to edge, to sharpen, to point, to grind;
to forge, to fashion, to fabbricate;
to twist, to warp;
to bend, to incline;
to exercise, to instruct, to inform;
— զլեզու, to become biting or sarcastic.
χαλκεύω fabrico, tundo, cudo θήγω acuo եւ παιδεύω erudio եւ այլն. (լծ. Ծեքել. Թակել. Հակել) Ծեծելով եւ ծռելով կոկել. կռանել. հարթել. զանհարթն ուղղել. զբութն սրել. եւ նմանութեամբ՝ Հրահանգել. կրթել. դաստիարակել.
Թեքել իւրաքանչիւր զգերանդի իւր եւ զգործի իւր (ի դարբնոցի). (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 20։)
Թեքեաց հիւսն զգործի իւր. (Ես. ՟Խ՟Դ. 12։)
Արագապէս թեքեաց զբարկութեան սուրն. (Վրք. ածաբ.։)
Ոչ ամենահատ պողովատիկք թեքի առ ի վանումն թշնամեաց. (Պիտ.։)
Զլեզու սրել եւ թեքել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
Թեքեաց զերասանակ կառացն. այսինքն ուղղեաց յայլ կողմն. (Պտմ. աղեքս.։)
Զիւր աշակերտսն թեքել. (Եզնիկ.։)
Զիւր որդին ի նոյն արուեստ ճարտարութեան թեքիցէ։ Որ զմեծամեծ բարութիւնս խորութեան գիտութեան թեքեալք կազմեալք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Հոգին Աստուած թեքեաց զլեզուս առաքելոց ի հանդէս աստուածաբանութեան. (Ոսկիփոր.։)
Յորժամ կարէին ի միտ առնուլ, յայնժամ թեքեաց զլեզուն, եւ աճեցոյց զամբաստանութիւն. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Թզաչափ.
Եւ ոչ թզեան մի երկիր վարոյ՝ տեղի կայր նորա. (Ոսկ. հերոդ.։)
Արար իւր սուր թզեան. (Կիւրղ. դտ.։)
girded with leaves of the fig-tree.
ԹԶԵՆԱՊԱՏ ԹԶԵՆԵԿԱՍՓԱԾ. Պատեալ տերեւով թզենւոյ կամ սփածեալ. կամ պատիչ թզենւոյ՝ տերեւ նորա.
Սաղարթապատ լինելով թզենապատ տերեւովն. (Զքր. կթ.։)
Որ վասն թզենեկասփած սաղարթ Ադամայ բառնալով խանձարրօք պատեցաւ. (Աթ. ի կոյսն.։)
cf. Թզենապատ.
ԹԶԵՆԱՊԱՏ ԹԶԵՆԵԿԱՍՓԱԾ. Պատեալ տերեւով թզենւոյ կամ սփածեալ. կամ պատիչ թզենւոյ՝ տերեւ նորա.
Սաղարթապատ լինելով թզենապատ տերեւովն. (Զքր. կթ.։)
Որ վասն թզենեկասփած սաղարթ Ադամայ բառնալով խանձարրօք պատեցաւ. (Աթ. ի կոյսն.։)
fig-tree;
—ք, orchard of fig-trees.
συκή, συκέη ficus Ծառ՝ որ բերէ զթուզ. թզի ծառ.
Կարեցին տերեւս թզենւոյ. (Ծն. ՟Գ. 7։)
Եւ ասեն ծառքն ցթզենին. ե՛կ թագաւորեա՛ ի վերայ մեր. եւ ասէ ցնոսա թզենին. (Դատ. ՟Թ. 10։)
Իբր ի սաստիկ իմն ի մրրկէ վաղահասուկ թզենեաց. (Խոր. ՟Գ. 40։)
Տերեւ թզենւոյն կարմրագոյն է (շառագունեալ յօդոց). (Զքր. կթ.։)
plantation of fig-trees;
fig-ground.
becafico, fig-eater.
even if, although, though, notwithstanding.
ԹԷԵՒ կամ ԹԷ ԵՒ. εἱ καί, καίπερ etsi Կրկին շաղկապ. իբր՝ Եթէ նաեւ. Եթէ եւս. թէպէտ եւ. ըլլայ ալ, ալ նէ.
Թէ եւ յԱստուծոյ ոչ երկնչիմ ... արարից նմա դատ։ Զի թէ եւ տրտմեցուցի զձեզ թղթովն, ոչ զղջանամ. (Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 4։ ՟Բ. Կոր. ՟Է. 8։)
Զի թէ եւ չխոստովանիմք, ի ծածկագիտէն չկարեմք թաքուցանել. (Խոսր.։)
cf. Թէպէտ.
mulberry-tree.
ԹԹԵՆԻ կամ ԹԸԹԵՆԻ μόρον morum, -us (որպէս թէ մորենի) Տունկ՝ որ բերէ զթութ (անոյշ կամ թթուաշ) թութ ալաճը Գաղիան.։ Կամ συκάμινος sycomorus Մոլաթզենի.
Ասիցէք թթենւոյս այսմիկ. (Ղկ. ՟Ժ՟Ե. 6։)
that bears sour fruit.
Որ բերէ զպտուղ թթու. որոյ բերքն է թթու ախորժ.
Թթուաբեր նռնենի. (Երզն. լուս.։)
oxygenized, oxygenated.
oxydable.
austere.
Իբր Խստակեաց. խստակրօն.
Թթուակենցաղ ճգնաւորք.
Թթուատեսակ կրօնաւորք. (Վրդն. երգ.։)
cf. Թթուաբեր;
—ք, acid fruits in general, lemons, oranges, limes.
ὁξύς acidus Թթու. եւ Թթուաշ. ռմկ. թթուըշաղ.
Իբր զնռնենիս թթուենիս, եւ նշենիս դառնենիս. (Վեցօր. ՟Է։)
to acidulate, to sour;
to exasperate, to provoke.
ԹԹՈՒԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. παροξύνω acerbo, exacerbo Տալ թթուիլ կամ թթուանալ. դառնացուցանել. զայրացուցանել. թթուեցնել.
Բամբասեն ասէ զձեզ, եւ չարախօսեն, եւ ջանան զձեզ թթուեցուցանել. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
to row, to pull, to oar.
plated metal, plate, lamina;
tin, tin-plate.
πέταλον lamina, bractea Փայլուն թերթ տափարակ եւ բարակ. թիզ.
Թիթեղն յոսկւոյ սրբոյ։ Հատանէին թիթղունս ոսկիս։ Թիթղունս թռուցեալս. (Ել. ՟Ի՟Ը. 36։ ՟Ի՟Թ. 6։ ՟Լ՟Թ. 3։ Ղեւտ. ՟Ը. 9։ ՟Գ. Թագ. ՟Զ. 22. 31. 34։)
tinman;
goldbeater.
tin wares.
flatting-mill.
butterfly, papilio;
փոխարկիլ ի —, to become a butterfly.
cf. Թիթեռ.
cf. Թիկնաւէտ.
ԹԻԿՆԱՒԷՏ ԹԻԿՆԵՂ. Ունօղ զլայն եւ զբարձր թիկունս եւ զուսս.
Անձնեայ եւ թիկնաւէտ. (Խոր. ՟Ա. 13։ Յհ. կթ.։)
Արջ եւ առիւծ եւ վագր թիկնեղք եւ կարճապարանոցք են. (Վեցօր. ՟Թ։)
very crooked.
to turn aside;
to wrest, to sprain, to wring, to twist, to make crooked, to bend;
to deprave, to pervert, to lead astray.
διαστρέφω, ἑκστρέφω, -ομαι, ἑκκλίνω reverto, declino, erro եւ այլն. Ծռել. խոտորեցուցանել. մոլորեցուցանել. կր. իբր ձ. ծռիլ. ստերիւրիլ. խոտորիլ. մոլորիլ.
Թիւրել զանձինս։ Զի թիւրեցան անձինք ժողովրդեան իմոյ։ Թիւրել զճանապարհս, զամենայն ուղղորդս, զազգս մեր, զնաւն, զսայլն. (եւ այլն. Եզեկ. ՟Ժ՟Գ. 18. 22։ Առակ. ՟Ժ. 9։ Միք. ՟Դ. 9։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 2։ Գծ. ՟Ի՟Է. 41։ ՟Բ. Թագ. ՟Զ. 6։)
Թիւրեալն ոչ կարասցէ զարդարիլ։ Ընդ թիւրելոյն թիւրեսիցս։ Որպէս զորմոյ թիւրելոյ։ Զճանապարհս նորա պահեցից, եւ ոչ եւս թիւրեցայց. (Ժող. ՟Ա. 15։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 27։ Սղ. ՟Կ՟Ա. 4։ Յոբ. ՟Ի՟Գ. 13։)
Ընդ այլ կողմն թիւրէին զեղեալն. (Ոսկ. գծ.։)
Զի այնու զմարդն յիւրմէ արարչէն թիւրեսցէ։ Իբրեւ զապստամբ յետս կացեալ թիւրեցաւ յԱստուծոյ. (Եզնիկ.։)
Մի՛ զխորհուրդ բանին առ քեզ բռնադատեալ թիւրեսցես։ Առ ի թիւրել զուղղասացութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Թիւրեալ յուղղութեանց, կամ բնութեամբ, սրտիւ, եւ այլն. (Նար.։)
Ոչ կարաց զերանելին թիւրել ի յուղիղ դաւանութենէն. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ի.։)
to despise.
cf. Թոթովեմ.
to circumcise;
զգերեզման —, to desecrate sepulchres and despoil the dead.
περιτέμνω circumcido (յորմէ Պարատել. ըստ Հին բռ. ) Շուրջ կտրել զծայրս անդամոյն. յապաւել. կրճատել. ի բաց կտրել զթլիփն իբրեւ աւելորդ. (Ծն. ՟Ժ՟Է. 11։ Ել. ՟Դ. 25. եւ այլն։)
Նմանութեամբ ասի.
Թլփատեցարո՛ւք Աստուծոյ ձերում, եւ թլփատեցէ՛ք զանթլփատութիւն սրտից ձերոց. (Երեմ. ՟Դ. 4։)
Թլփատեցի՛ր. (Ածաբ. ծն.։)
Որ զգերեզման թլփատեալ. (իբր խորեալ. Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Պարտ եւ արժան է առ սակաւ մի յետոյ օրէնսդրութեանն՝ անդրէն դառնալ եւ թլփատել ի բամբասանաց. (Բրս. կանոն.։)
brown, dark, obscure, blackish.
Զուգաբան թխատեսակ ձիոյն Զաքարիայ. (Վրդն. յհ.։)
to make brown, to tan.
μαυρόω obscuro Տալ թխանալ. մթագնել. մթնցընել, սեւցընել.
Ընդէ՞ր զառաջին գեղեցկութիւնն իմ թխացուցեր. (Ոսկ. ծն.։)
Զպայծառութիւն օդոյն թխացուցանելով. (Շ. բարձր.։ եւս եւ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to sit on eggs, to sit brooding, to hatch, to brood;
to bake.
ԹԽԵՄ ἑπωάζω ovis incubo κλοίζω glocio որ եւ իբր ռմկ. ԹԽՍԵԼ ասի. (ի բառէս Թուխ. Թուխս) Ջեռուցանել եւ հասունացուցանել, որպէս հաւու զձուս. թուխս նստիլ.
