ էր առ հասարակ ամենայն մարմինն. (Ագաթ.։)
Թաւացան խորգով իբրեւ զԵսաւ. (Եփր. նին.։)
Թաւացաւ իբրեւ գէսս առիւծու. (Կոչ. ՟Բ։)
(Այբ տառն) ընդ թաւին թաւանայ. (Վրդն. ծն.։ եւ Ոսկիփոր.։)
shaggy, hairy, hirsute;
— այր, hairy man, covered with hairs.
ԹԱՒԱՐԾԻ δασύς pilosus, hirsutus գրի եւ ԹԱՒԸՐԾԻ, ԹԱՒԱՐԾ. Թաւ (այր). թաւ այծենի՝ մորթ կամ զգեստ արկեալ զանձամբ. մաշկեւոր. մազոտ. բրդոտ.
Այր թաւարծի, եւ գօտի մաշկեղէն ընդ մէջ իւր. (՟Դ. Թագ. ՟Ա. 8։)
Մորթօք այծենեօք ըստ Եղիայի այր թաւըրծի. (Արշ. վերջաբ։)
thicket, coppice.
ԹԱՒՈՒՏ կամ ԹԱՒՈՒԹ. Թաւ եւ թաւ վայր.
Հոլովեալ անկաք ի խիստ թաւուտ թուփս դժնըկաց. (Փարպ.։)
Առ հովիտսն թանձրախուռն անտառին ... ի թաւութ խարձիցն ... իբրեւ ընդ թաւութսն անկանէին եւ այլն. (Բուզ. ՟Դ. 14։)
thickness;
hairiness;
aspiration of letters or sounds;
thickness of voice.
δασύτης densitas, pilositas, et aspiratio vocis Հոծութիւն կամ թանձրութիւն տերեւոց, մազից, գիսոց. եւ Հաստութիւն հնչման, տառից.
Վասն թաւութեան զնոյնս պարտ էր կարգել ի գրի։ Բայց է տեսակ թաւութեանն՝ յանզգայից երկիր (բուսաբեր), եւ յզգայականաց անբան կենդանին (ասուով կամ ստեւով). (Երզն. քեր.։)
Մազովն թաւութեամբ. (Ագաթ.։)
Ի թաւութենէ մազիցն. (Նոննոս.։)
Լերկս այս (հնչումն) ի թաւութենէ այլոցն երեւեցաւ. (Քերթ. քեր.։)
thick, hushy, tangled, briery.
ԹԱՒՈՒՏ կամ ԹԱՒՈՒԹ. Թաւ եւ թաւ վայր.
Հոլովեալ անկաք ի խիստ թաւուտ թուփս դժնըկաց. (Փարպ.։)
Առ հովիտսն թանձրախուռն անտառին ... ի թաւութ խարձիցն ... իբրեւ ընդ թաւութսն անկանէին եւ այլն. (Բուզ. ՟Դ. 14։)
transparent, clear, pellucid.
Ուրա՛խ լեր Մարիամ, օթարան ուղփեան լուսոյն, եւ թափանշոյլ իւղոյն. (Ճ. ՟Գ.։)
penetrative, subtile, piercing, pervious.
ԹԱՓԱՆՑԱԿԱՆ ԹԱՓԱՆՑԱՅԻՆ, յնոյ, ոց. ա. Թափ անցանօղ. միջամուխ. բոլորովին միացեալ անշփոթ.
Թափանցական խառնութեամբ յաստուածութեանն ոգի՝ բաղկացոյց զգոյութիւն շնչոյս հրաշապէս. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Որ ազդողական զօրութեամբնթափանցական է քան զամենայն սուր երկսայրի՝ որոշումն ոգոյ եւ շնչոյ. (Ղեւոնդ.։)
cf. Թափանցական.
ԹԱՓԱՆՑԱԿԱՆ ԹԱՓԱՆՑԱՅԻՆ, յնոյ, ոց. ա. Թափ անցանօղ. միջամուխ. բոլորովին միացեալ անշփոթ.
Թափանցական խառնութեամբ յաստուածութեանն ոգի՝ բաղկացոյց զգոյութիւն շնչոյս հրաշապէս. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
penetration;
penetrability.