Նստի ի ձուս՝ թխել։ Թխէ զձուս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Կաքաւն գողանայ զօտար ձուս, եւ թխեալ ձագ հանէ. (Զքր. կթ.։)
Թխէր իբրեւ հաւ զձագս իւր ի վերայ բունոյ. (Ճ. ՟Թ.։)
Ագռաւն զձագն թխէ. սպիտակ լինի, եւ յետոյ թխանայ. (Ոսկիփոր.։)
Իսկ որ գրի ի (Ճ. ՟Ա.) ի վարս Եփրեմի.
Թխելով թխեսցին ջուրք՝ ըստ օրինակի հաւու, որ թխիցէ զձուս.
ի (Վեցօր. ՟Բ.) գրեալ է.
Թխսելով թխսեսցին ... թխսիցէ։
cf. Թխեմ.
birch-tree, birch.
letter carrier, postman, courier, post, messenger.
ἑπιστολοφόρος, γραμματοφόρος epistularum bajulus, tabellarius Բերօղ զթուղթ ողջունի. բարեւագիր բերօղ. սայի.
Ազդեսջի՛ր ինձ ի ձեռն ուրուք թղթաբերի. (ՃՃ.։)
Հրաման ետ զձեռս յետս կապել զթղթաբերացն. (Պտմ. աղեքս.։)
Ոչինչ բան կարէր հարցանել զայրն թղթաբեր. (Փարպ.։)
Սուրհանդակ անժաման, թղթաբեր պարտաւոր. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Պատմեցաւ ի բանաւորաց սուրբ թագաւորութեանդ թղթաբերաց. (Շ. թղթ.։)
Ի թղթաբերէ անտի նախ իմանամք զառաքողն։ Որ ինչ դոյզն իրք էին, զայն ի թղթաբերսն ապաստան արար. (Ոսկ. գծ. եւ Ոսկ. եփես.։)
to stich, to sew.
letters, epistles;
certificates, instruments, documents.
ԹՂԹԵԱՆ ԹՂԹԵՐ. Թուղթք. նամականի. մուրհակք. յետկարք.
Զայս ամենայն թղթեան կնքէր. (Փարպ.։)
Ո՞ւր են թղթեր նոցա։ Բերցի՛ն այսր թղթերն. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Թղթեան.
ԹՂԹԵԱՆ ԹՂԹԵՐ. Թուղթք. նամականի. մուրհակք. յետկարք.
Զայս ամենայն թղթեան կնքէր. (Փարպ.։)
Ո՞ւր են թղթեր նոցա։ Բերցի՛ն այսր թղթերն. (Ճ. ՟Ա.։)
to write or send a letter.
ἑπιστέλλω mitto litteras, litteris significo Գրել կամ առաքել զթուղթ.
Ի տախտակս պղնձիս թղթեն հռոմայեցիք առ Շմաւոն. (Նախ. ՟ա. մակ.։)
producing torpor or stupefaction, narcotic, opiate, stupifying, soporific.
narcotic medicine, stupifier.
Դեղ կամ թոյն թմբրեցուցիչ.
Արբուցանէին թմբրադեղս, եւ անկանէր այրն ի մտաց. (Հ=Յ. նոյ. ՟Լ.։ Հ. տր. իէլ.։)
to lull asleep, to make sleepy, drowsy, lethargic, to benumb.
ԹՄԲՐԵԼ. Իբր Թմբրեցուցանել.
Թմբրեալ ընդարմացոյց. (Շար.։)
cf. Թմբրեմ.
καρόω soporem cum gravedine adfero ἑξίστημι obstupefacio որ եւ ԹՄՐԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Ընդարմացուցանել. զմբրեցուցանել. անզգայացուցանել. թմրեցնել.
Թմբրեցուցեալ զնա անապակաւ. (Եղիշ. դտ.)
Թմբրեցոյց ծուլութիւնն. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Թմբրեցուցանել զքունն որ առ ի մահ. իմա՛, ի քուն կամ քնով։
Թմբրեցոյց զպահապանսն, եւ զդահիճսն ցնորեցոյց. (Հ=Յ. նոյ. ՟Լ.։)
soporific, sleepy, somniferous, opiate;
narcotic.
Թմբրեցուցանօղ. որ բերէ զթմրութիւն. թմրեցնօղ.
Ետուն նմա գինի թմբրեցուցիչ դեղովք, զի մի՛ զգասցի զցաւս. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Թ.։)
cf. Թմբրեցուցանեմ.
Թմրեցուցանէ ի խորս խաւարինս. (Խոսր.։)
cf. Թմբրեցուցիչ.
cf. Թնդամ;
to resound, to boom, to make a noise or uproar, to echo;
to shake, to agitate violently;
to stun, to stupify with noise, to deafen.
Ի սաստկութենէ փողոցն ձայնից հնչեալ երկիրն թնդէր. (Փարպ.։)
ԹՆԴԵՄ ԹՆԴԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁνακινέω commoveo, exagito Տալ թնդալ. դղորդել. շարժլել. ցնցել.
Զսիրտն թնդէ բարկութեամբ. (Մանդ. ԺԱ.) (կամ ըստ նոր ձ. թնդացուցանէ ի բարկութիւն)։
Զաման ուղղոյն ... թնդեցուցեալ. (Նար. ՂԹ։)
ԹՆԴԵՄ ԹՆԴԻՄ, եցայ. ձ. ἑμπηδάω, ἑξάλλομαι insilio, subsilio, resilio ἁνακινέομαι exagitor Թունդ, կամ թինդ, այսինքն թնդիւն կրել. թնդալ. դղրդիլ, դղորդիլ. շարժլիլ. ընդոստնուլ. սասանիլ բախմամբ. խռովիլ. թընտալ, թունտ ելլալ. (որպէս եւ լտ. թո՛ւնտօ է բախել).
Ո՞րպէս ի ներքուստ սիրտն թնդէ եւ խռովի. (Ոսկ. մ. Բ. 28։)
Ճռնչիցի դուրքն, եւ նա թնդեաց. (Նեղոս.։)
Յորժամ արարածս ահիւ եւ դողութեամբ թնդի եւ շարժի. (Մաշկ.։)
Թնդէր երկիրն ի բազմութենէն. (Ագաթ.։)
Ընդ ուժգնակի բախման թնդելոյ ներքնային խորոց՝ հարթէ զլերինս։ Թնդեալ շտեմարան ստորին անդնդոց. (Նար. ՀԹ. եւ Նար. խչ.։)
cf. Թնդեմ.
ԹՆԴԵՄ ԹՆԴԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁνακινέω commoveo, exagito Տալ թնդալ. դղորդել. շարժլել. ցնցել.
Զսիրտն թնդէ բարկութեամբ. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա. (կամ ըստ նոր ձ. թնդացուցանէ ի բարկութիւն)։)
Զաման ուղղոյն ... թնդեցուցեալ. (Նար. ՟Ղ՟Թ։)
to stuff one's self, to eat voraciously.
to offend, to enrage, to insult, to shock, to affront, to jure;
to reprove, to scold, to upbraid;
— զայլոյ ամուսնութիւն, to violate or defile another's bed.
ὐβρίζω, ἑξυβρίζω, ἑνυβρίζω contumelia afficio, convitior եւ ὁνειδίζω exprobro, vitupero, reprehendo. Թշնամաբար անարգել. նախատել, լուտալ. մեծաբանել. կշտամբել. յանդիմանել. ընդ վայր հարկանել. եւ Խայտառակել, տառապեցուցանել. տե՛ս (Ծն. ՟Խ՟Թ. 3։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 43։ Ես. ՟Ժ՟Գ. 3։ ՟Ի՟Գ. 12։ Մտթ. ՟Ի՟Բ. 6։ Մրկ. ՟Ժ՟Զ. 14։ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 45։ Գծ. ՟Ժ՟Դ. 5։ ՟Ա. Թես. ՟Բ. 2։ Եբր. ՟Ժ. 29։)
Թշնամանեցայց վասն անուան նորա, զի թշնամանեցի զպաշտօնեայս նորա. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Յորժամ թշնամանիցիս, մի՛ թշնամաներ զոք. (Եւագր. ՟Ժ։)
Թշնամանելով միանգամայն զպսակն եւ զպսակեալսն. այսինքն անպատիւ առնելով. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եթէ ի դրացւոյ եւ ի բարեկամէ թշնամանեսցի, մի՛ փոխարէն թշնամանեսցէ. (Եզնիկ.։)
Իսկ յասել նորա.
Թողեալ զիւր կին՝ զայլոյ ամուսնութիւնն թշնամանեսցէ. իմա՛, որպէս ռմկ. ըռզին անցնիլ։
briefly traced, succinct;
— բովանդակութիւն, an abridgement;
— պատկեր, sketch, short notice, cursory view.
ՀԱՄԱՌՕՏԱԳԻԾ ՀԱՄԱՌՕՏԱԳԻՐ. Համառօտիւ գծագրեալ. կարճառօտ գրեալ.
Ի սոյն համառօտագիծ մատենի։ Դուն ինչ դրութիւնս համառօտագիր դրուատից. (Նար. յիշ. եւ Նար. խչ.։)
passionately or dot-ingly fond, amorous, very affectionate;
languishing, eager, very anxious;
passionately, lovingly, fondly, eagerly;
— սիրել, to love to excess;
— տենչացեալ, eagerly desired, longed for;
— են ընդ միմեանս, they tenderly love each other;
— լինել, cf. Կաթոգնիմ.
ԿԱԹՈԳԻ եւ ԿԱԹՈԳԻՆ. Որոյ ոգին եւ սիրտն կաթէ կղկաթի. սրտակաթ. խանդակաթ. կարօտեալ առ սիրելին. անձկայրեաց. մեծափափաք. սրտառուչ.
Կղկաթ կաթոգի լինէին զիւրեանց քաջ զօրավարէն. (Բուզ. ՟Բ. 44։)
Է՞ր կաթոգի լինիս ի յանցաւոր կեանս. (Ոսկ. եբր.։)
Արքայ կաթոգին էր զկնի իմ, եւ անց հայր քո. յն. արքայ զկնի իմ անց հայր քո. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 30։)
Կաթոգին (կամ կաթոգի, կամ խանդակաթ) եմ ես ի սէր քո. յն. խոցեալ սիրոյ եմ ես. (Երգ. ՟Ե. 8։)
Յոր եւ մարգարէն կաթոգին տենչացեալ՝ ասէր. (Ագաթ.։)
Որ զնմանէ կաթոգին լինեցի, փախչել (սովոր է՝ մամոնայն). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. յն. հետամտեսցի։)
Զաստի՞ պաճուճանացս կաթոգին ես. յն. բուռն հարկանես, կամ ձկտիս. (անդ. 12։)
arrest, caption;
detention;
prison;
ի կալանս արկանել, cf. Կալանեմ.
σύλλιψις captio եւ φυλακή custodia. Կալումն. ըմբռնումն. կապումն. եւ Կապանք, արգելաքն կալանաւորաց. բանտարկութիւն. դութմասը, հապս էթմէսի, զընտան.
Տոռունք նորա, եւ կալանք նորա. (Յոբ. ՟Ժ՟Ը. 10։)
Կայր ի կալանս։ Ես ի կալանս են. (Երեմ. ՟Լ՟Բ. 2։ ՟Լ՟Զ. 5։)
Ի կալանս կապանաց արկեալ. (Յհ. կթ.։)
gibbet, gallows;
հանել ի —, to hang by the neck, to hang up a criminal;
արժանի —ի, that deserves hanging;
criminal;
գործ —աւ, hanging, suspended or pensile work.
ξύλον, σταυρός, ἰππάριον lignum, crux, patibulus, equulus, equuleus (իբրու Կախարան. գրի եւ ԿԱԽԱՆ) Տանջանարան կախման. տեղի կամ գործի կախելոյ. որպէս ծառ, փայտ, խաչ. մեքենայ քերանաց եւ լլկանաց. պրկոց. եւ Կախումն.
Սկսաւ խօսել ի կախաղանին. (Ագաթ.։)
Թողուլ այնպես ի կախաղանին զդիակունս. (Խոր. ՟Գ. 36։)
Ի խեղդ կախաղանի։ Ո՛չ կախաղանք եւ ոչ քերանք. (Սարգ. յկ. ՟Գ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Կախաղանօք սրբոցն ոտին՝ զընթացս ուղղեա՛լ առ քեզ յերկին. (Յիսուս որդի.։)
Նմանութեամբ, Ի կախ կալն մտաց. վարանք.
Զսատանայ՝ զամենայն աւուրս տնօրէնութեան քրիստոսի՝ ի հնարավորութիւն եւ ի կախաղանի եւ ի տարակուսանս պահեաց մինչեւ ի խաչն. (Լծ. կոչ.։)
ԿԱԽԱՂԱՆԱՒ՝ ԳՈՐԾ կամ ԲՈՒՐԱՍՏԱՆ. իբր Ի կախ կազմեալ ինչ. կախուած շէնք՝ բանուածք.
Արար երկուս եւս վանդակս՝ ծածկել զերկրորդ խոյակն, գործ կախաղանաւ։ Նռնաձեւ պղինձս ի վանդակապատսն՝ գործ կախաղանաւ. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 17. 18։)
Կազմեաց զանուանեալ բուրաստան կախաղանաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to hang, to hang oneself;
to be hanged or held in suspense;
to suspend;
to be lowered;
to depend, to be dependant, in the power of;
to become attached to, to get fond of;
— զսիրոյ ուրուք, to love tenderly;
— զշրթանց ուրուք, to listen open-mouthed, to hang on the lips of a speaker;
— զառասպելեաց, to believe in fables;
ժողովուրն ամենայն կախեալ կային զնմանէ ի լսել, all the people hung on his lips.
very soft, tender or delicate;
gentle, mild, meek;
—ս յանդիմանել, to reprove gently.
μαλακός, μαλακότερος mollis, -llior Առաւել կամ յոյժ կակուղ. փափկիկ. մեղմ. կակուղիկ.
Որք ի կակղագոյն նիւթիցն յոմանս ընձեռեն ձեւ ինչ տպաւորել. (Պղատ. տիմ.։)
Քան զմոմ կակղագոյն լինիս։ Կակղագոյն շիթք (անձրեւի)։ Կակղագոյն կերակուր, պտուղ, զգեստք, պատմուճանք, բանք. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։ Արիստ. աշխ.։ ՃՃ.։ Ածաբ. ծն. եւ աղք. եւ առ որս. ՟Ժ՟Բ։ Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
Քաղցրագոյն եւ կակղագոյն խոնարհութեամբ. (ՃՃ.։)
Կակղագոյն առ ամբոխն զհրաշալի բանն իբրեւ ընդ մեղու խորիսխ խառնեալ. (Աթ. ի ստեփ.։)
Տ. Կակղութեամբ. մեղմով.
Կակղագոյնս յանդիմանէր. (Նչ. եզեկ.։)
conveniency;
— համարել, to judge suitable.
ԿԱՀԱՒՈՐԵՄ ԿԱՀԱՒՈՐԻՄ, ԿԱՀԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ՀԱՄԱՐԻՄ, ԿԱՀԵՄ ԿԱՀԻՄ. κατασκευάζω, -ομαι paro, instruo, -or. Հանդերձել կազմել՝ զիրս եւ զանձն իւր. Ճահաւոր եւ կարեւոր համարել. ջանալ. հնտրիլ. յարմարել. կազմել.
Ի պարոյկս բանին կահաւորելով. (Երզն. քեր.։)
Վասն զի բազում իրս պղատոն աստուածաբանէ, եւ վասն աստուածաբանութեանն կահաւորի. իսկ ուսումնականն կահաւորի վասն այնոցիկ, որք ենթակայութեամբ նիւթաւորք գոն. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
Կահաւորութիւն համարեցայ, մանաւանդ թէ օգուտ իսկ, եւ կարեւոր պէտս՝ համառօտիւք զամենեսին ի կիր արկանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անտաղտուկ կահիցէ զիմաստութեան վարդապետութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Կահեմ զկարգս կահաւորելոց. (Երզն. քեր.։)
Լծորդութիւնք շեշտոլոր բայից. իններորդ հոյիւ, զոր օրինակ կահեմ. (Երզն. քեր.։)
cf. Կեղակարծ.
ԿԱՂԱԿԱՐԾ եւ ԿԱՂԱԿԱՐԾԵԼԻ. որ եւ ԿԵՂԱԿԱՐԾ. Կամ խեղ կարծեօք. կաղալով կարծեաց՝ կասկածանօք. խիթալի.
Կաղակարծ ընկալեալ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Կաղակարծելի իմն ցուցանէ զոմանս անյայտաբար. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Պատիր պտղովն կաղակարծելի բաժամտութեամբն. (Թէոդոր. խչ.։)
to limp, to be or go lame, to halt, to hobble;
to hesitate, to water;
յերկուս հետս —, to halt between two opinions
ԿԱՂԱՄ որ եւ ԿԱՂԱՆԱԼ. χωλαίνω, ἑπισκάζω claudico. Կաղ լինել. որպէս զկաղ քայլել. տկարանալ յնթացս. յետնիլ. տատանիլ ոտիւք կամ մտօք.
Անկաւ, եւ կաղացաւ։ Մինչեւ ցե՞րբ կաղայք յերկուս հետս։ Կաղայր ի զըստէ անտի։ Կաղացան ի շաւղաց իւրեանց. (՟Բ. Թագ. ՟Դ. 4։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 21։ Ծն. ՟Լ՟Բ. 31։ Սղ. ՟Ժ՟Է. 45։)
Յերկուս կողմանս եւ յերկուս միտս կաղաս. (Մանդ. ՟Ա։)
Ի յերկուս հետս երկմտութեան կրկին կաղացի. (Նար. ՟Կ՟Դ։)
Յարուեստիցս յայսցանէ կաղացեալ եմք. (Մագ. քեր.։)
Զի մի՛ կաղասցէ ի կատարելութենէ. (Շ. յկ. ՟Ի՟Զ։)
Կրկին հաւատս ցուցանէին, զի կաղալոց եւ սողալով եւս ի լեառնն ելանէին։ Վասն յարութեանն բան կաղայր առ նոսա. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։ եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
cf. Կաճեայ.
cf. Կրծեմ.
Բարձեալ ունէր ընկերն նորա զհացն, եւ ոչ կրծոյր ի նմանէ. (Եփր. թագ.։)
heel;
back, hind part;
ընդ — դառնալ, դարձ ընդ — առնել, to fall or go retreat back, to recede, to go backwards, to retreat;
յետս ընդ — դառնալ, to turn back, to retrace one's steps;
cf. Կորանամ.
ԿՐՈՒԿ կամ ԿՐՈՒԿՆ. (որ առ յետինս առաւել գրի ԿՐՈՒՆԿ կամ ԿՐՈՒՆԿՆ, կրնկան եւ այլն) πτέρνα calx, calcaneum. (լծ. եւ crus, σκέλος սրունք. ար. քիւրա ). Յետակողմն ոտից. գարշապարք. եւ Յետին կողմն. կուռն. թիկունք. ոտքին ետեւի կողմը. կէրի (լծ. ընդ կրուկ).
յայտնեցաւ յետուստ քո՝ խայտառակեալ զկրկունս քո. (Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 22։)
Յետ կոյս կորացան կրկունք ոտից նորա. (Եղիշ. ՟Է։)
Ի կրունս (կօշկաց) սեւացեալս զսպիտակ առաջսն խառնիցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
Իսկ եւ իսկ ապա ի կրուկն (այսինքն զկնի) ամբարհաւաճ բարբառոյն՝ յորդունս զեռեալ. (եւ այլն. Ոսկ. գծ.։)
ԴԱՌՆԱԼ ԸՆԴ ԿՐՈՒԿ կամ ԸՆԴ ԿՐՈՒԿ, ԿՐՈՒՆԿՆ. ἁναχωρέω, μεταβάλλομαι, ἑπιτρέπω, ἁποστρέφομαι convertor, reverto, -or, redeo. Յետս կամ յետս կոյս դառնալ.
Դարձաւ կամ դարձան անդրէն ընդ կրուկն (կամ ի կրուկ, կամ ընդ կրունկն). (Յես. ՟Ը. 15. 2։ Դտ. ՟Ի. 48։)
Արեգակն ընդ կրուկն դառնայ. (Դիոն. թղթ.։)
Ընդ կրունկն դարձաւ քաջն տերենտիանոս. (Խոր. ՟Գ. 39։)
Ընդ կրունկն (կամ կրուկն) անդրէն զեփրատականն դարձոյց յորձանս. (Սարկ. լուս.։)
Սա ընդ կրուկն գայ. (Լմբ. առակ. իմա՛, ի ստորէ ի վեր խաղայ.)
Նախ զտնօրէնութենէն խօսի, եւ ապա զաստուածութենէն։
cf. Կրպակաւետ.
κάπηλος tabernarius, caupo. որպէս իտ. bottegajo եւ oste. Ունօղ զկրպակ. նստօղ ի կրպակի. վաճառական. կրպակապետ, եւ պանդոկապան. խանութպան.
Սա տեղի ճգնողաց է, եւ ոչ է տեղի վաճառոյ կրպակաւորն փերեզակաց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ճանապարհ արարեալ ի կրպակաւորսդ՝ շահաւորեցէ՛ք. (Զքր. կթ.։)
Գնեաց կտաւս ասուեաց, եւ համարէր զդրամն ի կրպակաւորն. (Վրք. հց. ձ։)
Զանարատ գինին զորոյ շնորհս կրպակաւորացն ջուր ոչ ժամացոյց։ Կաթն ընդ գինի խառնելով, ո՛չ ջուր ըստ կրպակաւորացն սովորութեան. (Նիւս. երգ.։)
Զօրէն կրպակաւորացն (գինոյ) խաբէութեամբ. (Ասող. ՟Գ. 21։)
Կրպակաւորք քո խառնեն ջուր ընդ գինի. (Եփր. աւետար.։)
religion, faith;
religious order, monastic life;
law, right, custom, usage;
manners conduct, life;
sect;
— աստուածպաշտութեան, the true faith.