Թափանցանցն գոլ. միջամուխն լինել. անցք.
Ճաճանչ կիզանօղ ընդհանրական թափանցանցութեան խորհրդոյ մեծի։ Եւ որ ի մեզ մտիցն պատուհանաց մշտաբացիկ թափանցանցութիւնք. (Նար. ՟Ժ՟Զ. ՟Ղ՟Գ։)
penetration, perviousness.
ԹԱՓԱՆՑՈՒՄՆ մանաւանդ ԹԱՓ ԱՆՑՈՒՄՆ. Թափ անցանելն. ընդմտանելն եւ անցանելն յայնկոյս.
ԶԻ մի՛ թափանցումն միայն կարծեսցես. (Երզն. մտթ.։)
vagrant;
like a -.
Որ թափ առնու ընդ վայր. եւ Ընդ վայր յածմամբ.
a roving or wandering life, vagrancy, vagabondage.
Տաղտկացեալ էր ի մոլորական թափառականութենէն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
the act of idling or lounging about.
ԹԱՓԱՌԱՆՔ πλάνη vagatio որ եւ ԹԱՓԱՌՈՒՄՆ. Ընդ վայր յածումն.
Ոչ դժուարելով ընդ թափառանսն եւ ընդ յածումն։ Զօտարութիւնս ստէպ ստէպ, եւ զմիմեանց վերայ թափառանս մոլորանացն. (Փիլ. իմաստն.։)
Ժողովեցան ի մեղացն թափառանաց տերամբն. (Ոսկ. ես.։)
to wander, to roam, to be vagrant, vagabond;
to ramble, to rove, to stroll, to range.
πλάζομαι, ἁλάομαι vagor, erro Թափ առնուլ ընդ վայր. մոլորական շրջիլ ի բացի. այսր անդր յածիլ. վտարանդի լինել.
Մինչեւ յե՞րբ թափառիցիս դուստր անարգեալ. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 22։)
Յաւերակս նորա մի՛ թափառիր. (Սիր. ՟Թ. 7։)
Ի ներքս անդ յածի յաստուածային գաւիթսն, եւ ոչ արտաքոյ թափառի. (Փիլ. իմաստն.։)
Իշխան օդոյս այսորիկ կոչէ զնա վասն յօդս թափառելոյ. (Եզնիկ.։)
Չկայցես ի միում տեղւոջ, այլ թափառիցիս. (Կիւրղ. ծն.։)
Մոլորեալ, եւ ի լերինն ընդ գազանականցն դիւաց թափառեալ։ Եթէ ընդ գազանս ինչ թափառեցայց. (Նար. ՟Ժ՟Ե. ՟Կ՟Ը։)
quickly, without delay, incontinent.
Թափառելով։ (Արծր.։)
ԹԱՓԱՌՆԱԿԻ մ. (ո՛չ է որպէս Թափառակի, թափառելով, այլ) Թափ առնելով վազս առեալ. փութանակի. արշաւակի. հապճեպով. ափալ թափալ.
Եւ նոքա թափառնակի անյապաղ հանդերձ իւրաքանչիւր զօրու եկին հասին առ մեծն վարդան. (Արծր. ՟Բ. 1։)
cf. Թափառական.
Եղիցին մոլորեալք թափառոտք ի մէջ հեթանոսաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Թափառանք.
Որք առաքելական քարոզութեամբն ժողովեցան ի մեղացն թափառմանէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Կաքաւողացն խխնջիւնս եւ սռնջանս, եւ ոտիւք թափառումն. իբր շրջաբերութիւն հանդերձ դոփմամբ ոտից։
effusion, shedding;
evacuation, expulsion, egestion;
— Միածնին, descent, humiliation, incarnation of J. C.
Թափելն, եւ իլն. իբր Դատարկումն. հեղումն ի դուրս. պարպիլը, վոթիլը. կամ Ծախումն. մէկ դիէն պակսիլը.