Ի բարի կրօնս զգեստուս. (Նար.։)
ԿՐՕՆ ԿՐՕՆՔ. (որպէս թէ կրեալ եւ պահեալ, կամ կրելի օրինօք) πρόσταγμα, θεσμός, ἕθος ordo, ritus, mos νόμος, νόμισμα, δικαίωμα , κρίμα lex, jus θρησκεία religio δόγμα doctrina. Կարգ եւ կանոն եւ օրէնք. պատուէր. բարեկարգութիւն. հաւատք. աստուածապաշտութիւն. Դեն. աղանդ. վարդապետութիւն. պաշտօն. արարողութիւն. սովորութիւն. կերպ կելոյ. կեանք եւ վարք. եւ Միանձնական կարգ. վիճակ կրելոյ կամ համբերութեան.
Եղեւ ի կրօնս ի մէջ իսրայէլի՝ ողբալ զդուստրն յեփիթայեայ։ Ըստ կրօնից ազգացն։ Զկրօնս աստուծոյ երկրին։ Այլոց կրօնից։ Կրօնք նոցա յօտարոտիս համարեցան։ Ըստ ճշմարտագոյն կրօնից օրինաց մերոց կեցեալ եմ փարիսեցի։ Կրօնիւք եւ այլն։ Կրօնք ասի հաւատք, եւ վարք ուղիղ։ Կրօնք՝ վարուցն եւ կարգացն կոչէ. (Խոսր.։)
Նախ վասն կրօնից, եւ ապա վասն վարուցն ցուցանէ. (Ոսկ. գաղ.։)
ՓԲարձրագոյն կրօնիւք լի է թուղթս. (Ոսկ. եփես.։)
Թողին զկրօն առաքելական եկեղեցեացն. (Բուզ. ՟Զ. 2։)
Ի բաց թողուլ զաղտեղի դիցն զոհամատոյց կրօն. (Կաղանկտ.։)
Որով վարժէ եւ յարմարէ զմերս կրօն անանջրպետ դաստիարակութեամբ. (Նար. խչ.։)
Այլ են բազում կրօնք փիլիսոփայից։ Ետ կրօնս պիթագորաս զշնչաւորաց միս չճաշակել. (Եզնիկ.։)
Բազում ցանկալի կրօնիւք որոշեալ ազգ մարդկան յանասնական սեռից։ Պէսպէս կրօնիւք բարելաւութեան։ Օրինաւոր կրօնիւք։ Բարեպաշտութեան կրօնից. (Պիտ.։)
Եթէ մովսէսի ասացեալ էր զայս կամ այլոյ մարգարէի, ի դէպ էր ի խնդիր եւ ի կրօնս առնուլ ... եւ զկարծիսն չէ պարտ ի կրօնս առնուլ։ Թէ մարգարէութիւն էր, ի դէպ էր զասացեալս ի կրօնս առնուլ. իսկ եթէ պատմութեամբ ասացաւ, եւ այլն. (Կիւրղ. թագ.։)
Մեծ կրօնս դնէ նոցա մարգարէն։ Լեառն զեկեղեցի կոչէ, եւ զկրօնիցն ամրութիւն։ Կրօնս լսէին, եւ ոչ անսային. (Ոսկ. ես. իմա՛ որպէս յն.)
Խարազանաւոր կրօնիւք. (Մաշտ. սքեմ.։)
Հան զկրօնաւորական զգեստն, եւ եդ մեկուսի, զի մի՛ անարգեսցի կրօնքն յանօրինացն։ Առին զխաչս իւրեանց եւ գնացին կրօնօք զկնի քրիստոսի. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ի՟Բ. եւ Հ=Յ. յնվր. ՟Ժ՟Է.։)
Կրօնք, կիր կամ համբերութիւն. (Հին բռ. իմա որպէս լտ. ռելիճիօ։)
Զբարձրագոյն կրօնիցն բուռն հարկանել. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Յետ հաւատոցն՝ կրօնս ըստ արժանի հաւատոցն՝ կրօնս ըստ արժանի հաւատոյն ցուցեալ. (Արծր. ՟Թ. 7։)
cf. Մենաստան.
ἁσκητήριον, μοναστήριον, κοινόβιον domus religiosa, monasterium, conventus. Բնակարան կրօնաւորաց. վանք. մենաստան.
Աշակերտութիւնք կրօնաստանաց. (Նար. ՟Հ՟Բ։)
Զկրօնաստանըս յարդարեալ, ըզվանականըս յանձանձեալ. (Շ. վիպ.։)
Ի վանորայս եւ ի կրօնաստանս. (Լմբ. պտրգ.։)
friar, monk, cenobite;
— նորընծայ, novice;
— ուխտեալ, professed monk;
— լինել, to enter a convent, to take the cowl, to turn monk.
θρῆσκος, ἁσκητής, ἑγκρατής religiosus, temperans եւ այլն. Առանձին փութով եւ կարգոյ ճգնօղ ի կատարեալ կրօնս աստուածապաշտութեան հրաժարեալ յաշխարհային կարգաց. վանական. միաձն, միաբանակեաց կամ միայնակեաց. Սօֆի, փարսա, րուհպան, րահիպ, քեշիշ. (իբր կրօղ. ի քեշիտէն, քաշել, կրել. որպէս եւ կրօնաւորն է կրօղ, ժուժկալ, համբերօղ, խաչակիր)
Եթէ ոքկամիցի կրօնաւոր լինել. (Յկ. ՟Ա. 26.)
Կրօնաւորութիւնն ժուժկալութեան անուն է ... ահա զայս ամենայն ի կրելոյն՝ է կրօնաւոր.
Աբեղայն հայր ասի, իսկ կրօնաւորն, որ կրէ զխաչն քրիստոսի յուսն բարձեալ. (Տօնակ.։)
Արք կրօնաւորք՝ խարանազգեստք։ Կրօնաւորք (Խոր.՟Գ. 49. 68։)
Քահանայ կամ կրօնաւոր լինել. (Խոսր.։)
Պատեցան շուրջ զնովաւ կրօնաւորք հանդերձ կրօնաւոր հայրապետաւն. (Ժող. հռոմկլ.։)
Ի համբերութենէ, եւ ի կրօնաւոր ժուժկալութենէ։ Կրօնաւոր ժուժկալութիւնն մաքուր եւ ամբիծ է առաքինութեան. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. քհ.։)
Զգեստացեալ կրօնաւոր վարիւք. (Կաղանկտ.։)
participating, partaking, having part or share in;
party, companion, associate;
partaker, partner, consort;
cf. Կցուրդ;
կենաց —, living together;
consort, husband, wife;
կարեաց —, compassionate;
assisting, helping, relieving;
արեան —, consanguineous, related;
— չարեաց, accomplice, accessory;
— առնել, to impart, to acquaint with, to inform, to oommunicate;
— լինել, cf. Կցորդիմ.
κοινωνός, συγκοινωνός particeps, consors, socius. իսկ Կենաց կցորդ, συμβιωτής conviva. Որ կից գտանի իւիք ընդ այլում. մասնակից. հաղորդ. հաւասարորդ, գործակից. ձայնակից. կենակից, եւ այլն.
Ես դանիէլ էի կենաց կցորդ թագաւորին. (Դան. ՟Ժ՟Դ. 1։)
Եդի ի մտի զնա ածել ինձ կենաց կցորդն էր. այսինքն լծակից. (Ուռպ.։)
Պարգեւէ ... որպէս ոտերմաց եւ արեան կցորդաց. այսինքն արենակցաց, ազդականաց. (Խոր. ՟Բ. 39։)
Իբր կցորդ համացեղութեամբ։ Ոչ օրինակեցաւ կցորդաւ։ Այս թիւ պանծալի, որում ոչ է կէտ կցորդի. ((իբր կոյս թիւ)։ Նար.։)
Օելոյ ... ո՞չ կցորդի գերութեանս մերոյ, այլ փրկողի. (Աթ. ՟Բ։)
Հոգին սուրբ ընդ հօր, փառացն հաղորդ, եւ տէրութեան կցորդ. (Խոսր.։)
Զադամ կցորդ արար աստուած արարչութեան իւրոյ՝ անուանս դնել կենդանեաց։ Կցորդ առեալ քրիստոսի զսրբոյսն. (Շ. մտթ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Կցորդ է նա արանց ամպարշտաց։ Կցորդ եղէց նմա։ Որպէս կցորդ եմք չարչարանացն, նոյպէս եւ մխիթարութեանն։ կցորդս ինձ շնորհեաց զձեզ ամենեսին լինել։ Արտասուաց կցորդ լինել։ Մի՛ կցորդ լինիք անպտղութեան գործոցն խաւարի։ Կցորդքեղերուք ինձ ի նեղութեանս։ Մերձաւորութեամբ կցորդ եղեւ նոցունց։ Ոչ եղէց կցորդ ընտրելոց նոցա (յն. կապակցեցայց)։ Ամբիծք եւ ուղիղք կցորդ եղեն ինձ (յն. կցեցան, կամ յարեցան). եւ այլն։ Կցո՛րդ լեր կարեացս, կամ տկարութեան, ուղւոյն, եւ այլն։ Կցո՛րդ է (այսինքն կից է) սմին եւ յոյժ նմանատիպ՝ հաւատալն իսկապէս. (Նար.։)
Ի ձեռն մարմնաւոր պիտոյիցն կցորդ լինել սուրբ կապելոցն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Որոց հայցէ կցորդ լինել ի բարիսն. (Խոսր.։)
Սաղմոսելով, եւ կցորդս ասելով ըստ ամենայն տեղիս. (Փարպ.։)
Յօրինեալ բարբառովք՝ ազգի ազգի կցորդիւք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ (յն. տաղիւք, կամ մեղեգեօք։))
to partake, to participate, to share in, to have a share or hand in;
to join in, to associate, to be connected with, in communication or connexion with;
to have an understanding together, to agree, to be agreed;
կցորդէին միմեանց ի վտանգ եւ ի փառս, they shared the perils the glory;
to accompany
Կցորդ լինել կամ գտանիլ. ձայնակցիլ.
Որ չարչարանացն կցորդին տեառն։ Կցորդին ընդ մեզ սուրբքն ի գոհութիւն. (Խոսր.։)
Ժողովուրդն կցորդին առաջնորդին՝ ասելով. (Լմբ. պտրգ.։)
Կցորդեցաւ ընդ նմա ժամանակս բազումս. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 9։)
Ի յաթոռս ծերոց բազմեալ՝ եւ խելայեղից կցորդիմ։ Որում եւ ես կցորդիմ թշուառս բանիւ. (Նար.։)
communication, participation, relations, connexion, association;
accompaniment, concert;
— կենաց, company, society;
— արեան, consanguinity, affinity;
— չարեաց, the being an accomplice;
ճանապարհ կցորդութեան, roads, means of communication;
— ունել ընդ ումեք, to be connected, in communication with, to form a connexion with;
in compliance with.
ԿՑՈՐԴՈՒԹԻՒՆ κοινωνία communio, consortium, participatio. որ եւ ԿՑՈՐԴԱԿՑՈՒԹԻՒՆ. Կցորդն լինել. հաղորդութիւն. մասնակցութիւն. ձայնակցութիւն. գործակցութիւն. միաբանութիւն.
Կցորդութիւն (քրիստոսի) առ մահկանացուսս։ Բարձրութիւն մարդոյ՝ առ բարձրեալն կցորդութեամբ։ Շինեաց զմարմինն յարգանդին մարիամու աստուածածնի՝ առանց կցորդութեան առն Աթ. (՟Բ. ՟Դ. ՟Ը։)
Լոյս առանց կցորդութեան խաւարի։ Որակութեան կցորդութիւն ունիմ, ըստ որում մարդս եմ. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
սպիտակն յարանունաբար ասի, քանզի ունի կցորդութիւն անուան եւ իրաց. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Տարագրեաց զնա ի հաղորդութենէ կցորդութեան։ Կցորդութիւն սրբութեան, կամ օրհնութեան, հոգւոց, արեան, բնութեան, մարմնոյ, եւ այլն։ Կցորդութեամբ ժողովրդեանն, կամ կցորդութեամբ դպրի իմոյ պօղոսի (այսինքն միաբան, զոյգ ընդ), եւ այլն. (Եւս. պտմ.։ Ագաթ.։ Նար. Լմբ.։ ՃՃ.։)
ռմկ. հագնիլ. cf. ԱԳԱՆԻՄ, եւ ԶԳԵՆՈՒՄ.
Զարանց զգեստ ինչ հագաւ. (Կանոն.։)
Իբրեւ հագաւ զհողաթափ իւր, ետես զայլ եղբայր՝ որ հագաւ զսանդալ իւր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Որ հագանէր զբեհեզ ծիրանին. (Գանձ.։)
ՀԱԳԱՆԻՄ հագուցեալ. հ.
Զմաշեալ եւ զհատուցեալ (ռմկ. հագած) զգեստն ոչ դարձուցանէ . . . եթէ ագաւ, եւ մաշեաց. (Մխ. դտ.։)
to cough;
անդադար —, to do nothing but cough;
հազաց զգիշերն ողջոյն, he coughed all night.
ՀԱԶԱՄ կամ ՀԱԶԵՄ. βήττω, χελόττω tussis. Գրգռիլ փողոյ կամ թոքոց, եւ ի դուրս տալ թնդմամբ զշունչ կամ զխուխ.
Եթէ հազայ ի վերայ սեղանոյն ... ի ձգել զխուխ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ընդ հազելն բերէր խօղ, եւ թքանէր. (Վրք. հց. ձ։)
Անհնարին ցաւովք հազելոյ կոտորեալ լինէր նա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։ (ըստ յն. եւ Ճ. ՟Գ. գրելի, հազոյ։))
Հազէր, եւ թքանէր. (Վրք. հց. ՟Բ. ձ. (տպ. հազայր։))
persecuted, expelled, fugitive;
— առնուլ, տանել, արկանել, to persecute, to pursue, to expel, to chase, to give chase to, to thrust or push back or aside, to scatter, to dislodge, to drive out or away, cf. Հալածեմ, cf. Վարեմ, cf. Քշեմ;
— լինել, երթալ, to be persecuted, driven away, expelled, to flee, to flee away, to take to flight.
Հալածական մշակացդ վասն բանին կենաց։ Զենոբ.։
διωκόμενος, ἑξωσθείς expulsus, proscriptus. Հալածեալ. ի բաց վարեալ. վտարանդի. վարած քշած.
Ատելի հալածական յամենեցունց. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 8։)
Հալածական էր յերեսաց յեզաբէլայ. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
Զայս թեկղ զհալածական օտարաշխարհիկ։ Կոչել զաստուած յօգնութիւն, զոր հալածական կինն պաշտէր. (Ճ. ՟Ա.։ Սոկր.։)
Աղքատ եմք, եւ հալածականք. (Լմբ. սղ.։)
Զիա՞րդ մարթ էր լինել ի միում բազմականին զօրութիւն հալածիչ, եւ բորոտութիւն հալածական. (Եփր. համաբ.։)
ՀԱԼԱԾԱԿԱՆ ԱՌՆԵԼ, ՏԱՆԵԼ, ԱՐԿԱՆԵԼ. կամ ԼԻՆԵԼ, ԵՐԹԱԼ, եւ այլն. διώκω καταδιώκω, -ομαι persaequor, expello, -or Հալածել, վարել, իլ. քշել, քշուիլ. ... Տե՛ս (Յես. ՟Ժ՟Ա. 8։ ՟Ա. Մակ. ՟Բ. 47։ ՟Ե. 21։ ՟Ժ՟Ա. 73։ Սղ. ՟Ժ՟Է. 4։ Առակ. ՟Է. 23։)
Վարշամակ խրտանց նոցա ... զդեւսն հալածական առնէր. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Բաւական է միայն երեւելն լուսոյ հալածական առնել զխաւար. (Ոսկ. ես.։)
Հալածական արարեր զմեզ. (Ճ. ՟Բ.։)
Հալածական տանէին մինչեւ ի սահմանս յունաց. (Ագաթ.։)
Հալածական եղեաք, եւ ոչ գտաք հանգիստ. (Ողբ. ՟Ե. 5։)
Հալածականս երթային մինչեւ ի սահմանս երկրին հրէաստանի. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 69։)
melting, liquefaction, fusion;
dissolution;
consumption, decay;
— ջրեղէն, հրեղէն, aqueous, igneous fusion;
— կերակրոց, digestion;
— սառնամանեաց, thaw.
τῆξις, σύντηξις liquatio, colliquefactio, maceratio, tabes. Հալելն, իլն. հալք. հալուած. լուծումն. հաշումն մաշումն. եւ Մարսումն.
Որպէս սառն ի ձմեռնն հալմամբն. (Լմբ. իմ.։)
Արեգակն գիճացուցանէ զմոմ եւ զպանիր՝ ընդ հալմամբ արկեալ. ապա չորացուցանէ։ (Վանակ. յոբ.։)
Պատեհ որակութեան հալման եւ ծորման. (Մագ. ՟Հ՟Ե։)
Հալմունք մեղացս սառնամանեաց պահեսցի. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Իբրեւ ի քուրայի հալումն իմն միանգամայն առնէ (ստամոքն). (Նիւս. կազմ.։)
Նմանապէս ախտանայ յորովայնի, որ առաւելութեամբ յագեցութեանն ի հալումն ածել զ՝ի ներքս ամբարեալն ոչ կարաց։ Հալմանն սխալումն՝ որոց փափկանանն՝ հարկաւորաբար զհետ երթայ. (Բրս. յ՝իսկզբանէ. եւ Բրս. պհ.։)
Զկլեալ մարգարէն ի ջերմ որովայնի կիտին առանց հազման ամբողջ պահեաց. (Ճ. ՟Ա.։)
destiny, predestination, fate, fatality;
doom, star, fortune;
դառն, վեհ —, fatal, high destiny.
εἰμαρμένη, μοῖρα, πεπρωμένη, -νον , τύχη fatum, parca, fortuna. Բախտ եւ վիճակ հեթանոսական՝ որպէս թէ գրեալ ի ճակատ մարդոյ, իբրու վճիռ դիպուածոց անհրաժեշտ. սահման եւ հրաման անյեղլի, չարաչար իմանալով զնախախնամութիւնն, եւ զկամս աստուծոյ զդրական կամ զթոյլտուական. ճակտին գրածը.
Ի բաշխս բախտից, ճակատարգաց, եւ կապելոց հրամանաց։ Եւ ո՞ւր իցէ այն՝ զոր ասենն, եթէ որ ինչ ի ճակատագրին գրեալ է հրամանացն, այնմ չէ հնար վրիպել. ո՜ հրաման տկար, եւ անզօր սահման, զոր եւ գողքն եւ աւազակքն կարեն խախտել. (Եզնիկ.։)
Բախտ եւ ճակատագիր ուսուցչին, եւ զաստուծոյ նախախնամութիւնն եւ զմարդկան իշխանութիւնն բարձին. (Իգն.։)
Ի կախարդասար աղանդիցն հեթանոսաց պատրեալ, որք զճակատագիրն ասէին նմա ունել զաղեքսանդրու. (Ճ. ՟Ա.։)
Յաղագս աստեղաց ճակատագրին. (Նիւս. բն. ՟Լ՟Ե.) եւ այլն. ուր ճոխագոյն հերքէ զայդ մոլորութիւն։
"cf. Ի ճահ լինել."
guide, conductor;
— լինել, to direct, to show or indicate the way, to guide.
ՃԱՆԱՊԱՐՀԱՑՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. Ցուցանել զճանապարհ. ճամբա ցըցնել. յն. առաջի դնել զճանապարհ.
Ճանապարհացոյց լինի մեզ, թէ ո՛րպէս պարտ եւ պատշաճ իցէ հաճոյ լինել մեծութեան աստուածութեանն. (Կոչ. ՟Ե։)
journey, way;
— ընդ ծով, voyage;
ծախք ճանապարհորդութեան, travelling expenses;
— ընդ ծով եւ ընդ ցամաք, travels and voyages.
ὀδοιπορεία profectio, iter ἁποδημία peregrinatio. Ճանապարհորդելն. ճանապարհագնացութիւն. ուղեւորութիւն. գնացք. անցք. ճանապարհ. ուղի. ճամբորդութիւն, ճամբայ.
Վասն ճանապարհորդութեան։ Բազում ճանապարհորդութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 19։ Ես. ՟Ծ՟Է. 10։)
Եթէ մշակութիւն, եթէ ճանապարհորդութիւն. (Յճխ. ՟Ե։)
Զճանապարհորդութիւն հրամայեսցէ (այնմ), որ կարօղն է առանց վնասու կատարել. (Բրս. հց.։)
Անտարակոյս ճանապարհորդութեամբ անարատապէս առ քեզ հետեւել. (Նար. մծբ.։)
Ո՛չ ի վերայ գետոց ճանապարհորդութիւնք, (այսինքն կամուրջք), եւ ո՛չ գործիք ձկանց որսոց։ Ի ճանապարհորդութիւն ուսանն. (Խոր. ՟Բ. 56։ ՟Գ. 62։)
cf. Ճանճաճերմակ.
Եւ էր ձին գունով ճարտուկ ճանճկէն ... զնոյն կերպարան ճարտուկ ճանճկէն. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
Ճանճկէն ճարտուկ եւ աշխետաձի. (Գանձ.։)
cf. Հաւաստեաւ.
σαφῶς, δήτα certe, manifeste, sane, utique ἁκριβῶς diligenter, exacte, plane. որ եւ ՀԱՒԱՍՏԵԱՒ, ՀԱՒԱՍՏԱԲԱՐ. Հաւաստի. հաւաստիւ. անրկբայաբար. հաստատապէս. անշուշտ. ստուգապէս. եւ Յստակապէս. յայտնապէս.
Հաւաստապէս քննել, կամ ցուցանել. (Պիտ.։ Փարպ.։)
Ապողոն դիւթելով՝ ո՛չ հաւաստապէս եւ ոչ յանդիմանաբար հրամանատուութիւն առնէր, այլ՝ երկդիմի եւ անորոշ պատամս տայր. (Նոննոս.։)
Ասա՛ հաւաստապէս ո՛չ զայլ ուրուք կրել զկիրս, այլ զմես. (Նիւս. խոստով.։)
Թէ ոչ մահն հաւաստի, ապաքէն եւ ոչ կեանքն հաւաստապէս. (Անան. եկեղ։)
Որպէս մարմին քեզ հաւաստապէս։ Հրեշտակք հաւաստապէս՝ բացակայք յերկրային կրից. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. առաք.։)
to believe, to give credit to;
to confess;
to persuade oneself;
to commit oneself, to trust to, to confide in, to rely on;
չ-, to disbelieve;
— յաստուած, to believe in God;
— բոլորով սրտիւ, to believe firmly, with all one's heart;
— ամենայն բանի, to believe every thing;
— զոք, to side with, to second, to lend an ear to.