Հա՛րկ է կա՛մ թափմանն փոխանակ ի ներքս բերել զհաւասարս, կամ լուծանիլ կենդանւոյն։ Պիտոյ է մարդոյ կերակուր եւ ըմպելի վասն թափման։ Ըստ թափման կերակրոց. (Նիւս. բն.։ Սանահն.։ (որպէս ասի եւ Թափել զաւելորդս որովայնի)։)
Կերակուր արծաթասիրացն՝ ցանկութիւն շահիցն է. վասն այսորիկ յափշտակութիւն ընչիցն որպէս զթափումն արեան՝ զմահ ի վերայ բերէ նոցա. (Ոսկիփոր.։)
Իբր Զերծումն. զերծուցիչ. խալըսում, խալըսօղ.
Նեղելոցս թափումն. (Եպիփ. խչ.։ (կամ նեղելոց սթափումն)։)
ԹԱՓՈՒՄՆ. ταπείνωσις, κένοσις humiliatio, exinanitio, evacuatio Ունայնացուցանելն զանձն. նուաստակերպութիւն ի մարդեղութեան. խոնարհութիւն.
Յիշեցուցանելով զհարսնանալն Քրիստոսի, զնորայն վասն մեր զթափումն. (Խոր. հռիփս.։)
Սակս տնօրինական եւ վասն մեր թափմանն մինչեւ ի ծառայի կերպարանն. (ՃՃ.։)
Անայլայլապէս եւ անշփոթաբար կցորդ եղեւ մեզ, ոչ ինչ կրելով ի գերալրութիւնն իւր առ ի յանբարբառելւոյն թափմանէ. (Դիոն. ածայ.։)
Ընծայեցէ՛ք զմարմնոյ զթափումն, զոգւոյ ի վեր ելս. (Ածաբ. ի կիպր.։)
to remain empty, without;
to be emptied, evacuated;
to be uninhabited, devastated;
to become desert, desolate.
Զի մի՛ թափուրեսցի երկիրն, եւ գազանք ի նմա բազմասցին. (Նախ. օրին.։)
Թափրացաք եւ ունայնացաք ի ստացուածոց։ Իմացեալ զթափրանալ ամրոցին ի բնակչաց անտի. (Յհ. կթ.։)
cf. Թափուրիմ.
Զի մի՛ թափուրեսցի երկիրն, եւ գազանք ի նմա բազմասցին. (Նախ. օրին.։)
Թափրացաք եւ ունայնացաք ի ստացուածոց։ Իմացեալ զթափրանալ ամրոցին ի բնակչաց անտի. (Յհ. կթ.։)
hidden, secret, private, stealthy, clandestine;
in secret, privately, furtively, by stealth, stealthily, slyly.
Զառաջինն թաքթաքուն, եւ յետոյ լիրբ համարձակ եղեալ. (Մարթին.։)
cf. Թաքթաքուն.
Թաքչելով կամ թաքուցանելով զանձն. գաղտաբար. ի ծածուկ. պահւըտելով. յն. բայիւ. κατακρύπτω abscondo, occulto me
Պանդուխտք եղիցին, եւ թաքթաքուրք (կամ թաքթաքունք) շրջեսցին. (Սղ. ՟Ծ՟Ե. 7։)
Բնակին ընդ իս, եւ թաքթաքուրք շրջին։ Թաքթաքուր շրջին, այսինքն երբեմն ազդեն, եւ երբեմն խափանեն. հարկանեն մեղմագոյն, եւ թաքչին. դարձեալ ազդեն, եւ պարուրին։
Թագթագուրք շրջեսցին։ Թագթագուր, սիմաքոս (դնէ), գաղտ շրջէին, եւ զհետս իմ պահէին։
secretly, stealthily, furtively;
unknown to others;
silently, softly, quietly, noiselessly;
enigmatically, allegorically.
ԹԱՔՆԱԲԱՐ ԹԱԳՆԱԲԱՐ. κρυφίως, κρυφαίως, κρυφῇ occulte Իբրեւ թաքուն. գաղտնի օրինակաւ. ծածկապէս. ի ծածուկ. լռելեայն. ծածուկ, գողտուկ.