πιστεύω credo ἑμπιστεύω, πείθομαι fido, confido, persuasus sum. Հաւատս ընծայել. հաւանել մտօք՝ մանաւանդ բանիցն աստուծոյ. դաւանել. խոստովանել. հաստատութեամբ ընդունել որպէս ստոյգ եւ հաւատարիմ. աներկբայ համարել վստահութեամբ. վստահիլ. հաւտալ.
Հաւատացէ՛ք յաստուած, եւ յիս հաւատացէք։ Հաւատաց աբրամ աստուծոյ, կամ աբրահամ յաստուած, եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն։ Ոչ հաւատացին ի տէր աստուած (յն. տեառն աստուծոյ) իւրեանց։ Հաւատացին արք նինուէացիք յաստուած (յն. աստուծոյ)։ Հաւատացի տեսանել զբարութիւն տեառն։ Բազումք հաւատացին յանուն նորա։ Բայր ինքն յիսուս ոչ հաւատայր զանձն նոցա։ Չնչին փայտի հաւատան մարդիկ զանձինս իւրեանց։ Հաւատաց անքուս դաւթի յոյժ. (յն. հաւատացեալ եղեւ դաւիթ անքուսայ յոյժ։) Հաւատացէ՛ք տեառն աստուծոյ մերում, եւ հաւատասցէ ձեզ։ Մի՛ հաւատայր սիրելեաց, եւ մի՛ յուսայք յիշխանս. Եթէ աղաչիցէ զքեզ թշնամին քո, մի՛ հաւատար նմա (կամ մի՛ հաւանի), եւ այլն։
Միածին որդին զայնպիսին ինքնին առաջի հօր իւրոյ հաւատատայ (յն. վերաքարոզէ)։ Դու յերկրի հաւատաս (յն. խոստովանիս) զնա, եւ նա յերկինս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
Թէ եւ զանձնէ իւրմէ վկայիցէ, հաւատալի է (այսինքն արժանահաւատ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։)
Յիրաւի հաւատալի՛ է (այսինքն պարտ է հաւատալ), թէ որ աստուածն էր բնութեամբ, եղեւ մարմին. (Պրպմ. ՟Խ՟Ե։)
Հաւատացելոց եւ անհաւատից հաւատալի եղե. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 11։)
Հաւատացաւ վկայութիւն մեր ի ձեզ յաւուր յայնմիկ. (Ոսկիփոր.։)
Մազապուր ի դրաց մահուանէ չհաւատալի (կամ չաւատալի) զերծեալք. իմա՛ անկարծելի օրինակաւ։
ՀԱՒԱՏԱՄ, ացի կամ ացայ. ն.կ. եւ հ. Յանձն առնել վստահութեամբ. վստահանալ. աւանդել. եւ Ընդունել որպէս հաւատարիմ ոք. մէկին բան մը հաւտալ՝ յանձնել. եւ մէկէն բան մը յանձնուիլ, առնուլ.
Զաւանդ հոգւոյս պաշտպանութեան, զոր հաւատացեր նմին տեսչութեան. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
Զաւարտումն՝ քահանայութեանցն հաւատալ։ Որում զհրեշտակութիւն միջնորդութեանն հաւատաց։ Աստուծոյ հաւատացեալ լինի զպէտս հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Խոսր.։)
Հաւատացեալ է ինձ աւետարանն անթլփատութեան. (Գաղ. ՟Բ. 7.) ըստ յն. ասի՝ հաւատացեալ եղէ զաւետարանն։
Վասն որոյ հելլենաբանութիւն է ասելն.
Ոչ հրեշտակք հաւատացան զքահանայական պատիւ, այլ՝ մարդիկ. (Ճշ.։)
Զվարձկանութիւնն ի վերուստ հաւատացան։ (Նանայ.։)
Որ զհասարակաց զհոգսն հաւատացեալն է. այսինքն յանձնեալ ունի ինքեան. (Բրս. հց.։ եւ Մաշտ.։)
Վերակացութեամբն՝ յոր հաւատացար, ուսուցանել զճանապարհս օրինացն. (Ճ. ՟Ը.։)
Այլ առաւել հայկաբանութեամբ ասի,
Որում հաւատացաւ վերակացութիւն ժողովրդոց։ Զամենայն որք նմա հաւատացան, կատարեալս կացուսցէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Է. եւ ՟Ի՟Գ։)
Որ զհաւատացեալ արծաթ փանին ի քէն՝ արկ ի սեղանաւորս. (Շար.։)
ՀԱՒԱՏԱՄՔ. Դաշն հաւատոյ. որ եւ ըստ յն. եւ լտ. Հանգանակ ասի. σύμβολον symbolum.
Եւ ասասցեն զհաւատամքն. (Ժմ.։ Պտրգ.։)
Որք զպաշտելի եւ զհամաշխարհական հաւատամքն կարգեցին. (Լմբ. հանգ.։)
faithful, loyal, honest, trusty, trustworthy;
confident;
true, sure, certain, real;
cf. Հաւատարմաբար;
— լինել, to be verified, confirmed, proved;
to be justified;
to be trusted, believed, adopted, or accepted;
— կալ, մնալ, to rest or remain faithful to;
— առնել, to prove, to justify, to verify, to accredit, to give credit to, to make credible;
— առնել զոք, to assure, to cause to believe, to persuade.
πιστός fidelis, fidus. Մտերիմ ի հաւատս առաջի աստուծոյ, կամ մարդկան. արժանահաւատ. իրաւամբք եւ յապահովի հաւատալի. հաւաստի. վստահելի. ընդունելի. եբր. էմուն, նէէման. թ. էմին.
Ծառայն իմ մովսէս, որ յամենայն տան իմում հաւատարիմ է։ Զայր հաւատարիմ գո՛րծ է գտանել։ Արս հաւատարիմս։ Քահանայ հաւատարիմ։ Իշխան մեծ հաւատարիմ յարքայութեան իւրում։ Աստուած հաւատարիմ։ Վկայութիւն տեառն հաւատարիմ է։ Հաւատարիմ են յամենայնի պատուիրանք նորա։ Շրթունք հաւատարիմք։ Զշրըունս հաւատարմաց։ Խօսիցի եւ ոչինչ հաւատարիմս.եւ այլն։
Հաւատարիմ կոչէ զնա ... զի ոչ խորեաց ինչ, եւ ոչ ընդվայր զտէրունիսն ծախեաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 24։)
Հաւատարիմ թուեցաւ մեզ ասացեալն. (Խոր. ՟Ա. 4։)
Իւրով հաւատարիմ բանիւք։ Հաւատարիմ կարգել զվկայութիւնն. (Ոսկ. յհ.։)
Կիսոց՝ թէպէտեւ երդնուն, չհաւատամք, եւ զայլս՝ թէպէտեւ չերդնուն, հաւատարիմ համարիմք։ Որ չերդնուն, նոքա առաւել հաւատարիմ են. (Ոսկ. մտթ.։)
ՀԱՒԱՏԱՐԻՄ. իբր Աներկեւան. անքոյթ. հաստատուն. անպակաս.
Ճշմարիտ է երազն, եւ հաւատարիմ մեկնութիւն նորա։ Դաշինս հաւատարիմս կռէր ընդ նմա։ Տուն, կամ քաղաք, կամ տեղի, կամ ջուր հաւատարիմ։ Զսրբութիւնսն դաւթի զհաւատարիմս.եւ այլն։
ՀԱՒԱՏԱՐԻՄ. մ. πιστόν fideliter. Հաւատարմութեամբ. եւ Հաւաստեաւ. քաջ.
Սի՛րելի հաւատարի՛մ գործես զայդ. (՟Գ. Յհ. 5։)
Լի իմաստութեամբ են ճառքս, որ ոք հաւատարիմ միտ դնիցէ. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Է։)
Այն ինչ՝ զորմէ բազումք վկայեն, հաւատարիմ է. (Պղատ. տիմ.։)
ՀԱՒԱՏԱՐԻՄ ԱՌՆԵԼ. πιστόω fidem facio, confirmo, credibile reddo. Հաւատալի առնել. ստուգել. հաստատել. որ եւ ՀԱՒԱՏԱՐՄԱՑՈՒՑԱՆԵԼ.
Յեղելոցն առնէր հաւատարիմ միշտ. (Ոսկ. յհ.։)
Նաեւ մեր իսկ բանս հաւատարիմ առնիցէ զվարդապետին բարբառ. (Եւս. քր.։)
Հաւատարիմ առնել զբան ծառայից քոց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Զի նովաւ հաւատարիմ առնիցէ զկուսական յղութիւնն։ Երեւելի նշանօքն զաներեւոյթ խոստումն հաւատարիմ առնէր. (Շ. մտթ.։)
Ի զօրութեանցն (սքանչելեաց) հաւատարիմ առնէ՝ գիտել թէ նա իցէ. (Իգն.։)
Ապա եւ վկայութեամբք հաւատարիմ առնէ զբանն իւր. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։)
ՀԱՒԱՏԱՐԻՄ ԼԻՆԵԼ. πιστόομαι, πιστεύομαι fide dignus reddor, fides mihi habetur, creditus sum, confirmor. Հաւատարմանալ. հաւատալի եւ վստահելի գտանիլ. ստուգիլ. հաստատիլ. ընդունելի լինել. եւ Աւանդիլ իբրեւ ի ձեռս հաւատարիմ անձին.
Հաւատարիմ լիցի անուն նորա եւ արքայութիւն նորա առաջի իմ։ Եւ արդ տէր աստուած իսրայէլի, հաւատարիմ լիցի բանն քո։ Հաւատարիմ եղեն պատգամքն աստուծոյ։ Ընտրեցաք յաստուծոյ հաւատարիմ լինել աւետարանին։ Հաւատարիմ եղեւ վկայութիւնն մեր ի վերայ ձեր յաւուր յայնմիկ։ Քարոզեցաւ ի հեթանոսս, հաւատարիմ եղեւ յաշխարհի (այսինքն հաւատացաւ)։ Որում եղէ ես հաւատարիմ. ((յն. զոր ես հաւատացայ. այսինքն որ ինձ հաւատացաւ). եւ այլն։)
abjuring, changing one's faith;
— լինել, to change one's faith, to renounce one's belief, to abjure one's religion.
Փոխել զհաւատս, փոխիլ ի հաւատոց.
bird-catching, fowling;
եղանակ հաւորսութեան, shooting season.
ἱξευτήριον, ὁρνιθοθήρα aucupium. Որսորդութիւն հաւուց. որս թռչնոց. թռչուն բռնելը.
Զբօսանաց հաւորսութեանց, եւ այլոց որսոց պարապեալ. (Խոր. ՟Գ։ 8։)
gloomy, dark, obscure, dismal, dull, sombre;
— լինել գինւով, to have the sight or reason obscured, to get drunk, to feel giddy, to feel one's head turn round.
σκοτόδινος եւ այլն. Զգածեալ մթով, զգեցեալ զմութ. խաւարազգած. խաւարամած.