Որպէս թաքնաբար յամենեսեան թափանցեալ. (Դիոն.։)
Թաքնաբար արձակեցար. (Ճ. ՟Ա.։)
Իբր թաքնաբար առ նոյն կարծիսն ի վերայ բերէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8։)
Որում ոչ է կար համարձակ շրջել եւ ուսուցանել, այլ թաքնաբար լինել որպէս վնասապարտս. (Շ. ատեն.։)
Թաքնաբար ունին առ իւրեանս անյայտ ի տեսողացն. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Ասէ թաքնաբար (առագաստեալ բանիւ). (Լմբ. տնտես.։)
Ասաց ցիս թագնաբար. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ժ՟Գ.։)
secret, occult, hidden, mysterious, dark, obscure.
κρυφιωμύστος arcani mysterii, arcana docens Որոյ խորհուրդն է թաքուն. ունակ գաղտնեաց.
Ծածկեալ թաքնախորհուրդ լռութեանն միգով. (Դիոն. Ածաբ.։)
Թագնախորհուրդ առաքինութեամբ, կամ իմացմամբ. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. օր.։)
to become hidden, to remain concealed.
Թաքուն մնալ. թաքչել.
Ի քէն այսպիսի այր պատուեսցի, զի մի՛ թագնասցի, որոյ եւ անունն գրեալ է ի դպրութեան կենաց. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Թաքնաբար.
Զոր ի յՂուկասու աւետարանին գրեալ ... առանց գրոց խորհրդով թաքնապէս աւանդեցաւ նոցա ի Պօղոսէ. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. ԹԱՔՈՒՆ, եւ ԹԱՔՆԱԲԱՐ.
Թողու մեզ զօր թաքնի, շահատակել առաքինաբար։ Ունել ոչ թաքնի եւ խաւարչտին զլուսափայլութեանն շաւիղս. (Մագ. ՟Ծ՟Ա. ՟Կ՟Դ։)
Բաղբաղեալ թագնի զթոյնս իւրեանց։ Խրթնացեալ եւ թագնի ընդ գրուանաւ ծածկէին. (Մագ. ՟Ա. ՟Ի՟Ե։)
hiding, occnltation, concealment;
secrecy, mystery, arcanum.
Գերագոյնն զարդ որպէս թաքնութեան նախակարգաբար հպեալ՝ թաքնութեամբ վարկանելի է քահանայապետել երկրորդին։ Աստուածայինն թաքնութիւն գերագոյն էութեամբ քան զամենեսեան արտաքս է համբարձեալ։ Զգերագոյնն քան զմեզ թաքնութիւն լռութեամբ պատուեցաք։ Նոյն Աստուծոյ թաքնութիւնն թէ զի՛նչ երբէք իցէ, ոչ ոք ետես, եւ ոչ տեսցէ. (Դիոն.։)
Երրորդութեանն անտես թաքնութեան խորհրդակից սիրոյ կոչեցար. (Նար. կուս. որ հայի ի բանն Դիոն.։)
Խորհրդական թաքնութեամբ զմի մի ի նոցանէ դնէր ի ձեռս հօր. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Թաքչիմ.
Ոչինչ ի մերոցն զանխլացեալ թաքնու յամենահայեաց աչաց. (Սարկ. քհ.։)
Ընդ անուամբքն նոցին մերթ թաքնու, մերթ յայտնի. (Ոսկ. ես.։)
Տկար հոգին փախչի եւ թագնու։ Հոգիս թագնու, եւ ոչ մեռանիմ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Դ։)
Թագաւորն խնդրէ սպանանել զիս, եւ ես երթամ թագնուլ։ Երթամ թագնում, եւ դարձեալ գամ. (Վրք. հց. ձ։)
occult, hidden, secret;
latent;
ի —, in secret, privately, cf. Թաքնաբար.
κρυφίος, κεκρυμμένος occultus, arcanus գրի եւ ԹԱԳՈՒՆ. Թաքուցեալ. ծածուկ. գաղտնի. զանխուլ. գոց.