Արեգակն խաւարեսցի, եւ լուսին եւ աստեղք մթազգած. (Տօնակ.։)
Գուշակէ մթազգած լինել զօր խաչելութեան տեառն. (Լծ. կոչ. (տպ. մթազգաց։))
Զի՞նչ ուրախութիւն իցէ մթազգած լինել (գինւով). (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4.) իմա՛ պտոյտ կրել գլխոյ, եւ զամենայն ինչ մթագին տեսանել։
to darken, to grow dark, to become dusk;
to dim, to obscure;
to tarnish;
— օդոյ, to begin to lower;
— աստեղաց, to be eclipsed;
— մտաց, to grow dim.
συσκοτάζω, συσκιάζομαι obtenebror, tenebris et caligine obducor. Մթով պատիլ. մթագնիլ. նսեմանալ. խաւարիլ. թխանալ. այլագունիլ. մթնել, մթնալ, մթըննալ.
Երկինք մթացան ամպովք, եւ հողմով. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 45։)
Յորժամ լուսինն մթանայցէ։ Մթացեալ անօթն լուսաւորի առ սակաւ սակաւ. (Եզնիկ.։)
Միթէ փո՞քր էր արեգական մթանալն. (Գէ. ես.։)
Ոչ մթանաս ի սիրոյ. (Նար. ՟Ղ՟Ա. եւ ՟Հ՟Զ։)
Մթանայր լուսարանք երեսացն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Մթացան նսեմացան միտք մեր ի հանճարոյ անտի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ընդէ՞ր մթացեալ հանդերձք քո. (Նար. յովէդ.։)
obscure, gloomy, dark;
obscure, abstruse, occult, of difficult interpretation;
— կեանք, life of obscurity;
— վարս վարել, to live obscurely, to lead an austere life.
σκοτινός tenebrosus, tenebricosus γνοφερός caliginosus. Մո՛ւթ. ա. խաւարային. խաւարին. աղջամղջին. միգապատ. նսեմ. անշուք.
Եկին ի մթինն. այսինքն ի մթին ժամու՝ ընդ երեկս. (՟Դ. Թագ. ՟Ե. 24։)
Յերկիր խաւարին եւ մթին. (Յոբ. ՟Ժ. 21։)
Մթին ստուերին։ Մթին արհաւրաց. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Ղ՟Գ։)
Մթին է բոցն (դժոխոցն), եւ խաւարային է հուրն. վասն որոյ արտաքին անուանեցաւ. (Եղիշ. ննջ.։)
Օրինակ ինչ ի մէջ բերցուք մթին եւ ընդ աղօտս. (Սեբեր. ՟Զ։)
ՄԹԻՆ. որպէս Խրթին. խրթնազգեաց. ճգնողական.
Էր անդ ղեղբայր մի խստակրօն, որ մթին վարս վարէր. (Բուզ. ՟Ե. 28։)
gnat, mosquito;
midge, any small fly;
առաջնորդք կոյրք, որ զմժղուկս քամէք եւ զուղտս կլանէք, ye blind guides, who strain at a gnat and swallow a camel.
ՄԺԵԽ կամ ՄԺԵՂ ՄԺԵՂՆ, ՄԺԻԽ կամ ՄԺԻՂ, ՄԺԻԿ կամ ՄԺՂԻԿ, ՄԺՂՈՒԿ. κώνωψ, κνίψ, ἑμπίς culex, musca parva. Փոքրիկ ի ճանճիկս՝ խայթոցաւոր, ծծօղ արեան, եւ ի թռիչս ձայնատու թեւօք. որպէս եւ մանրագոյն տեսակն իբր անվնաս. մոծակ, մժէխ.
Զճանճից եւ զմժեխաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
Շանաճանճ եւ մժիխ (կամ մժեղ). (Սղ. ՟Ճ՟Դ. 31։)
Լցին մժեխիւ։ Հարեալ ի մժեխացն թունից. (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Ա։)
Մժիխքն արեան ծարաւիք. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Ճանճիւ եւ մժխով եւ գոռեխով. (Եզնիկ.։)
Գորտամբ եւ մժըխով եւ մարախով. (Նախ. իմ.։)
Զտզրուկս, զճանճս եւ զմժիխս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զանց արարի եւ զգորտովքն եւ զմժխաւն. (Ածաբ. կարկտ.։)
Մրջեան եւ մժխի գործ է. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Է։)
Ճմլեաց անդէն զմժղուկն. ետես զարիւն մժղկին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ամենայն աստուածք քո զմժղկի մի զօրութիւն ոչ ունին. (Ճ. ՟Ա.։)
Զի՞նչ նման է մրջիւն գաբրիէլի, կամ մժիկ միքայէլի. (Սեբեր. ՟Դ։)
Որ քան զմժղունս եւ զմժղուկս եւ զգորտս անարգ են. (Վրդն. սղ.։)
Ճանճք եւ մժիխք։ Մկան եւ մժղոյ։ Մժեխ, եւ մժղուկ։ Մժղոյ, եւ մժղկի. (Վեցօր. ՟Զ. ՟Է. ՟Թ։)
Խոստանայ ի վեր քան զմարդ, եւ քան զմժիխ ազդել ոչ կարէ. (Եփր. աւետ.։)
unanimous, of one mind, agreeing;
conformable, equal, uniform, analogous, similar, identical, the same;
with one accord, in concert, unanimously;
cf. Միաբանակեաց;
— հաւանութիւն, unanimity, concord, consent;
— լինել, to agree, to conform to.
ὀμόλογος, ὀμόνοος, ὀμογνώμων, σύμφωνος consentiens, concors, consonans, -nus. Որոց մի է բան՝ այսինքն խօսք կամ համեմատութիւն. համաձայն, միախոհ. համեմատ.
Գտանին միաբանք եօթանասնիցն թարգմանութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Տե՛ս սակայն նմին միաբան. (Ժղ. ՟Է. 15։)
Եւ զգալի տարերց քառից՝ հակառակաց միաբանից. (Շար.։)
Միաբա՞նք իցեն ի սէր միմեանց, եթէ երկբայք. (Ղեւոնդ.։)
Միաբան խորհրդով, կամօք, հաւանութիւն. եւ այլն։
Եւ κοινόβιος socius vitae communis. Միաբանակեաց կրօնաւոր. վանական.
Գնաց երբեմն ի միաբանաց վանս։ Կամեցաւ մտանել ի յայլ վանս միաբանաց. (Վրք. հց. ՟Զ. ՟Ը։)
ՄԻԱԲԱՆ. մ.նխ. ὀμοῦ simul ὀμοθυμαδόν unanimiter σύμφωνον, -να consone, consonanter, -tia. Միաբանաբար. միաբանութեամբ. միաբանակի. միաբանապէս. առ հասարակ. ի միասին. եւ Հանգոյն, հանգէտ. զօրէն. յար եւ նման.
Միաբան վառեալ պատրաստեալ։ Եկին առ նա միաբան՝ մխիթարել։ Էին հանապազորդեալ միաբան յաղօթս։ Էին ամենեքեան միաբան ի միասին.եւ այլն։
Միաբան աղաղակէին։ Միաբան քաջացան, կամ աղաչեսցուք. (Եղիշ. ՟Բ։ Շար.։)
Միաբան ամենեքեան գոհացարո՛ւք։ Կացցուք միաբան յաղօթս. (Ժմ.։)
Միաբան սոցին գրէ։ Միաբան բանիցն բերոսովսայ։ Միաբան մերոց գրոց խօսին. (եւ այլն. Եւս. քր. ՟Ա։)
ՄԻԱԲԱՆ ԼԻՆԵԼ. συμφωνεί concordat στοιχέω ordine procedo. Միաբանիլ. միաձայնիլ. զհետ երթալ.
Որ միանգամ այսմ կաննի միաբան լինին։ Սմին կանոնի միաբան լինել. (Գղ. ՟Զ. 16։ Փիլիպ. ՟Գ. 16։)
to agree, to be of one mind or opinion, to consent, to comply;
to be agreed, reconciled, to conform oneself;
to unite, to join in one, to be matched;
— ի չարիս, to conspire, to conjure, to plot;
չ-, to disagree, to deny, to disown;
— երկու երկու, to pair, to form couples or pairs.
unanimity, agreement, concord, union, harmony, consent, good understanding;
conciliation, union;
harmony, consonance, concordance, homophony, symphony, concert;
conformity, fitness, suitableness;
commonalty, community, communion;
company, society, club, corporation, congregation;
copulation;
— թագաւորաց, alliance, confederation, league;
— ի չարիս, cabal, plot, conspiracy;
միաբանութեամբ, unanimously, with one accord;
միաբանութեամբ կեալ, to live on good terms;
քակտել զ—ս, to sow division in.
ὀμόνοια, συμφωνία concordia, consensus, concentus ἐνότης unio ψύφησμα consultum σύμπνοια unanimitas ὀμολογία concinnitas, conventio. Միաբան գոլն. եւ միաբանիլն. ձայնակցութիւն. համախոհութիւն. միութիւն. յարմարութիւն.
Պահել զմիաբանութիւն հոգւոյն յօդիւ խաղաղութեան։ Մինչեւ հասցուք ամենեքեան ի մի միաբանութիւն հաւատոց։ Ի միաբանութիւն չարութեան ազգացն շփոթելոց։ Երգք միաբանութեան.եւ այլն։
Ե՛ւս քան զայս անզատական է միաբանութիւն միասնական երրորդութեանն. (Մամբր.։)
Յիւր միաբանութիւնն եւ նմանութիւն կատարեալ պատկերին կոչիցէ զմեզ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զփորձ առի միաբանութեան ուխտի եկեղեցւոյն։ Միաբանութեամբ նախարարացն. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ե։)
Ի միաբանութենէ սիրոյ կիւրոսի եւ տիգրանայ։ Ի միաբանութենէ կիւրոսի եւ տիգրանայ. (Խոր. ՟Ա. 25. 26։)
Խնդրէին ստիպով ի նմանէ եւ զնորա միաբանութիւնն ընդ ինքեանս. (Փարպ.։)
Յորս կայ փազում միաբանութիւն եւ առ այլ եւս մեր գիրս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՄԻԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. συνοδία communitas, societas. Միաբանական կեանք կրօնաւորաց, կամ ժողով բարեպաշտից.
Թագաւո՛ր երկնաւոր զմիաբանութիւնս մեր օրհնեա՛. (Շար.։)
Անցեալ կայր ժողովուրդն սրբեալ ի միաբանութեանց առ կանայս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՄԻԱԲԱՆՈՒԹԵԱՄԲ որպէս մ. ὀμοθυμαδόν unanimiter. Միաբան. համաշունչ գոլով. իբրեւ մի սիրտ եւ ոգի. միաբանաբար.
Խորհեցան միաբանութեամբ ի միասին։ Գնայաք միաբանութեամբ ի տան աստուծոյ։ Զսրբութեանն օրէնս միաբանութեամբ ուխտէին։ Կանխեալ միաբանութեամբ ի տաճարն։ Միաբանութեամբ ի մի բերան փառաւոր առնիցէք զաստուած.եւ այլն։
cf. Միալեզու.
(Նախ քան զաշտարակն) էին բազմակեցիկք, եւ ի լեզուս միախօսիկք. (Երզն. քեր.։)
one side;
դնել, թողուլ ի —, to put aside, to leave.