Ամպոյ տեսակաւ նշանակելով զսրբազանսն իմացութիւնս՝ թաքնովն լուսով գերազարդապէս լցեալ։ Ի թաքնոյն ածի նախայայտութեամբ. Ի թաքնոյն ի մեզ էած, եւ այլն. (Դիոն.։)
Ջահ վառեաց զնոսա, եւ ոչ է օրէն նոցա թաքուն լինել. (Իգն.։)
Թաքուն եւ նուրբ են տեսութեամբ. (Սարգ. վերջ։)
Խոր է, եւ թագուն. (Լմբ. պտրգ.։)
Պա՛րտ է քննել զթաքուն զօրութիւն բանին (Աստուծոյ)։ Զիա՞րդ անգիտացաւ իմաստութիւնն հօր զոր ի նմայն թաքունսն. (Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ.։)
Զի մի՛ կարծեսցէ թաքուն ի նմանէ լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
Յամենայն խորհուրդս դիւականս կայ պոռնկութիւնն ի թաքուն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ե։)
to hide, to be concealed, to lie hid, to abscond;
to disappear.
ԹԱՔՉԻՄ որ եւ ԹԱԳՉԻՄ, ԹԱԳՆՈՒՄ, ԹԱՔՆՈՒՄ. κρύπτομαι եւ այլն. occultor, abscondor Ծածկիլ. ղօղիլ. անյայտանալ. զանխլանալ. չգտանիլ. ծածկուիլ, պահուըտիլ, գոցուիլ.
Թաքեան յերեսաց տեառն։ Թաքիջի՛ք անդ զերիս աւուրս։ Գտան թաքուցեալք ի յայրի անդ։ Էր ընդ նմա թաքուցեալ ի տանն Աստուծոյ ամս վեց։ Մտանիցես շտեմարանէ ի շտեմարան թաքչել։ Թաքի՛ր առ ժամանակ մի, մինչեւ անցցէ բարկութիւն տեառն։ Ոչ ոք իցէ՝ որ թաքիցէ ի տապոյ նորա.եւ այլն։
Կորեաւ ժողովողն, թաքեաւ նաւահանգիստն. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Անսովոր է ասելն.
Մինչ թաքեալ կայր ի տան. (Վրք. հց. ՟Գ։)
Առ թագելոցն յանապատին. (Մխ. երեմ.։)
hidden things, arcana.
ԹԱՔՍՏԵԱՅՔ ԹԱՔՍՏՈՅՔ, տոյից. Թաքուցեալք. եւ ի պահեստի եդեալք. պահւըտածները. եւ պահծուները.
Գունդն հայոց հանդիպէին թագստէիցն, եւ սրոյ ճարակ արարեալ զնոսա, եւ այլն. (Մեսր. երէց.։)
Լաւ եւս երեւի այսպէս ընթեռնուլ՝ քան Թաքստոյք, կամ տայք.
the sixth letter of the alphabet and the fourth of the consonants;
six;
sixth;
It is sometimes changed for, or confounded with the letter ս;
զգեստ, սգեստ;
սքողել, զքողել;
զգալ, սգալ.
that marks the accusative;
սիրել զաստուած, to love God;
տեսանել զարեգակն, to see the sun;
ուտել զհաց, to eat bread. This article is sometimes understood, for example;
մնացի՝ զի բերցէ խաղող, եւ եբեր փուշ (instead of զխաղող, զփուշ). It is often repeated;
որք միշտ փրփրեն զիւրեանց զանձանց զամօթ (instead of զամօթ անձանց իւրեանց). It often changes its place;
ետուն նմա գիրս զԵսայեայ (usually զգիրս Եսայեայ).
It marks the narrative or sixth case, on, of, for;
երթալ զոսկւոյ, to go and fetch gold, or in order to bring gold;
առաքել զջրոյ, to send in order to bring water;
խօսել զնմանէ, to speak of him.
It marks the eighth case, round, about, on, above;
արկանել զնովաւ, to put on him;
ածել զբոցով, to pass above the flame, to singe;
անցուցանել զամենեքումբք, to surpass, to surmount, to excel more than all.
augmentative letter;
գրգռել, զգրգռել;
եղծանել, զեղծանել;
անցանել, զանցանել.
coarse expressions or language, obscene words.
αἱσχρολογία sermo turpis et obscoenus Զազիր եւ աղտեղի խօսք. յիշոցք խեղկատակք.