Զբաժին մասինն, զոր դնէին քահանայք ի միակողմն անդ։ Թողցուք զայս ամենայն ի միակողմն. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Զ։)
vote, suffrage;
even, equal, like;
summed up;
— դնել, to vote, to come to the vote;
չէ ընդ —, that is not the same thing.
Եպիսկոպոսունք ի մի միտս միաբանեցան, եւ եդին միահամար. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 23։)
ՄԻԱՀԱՄԱՐ. ա. Միանգամայն համարեալ. ընդ ամենայն ի հաշիւ արկեալ.
Եկն ռստակէս՝ բերելով ընդ ինքեան զգիրն կանոնաց թուեալ միահամար կարգաւ տունս քսան. (Ոսկիփոր.։)
Չէ՛ ընդ միահամար՝ առնուլ զիշխանութիւնն եւ մատն լինել, եւ չառնուլ իսկ բնաւ զառաջինն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
collectively, altogether, generally, all at once;
in all;
in a crowd, in a mass;
եւ զի — ասացից, to say briefly, in short.
ὀμοθυμαδόν unanimiter συλλαλών, συνελόντι summatim συμπληροτικῶς complete. Համօրէն ի միասին. հանուրն միանգամայն. համանգամայն. ընդ ամենայն. առ հասարակ. միաբան. համագումար. միախուռն. ամմէնը միատեղ.
Պատասխանի ետ ժողովուրդն միահամուռ, եւ ասեն։ Կոյրն, կաղն, յղին եւ ծնեալն միահամուռ ժողովուրդ մեծ։ Ձայն թագաւորաց եւ ազանց միահամուռ ժողովելոց. (Ել. ՟Ժ՟Թ. 8։ Երեմ. ՟Լ՟Ա. 8։ Ես. ՟Ժ՟Գ. 4։)
Ամենեցուն միահամուռ սրբազանիցն։ Միահամուռ լրութեամբ բովանդակիչք։ Հրեշտակք միահամուռ կատարեն զամենայն զարգս։ Միահամուռ ասել, կամ փակել, կամ ունել. (Դիոն.։)
Պարտ էր լինել արարածոց, բայց ոչ միահամուռ արար զամենայն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Միահամուռ ժողովեալք։ Միահամուռ լինին ամենեքեան ՟Ռ եւ ՟Լ՟Ղ։ Ամենեքեան միահամուռ զերկնային նախանձ բերելով. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Զ. ՟Ը։)
Հանդերձ միահամուռ զօրօքն։ Միահամուռ վայելիւք։ Ամբողջ եւ միահամուռ բարեգործութեանցն վարք. (Փարպ.։ Պիտ.։)
Ժողովեալք էին ի միահամուռ հասարակ, միաբան ամենայն եպիսկոպոսք. (Բուզ. ՟Դ. 9։)
cf. Մեկնահանդերձ.
Ունօղ զմի եւեթ ձորձ. միահանդերձ.
Ըստ լծորդին պակասութեան, որպէս միաձորձ. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Միաձորձք եւ բոկք շրջէին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 37։)
cf. Մենամարտ.
ՄԻԱՄԱՐՏ եւ ՄԻԱՄԱՐՏԻԿ. cf. ՄԵՆԱՄԱՐՏ, ՄԵՆԱՄԱՐՏԻԿ.
Պատրաստեաց զքեզ իբրու ճակատամարտիկ իմն միամարտ։ Ապողինար գայ հասանէ միամարտ ի վերայ աթենայ. (Մագ. ՟Ի՟Է. ՟Ծ՟Ա։)
Զօրական ոմն քաջամարտիկ ի թագաւորէ հարկաւորի ելանել նահատակ ընդ այլում թագաւորի միամարտի. (Մխ. առակ.։)
Կոստանդիանոս արքայ՝ մօնօմախն անուանեալ, այսինքն միամարտիկ. (Մագ. ՟Խ՟Ե։)
Յառաջամարտիկք, եւ միամարտք. (Կլիմաք.։)
Այր մի զօրաւոր, եւ հզօր միամարտիկ։ Ի տեղի ասպարիզին՝ յորում միամարտիկք մարտնչէին. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ի՟Զ.։)
ՄԻԱՄԱՐՏԻԿ ԼԻՆԻՄ. ՄԻԱՄԱՐՏԻՄ եցայ. cf. ՄԵՆԱՄԱՐՏԻՄ.
Մինչ ընդ բազումս փորձի եւ ուսանի, յայնժամ կարասցէ միամարտիկ լինել եւ յաղթել. (Վրք. հց. ՟Գ։)
Կրկին անգամ միամարտիկն լինելոյ ընդ եփթաղեայ արքային։ Միամարտեալ (կամ մենամարտեալ) ընդ սպայակոյտ զօրուն. (Յհ. կթ.։)
Ե՛կ, միամարտեսցուք ես եւ դու. (Կաղանկտ.։)
plain-dealing, sincerity, innocence, ingenuousness, artlessness;
fidelity, faithfulness, loyalty;
simple-mindedness, simplicity, silliness, credulity;
միամտութեամբ, cf. Միամտաբար.
ἁκεραιότης, ἁκεραιοσύνη, ἀπλότης , ἁφελότης sinceritas, simplicitas, integritas εὑγνωμοσύνη gratus animus ὀμόνοια concordia. Միամիտն գոլ (ըստ ամենայն նշ). պարզմտութիւն. անկեղծութիւն. ողջմտութիւն. աներկբայութիւն. եւ Մտերմութիւն. հաւատարմութիւն. համաշունչ եւ համամիտ գոլն. եւ Տխմարութիւն.
Միամտութեամբ սրտի, կամ սրտիւ։ Ի խորհուրդս միամտութեան իւրոյ փրկեցաւ։ Երթային միամտութեամբ. եւ ոչ գիտէին ամենեւին զզրոյցսն։ Լա՛ւ է տգիտի՝ որ գնայ միամտութեամբ իւրով, քան անզգամին՝ որ շաղաւաշուրթն իցէ։ Փոխանակ արդարութեան միամտութեան, զոր պահեցին նոքա առ մել։ Ոչ հատոյց նմա ըստ միամտութեան վաստակոց նորա. եւ այլն։
Միամտութեամբ յաղթեցին խորամանկութեանն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Առցեն զմիամտութիւնն զանվնաս եւ զսուրբ աղաւնոյն։ Յամենայն զօրութենէ քումմէ ծառայեցեր ինձ միամտութեամբ։ Միամտութեամբ հաւատաց ի նա. (Ագաթ.։)
Արանց եւ կանանց՝ պարկեշտութեամբ եւ առողջմտութեամբ, տնաշինութեամբ եւ միամտութեամբ զինքեանս փրկել. (Փիլ. քհ.։)
Նուիրէին եւ զարդարանս իւրեաց՝ միամտութեան, որ ի կուռսն. (Լմբ. ովս.։)
united, joined, attached, chained together;
continuous, continual;
immediate;
at a single stroke, at one bout, in a moment, immediately, at the same time;
— տողել, to join together, to link, to chain.
Ի մի յարեալ. շարայարեալ. շարակցեալ. շարունակեալ. միաբան, եւ անընդմէջ.
Լերինք բարձունք, որ մօտեալ լինի ի միմեանս խորաձօք, ի հեռաստանէ միայարք երեւին. (Շիր.։)
Լրումն անդամոցդ քրիստոսի աստուծոյ՝ միայար շինուածքդ երկնաւոր. (Վրդն. քրզ.։)
Գրեցի առ բանին սպասաւորսդ, եւ միայար եղբայրութիւնսդ. (Կիր. պտմ.։)
Զարեւագալին աղօթսն ի յառաւօտին յարեն, եւ միայար տողեն՝ միջոց ոչ առնելով. (ի գիրս Խոսր.։)
Այժմ տեսանէք միայար եւ ըստ կարգի, զորս երեք եւ չորք կրկին էր եդեալ. (Երզն. քեր. այս ինքն ի մի ձեւ եւ ի յարմարութիւն եդեալ առանց կրկնութեան։)
Իսկ (Ճ. ՟Է.) յասելն վասն գիւտի գրոյն ի սրբոյն մեսրոպայ.
Զցուցեալ նշանախեցսն հանդերձ միայարօքն ետ գրել հռուփանոսի. իմա՛, հանդերձ կարգաւորութեամբ եւ հանգամանօք՝ ըստ անսայթաքութեան տառից յունաց. ապա եթէ իմասցիս, հանդերձ բաղաձայնիւքն (որք միշտ յարին ի ձայնաւորսն), է կարծիք միխայէլի ասորւոյ փոխանցեալ առ քանի մի մատենագիրս հայոց, որպէս թէ ձայնաւորք միայն իցեն գիւտ մեսրոպայ. իսկ բաղաձայնքն գիւտ դանիէլի ասորւոյ։ Թո՛ղ զի եւ դանիէլեան նշանագիրքն չէին նորագիւտ, այլ ի հին դպրութեանց ի փոխ առեալք։
cf. Մենամարտիկ.
Խոստացաւ միայնամարտիկ լինել թնդ նմա. (Պտմ. աղեքս.։)
Ի հանդէս ճակատացելոց ի միայնամարտիկ զինուորութեան։ Քանի՛ սաղարք միայնամարտիկ ախոյանք իցեն. (Արծր. ՟Բ. 5։ ՟Գ. 1։)
cf. Մենանամ.
μονάζω solitarius sum μονοῦμαι solus remaneo, solitarem dego vitam ἑρημόομαι desolor. Միայն լինել կամ մնալ. մենանալ. առանձնանալ միոյ կամ երկուց. անապատանալ, հեռանալ կամ զրկիլ յընկերաց. հրաժարել յաշխարհէ. միայնակեաց լինել.
Ջուր՝ յորժամ ի հրոյ անջատի, եւ յօդոյ միայնանայ, հանդարտագոյն լինիցի. (Պղատ. տիմ.։)
Իբրեւ ագռաւ միայնացեալ թափուր։ Այրւոյս՝ որ մնացի միայնացեալս ի բազմաց. (Երեմ. ՟Գ. 2։ Բար. ՟Դ. 12։)
Միայնացեալ զուրայ՝ գայ առ արտայ յոչ կամաց։ Հռուփանոս, որ ի սամոս էր միայնացեալ. (Խոր. ՟Գ. 15. 53։)
Ոչ զայրին, եւ ոչ զհանգուցելոյ առնն միայնացեալ։ Միայնարան, յորում միայնանալով նոքա՝ զպարկեշտ եւ զնազելի վարուց զխորհուրդսն կատարեն. (Փիլ. քհ. ՟Թ. եւ Փիլ. տեսական.։)
ՄԻԱՅՆԱՑԵԱԼ, ցելոյ, ոց.՝ ա.գ. μοναχός monachus, solitarius. Միայնակեաց. միայնաւոր. կրօնաւոր. միանձն.
(Զկրօնաւորս) ոմանք կամարարս, եւ ոմանք միայնացեալս անուանեալ։ Զկատարեալ իմաստասիրութիւնն միայնացելոցն ցուցանէ. (Դիոն. եկեղ.։)
Յառաջին ամին դիւրալուր են անձինք միայնացելոցն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ, միայնացելոց պարիսպ, ճգնաւորաց ժուժկալութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)