Որք անօրէն զազրաբանութեամբն եւ քան զանասունս եւս ի վայր իջանեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
Ի ստերդմանց, ի զազրաբանութենէ, ի կատակաց. (Բրս. գորդ.։)
Հրաժարել ի զազրաբանութենէ. (Երզն. մտթ.։)
unchaste, lascivious, obscene;
luxurious, dissolute.
αἱσχροποιός turpia perpretrans, foedus Որ գործէ զգարշելիս. պղծագործ. որոյ գործն է զազիր եւ զզուելի.
Սատակմամբ մարդկան զազրագործաց դարուն երկրորդի. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Զազրագործ են ի մարմնական ցանկութիւնս. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Զազրագործ եւ ժանտապաշտօն եգիպտական ազգին. (Աթ. խչ.։)
Ուսումնատեացք եւ զազրագործք ի մի տեղ գումարեալք. (Վրք. ոսկ.։)
Իբր Զազրագործական. զազիր, զզուելի. զոր օրինակ,
Զազրագործ օրէնք, կամ աղտեղութիւն, կենցաղ. (Մագ. ՟Բ։ Շ. հրեշտ.։ Ոսկ. յանառակն.։)
lewdness, turpitude in actions.
Զի մի՛ երբէք դարձցի յառաջին զազրագործութիւնն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ.։)
αἱσχροποιΐα foeda actio, turpe et flagitiosum facinus Պղծագործութիւն. գործ անարժանութեան մարմնասիրաց, եւ կռապաշտից. գեշութիւն, գարշելի գործք.
Ամաչես ընդ զազրագործութեանն յայտնութիւն. (Եւագր. ՟Ժ։)
Որք առնեն զկամս ձեր զազրագործութեամբ. (Ճ. ՟Ա.։)
Յանասնայինսն եւ ի գազանայինսն խոտորին զազրագործութիւնս. (Գր. հր.։)
Զզազրագործութիւն նիկոլայեցեացն ունէին. (Լմբ. յայտն.։)
nasty, ugly, impure.
Զազրութեամբ թորմեալ, այսինքն թրմեալ ծրդեալ, կամ թառամեալ թորշոմեալ. զազիր. գարշ. գարշելի.
Անիծք անկերպաւորք, եւ երամակք ոմանք քրտնածինք զազրաթորմիք. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Ետուն՝ ոմն մունս զազրաթորմիս, եւ ոմն գորտս սքանչելիս։ Զազրաթորմի արիւն։ Կրայքն զազրաթորմիք. (Լմբ. իմ.։ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ովս.։)
cf. Զազիր.
Զազրութեամբ լի, կամ զազրանալի. զզուելի. նողկալի. գարշելի, գանելի.
Ազատք եւս ի զազրալի եւ ի ծառայական գարշելեացն հարկատուութենէ՝ օրհնութեամբ ամուսնացեալքն պահպանին. (Պետ.։)
Ի զազրալի կենցաղոյս առաւ. (Փարպ.։)
Զգեստ ինչ աղտեղեալ՝ զազրալի թուի տեսողացն. (Լմբ. սղ.։)
Յառաջին զազրալի տեսակն փոխիցիմք. (Նանայ.։)
Զազրալի տեսակաւ». (տպ. գարշելի տեսլեամբ. Ոսկ. լուս.։)
Զազրալի հարուածք». իբր քստմնելի։
that wounds chaste ears, obscene.
Զազիր ի լսել. գարշեցուցիչ լսելեաց.
Հետեւի բազում զազրալուր բան. (Մխ. ապար.։)
cf. Գարշահոտութիւն.
Զզազրահոտութիւն եւ զչարութիւն նորա ծանեան. (Իսիւք.։)
Բազումք անգոսնէին զնա վասն զազրահոտութեան. (Մխ. առակ.։)
having a bad voice;
of perverse doctrine.
Որոյ ձայնն կամ վարդապետութիւնն է զազիր եւ յոռի, գարշ եւ գարշեցուցիչ.
Ի պղծաբան եւ ի զազրաձայն խօսից ամենայն աղանդոց ի բա՛ց մերժեսջիր զքեզ. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)
cf. Զազրանամ.
Աչից միայն է զկեղտն տեսանել. (եւ զազրիլ. Լմբ. յանառակ.։)
Զգարշս եւ զաղտեղիս ... որ եւ ես իսկ զազրիմ յինէն. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Ատելի զգաստից, եւ զազրելի ամենայն բարեսէր մարդկան. (Եղիշ. ի չարչարանս.։)
Մերթ՝ Զզուելի լինել. աղտեղանալ.
Որ յանապաշաւ չարիսն իցեն զազրեալ. (Մանդ. ՟Ի։)
dirty, ugly, impure;
idol.
προσόχθισμα molestum, offensa Գարշելի. գարշելիք, իբր կուռք.
Մեղքոմայ զազրոտւոյ. (՟Գ. Թագ.։ ՟Ժ՟Ա. 33։)
Պոռնկապատիր պատկերացն կերպարան ... ընդ զազրոտեացն կանացեաց. (Նար. կ.։)
ugliness, filth, act of growing ugly;
deformity, uncleanness;
impurity, dirtiness, nastiness, foulness, lewdness.
αἱσχρότης, σαπρία turpitudo, foetor, putredo Գարշութիւն աղտեղի կամ ախտաւոր իրաց. աղտեղութիւն. պղծութիւն. յոռութիւն. վատթարութիւն. ամօթալի գործ կամ բան.
Դու ինքն ի զազրութիւն որդանց նստիս։ Թաթաւին մարմինք իմ զազրութեամբ որդանց. (Յոբ. ՟Բ. 9։ ՟Ե. 5։)
Եւ զազրութիւն, կամ խօսք յիմարութեան. (Եփես. ՟Ե. 4։)
Առ ժանտագործութիւնս զազրութեան։ Գունով զազրութեան։ Զզազրութեանն հաճութիւն։ Զզազրութեանց իմոց գարշութիւն. (Նար.։)
till tomorrow, tomorrow morning.
Զայգոյ զատկին ելին որդիքն Իսրայէլի. (Թուոց. ՟Լ՟Գ. 3։)
Արարին զզատիկն յերեկորեայ. եւ կերան ի ցորենոյ երկրին զայգոյ՝ բաղարջ եւ նորի. (Յես. ՟Է. 11։)
passionate, desperate, furious, turbulent;
grievous;
—, — գնաբար, abruptly, turbulently, angrily.
Զայրացեալ. նեղեալ սրտիւ. յն. պէսպէս ըստ իմաստից.
Հայեցեալ շուրջ զամենեքումբք զայրագին. (Ղկ. ՟Զ. 10։)
Եկն յայր անդր զաղրագին լի բարկութեամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 45։)
Հրամայէ գրել ... բանս զայրագինս (ըսպառնալիս)։ Ցածո՛ զքեզ սակաւիկ մի ի զայրագին սրտմտութենէդ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
to be angry, to fire up, to feel wroth, to become incensed.
ἁγανακτέω indignor, stomachor, succenseo διαπορέομαι elaboro, doleo Զայրանալ յոյժ. սրտմտիլ. ծանրացասումն լինել. մոլեգնիլ. դժուարիլ. սրդողիլ, կատղիլ, նեղանալ, հինալ.
Զայրագնեալք վասն ուսուցանելոյ նոցա զժողովուրդն. (Գծ. ՟Դ. 2։)
Զայրագնեսցի ի վերայ նոցա ջուր ծովու. (Իմ. ՟Ե. 23։)
Յայնժամ ե՛ւս առաւել զայրագնեցաւ ի վերայ նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ընդ որս առաւել զայրագնեալ՝ սատակէ զամենեսեան. (Խոր. ՟Ա. 6։)
Ելին զայրագնեալ ի խրատուէ սրբոյն։ Զայրագնեալ սրտիւ ասաց։ Մի՛ զայրագնեալ թշնամանէք. (Փարպ.։)
cf. Զայրոյթ.
Զայրագնութեամբ մռմռեալ ընդդէմ Սմբատայ. (Յհ. կթ.։)