hermaphroditic.
that loves work, laborius, diligent.
Սիրօղ զերկս. աշխատասէր. եւ Աշխատասիրական.
Երկասէրք են, աշխատին առ ի զսպիսն ջնջելոյ. (Սարկ. հանգ.։)
Երկասէր ձեռինն սարգսի. (Յիշատ.։)
cf. Աշխատասիրեմ.
ԵՐԿԱՍԻՐԵԼ. cf. Աշխատասիրել.
Անձանձրոյթ երկասիրելովն արդարեւ գերազանցեալ զամենեքումբք. (Պիտ.։)
Ի սոյն զդեգերումն երկասիրէին. (Արծր.։)
cf. Աշխատասիրութիւն.
Պատիւ ընծայեցուցանէ ըստ գործոյն՝ նորա երկասիրութեանն. (Փիլ. լին.։)
Զերկասիրութիւնն պատուէ. (Պիտ.։)
Յերկոցունց յայսցանէ երկասիրութեանց ... ի գործնական եւ ի տեսական ընթացիցն. (Սարգ. յռջբ.։)
Հայեա՛ց ... ի մեղութիւն երկասիրութիւն. (Լմբ. առակ.։)
cf. Երկավանկ.
dissyllabic.
ԵՐԿԱՎԱՆԳ ԵՐԿԱՎԱՆԿ. δισσύλλαβος disyllaba, duabus constans syllabis որ եւ ԵՐԿՎԱՆԳ, ԵՐԿՇԱՐԱՎԱՆԿ. Բաղկացեալն յերկուց վանկից կամ ի փաղառութեանց.
Երկավանգք են այս մաշտոց, դաւիթ. (Թրակ. քեր.։)
Եւ այս բառքս ոտք կոչին. զի են՝ որ երկավանգք են, եւ են՝ որ եռավանգք. (Նչ. քեր.։)
Փոխանակ երկավանգի (աբրամ՝) լիցի եռավանգ (աբրաամ)։ Երկավանգ անուն աբրամ՝ մեկնեալ է, հայր վերամբարձ. (Փիլ. լին.։)
cf. Կրկնավտակ.
Երկավտակ բղխմամբ ի կողէն կենդանութեան. (Թէոդոր. խչ.։)
of two kinds.
δυσειδής biformis Երկու տեսակաւ. կրկին. երկու կերպ.
Երկատեսակ իմն սոցայն կարծեսցի գոլ տրամադրութիւն։ Երկատեսակ բնութիւնս է մարդկային. (Յհ. իմ. երեւ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Մահու եւ կենաց՝ երկատեսակ բուրումն բարդեաց. (Նար. մծբ.։)
Ո՛չ պարզ եւ միեղէն, այլ բաժանեալ եւ երկատեսակ. (Դիոն. ածայ.։)
Եւ διειδής, διειδέστερος, διειδέστατος conspicuus, clarus. Ըստ հայումս, որպէս Կրկին տեսութեամբ երեւեցուցիչ. ըստ իմաստից յն. Յոյժ պայծառ, յստակ, ջինջ, պարզ.
Հայելիս երկատեսակս եւ անաղտս։ Երկատեսակս իմացութիւնս։ Երկատեսակն վերահայեցութիւն. (Դիոն. երկն. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Ե։)
Երկատեսակ ունելով զհայելի մտացն. (Վրդն. ծն.։ (լաւ եւս էր թարգմանել՝ Լուսատեսակ, կամ յստակ. յորմէ եւ յաջորդ ածանցքն։))
amphid salts.
to divide into two kinds, to divide.
որպէս ի լտ. divido (ի duo ), յն. μερίζω (որպէս մասնատել). Յերկուս հատանել, բաժանել՝ իրօք կամ մտօք. զանազանել.
Զիմաստասիրութիւնն ի տեսականն եւ ի գործականն երկատեցաք ... երկաքանչիւր ոք յերկատելոցս մասանցս ստորաբաժանի. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
Երկակդ՝ զի երկատեցաւ ... զմիակն դարձեալ յերկատելն գործէ. (Մագ. ՟Ձ՟Դ։)
division into two parts;
— լուսնոյ, dichotomy.
Բաժանումն՝ լսի երկատութիւն, այսինքն յերկուս որոշել. (Սահմ. ՟Ժ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Է։)
Միակն ոչ զերկատութիւն յինքեան ըստանձնեալ բերէ. (Մագ. ՟Խ՟Դ։)
Ո՞ւր ունիցի տեղի երկատութեանն բան. (Սարկ. հանգ.։)
long, extended, ample;
prolix;
slow, tardy;
length;
—, ընդ —, long, a long while;
at length.
Երկայն՝ ըստ տեւողութեան ժամանակի, եւ շարունակութեան տեղւոյ, բանից, եւ այլն.
Մինչեւ յերկար ժամանակս. (Ողբ. ՟Է. 20։)
Երկար ամանակաւ պահեն զվատախառնութեանցն բերս. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Ի խորհուրդ երկար։ Երկար տեսողութիւն։ Երկարս շարագրեցից բանաստեղծութիւնս. (Նար.։)
Վիհս երկարս (ցխորութիւն)։ Լեառն մի երկար յերկրէ բարձրութեամբ։ Այր սրտեայ էր, եւ անդամօք երկար. (Խոր. ՟Ա. 15. 25. ՟Բ. 5։)
Զի մի՛ թողուցուն զյաղթութիւն եւ զարմասցին ընդ երկարս հասակաց. (Եփր. ել.։)
Երկար մովաբացւոյն գոչէ». պիտի երանք, կամ մէջք, ըստ յն։
ԵՐԿԱՐ. ըստ քերականաց եւ քերթողաց՝ Ձայնաւոր տառ եւ վանկ երկայն ամանակաւ. որպէս եւ երկայն ամանակն, եւ նշանակ նորին՝ ոլորակն (՜). որ է ըստ յն. ( = ). որոյ հակառակն է սուղ).
Երկար վանգ։ Երկար փաղառութիւն։ Երկար տառիւք։ Առոգանութիւնք են տասն, շեշտ, բութ, պարոյկ, երկար, սուղ, եւ այլն։ Ամանակք երկու. երկար, սուղ. (Թր. քեր.։)
ԵՐԿԱՐ. ԵՐԿԱՐՍ. մ. իբր Ընդ յերկար. երկար. զորս տեսցես ի կարգի տառիցս Ը, Յ.
Մեծութիւն ձայնի երկար գոչելոյ։ Մի՛ երկարս ծածկեսցես. (Նար.։)
Խօսէր երկարս ընդ վասակայ. (Փարպ.։)
cf. Երկայնաբան.
Գուցէ կարծիս առտուեցից ձեզ՝ երկարաբան (լինել). (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
cf. Երկայնաբանեմ.
cf. Երկայնաբանութիւն.
cf. Երկայնակեաց.
to lengthen, to prolong, to drag, to delay;
to draw back;
to continue.
ԵՐԿԱՐԱՁԳԵԼ. cf. Յերկարաձգել։
Զկնի եկելոցն երկարաձգէր տեսութիւն». իմա՛, ի հեռի ձգիւր, կամ յամենայր. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
elongation, prolonging;
duration, length, prolongation;
act of going back.
cf. Յերկարաձգութիւն.
Երկարաձգութիւնն ... երեքամսեայ բովանդակեալ աւուրբք. (Պիտ.։)
Խարխալեալ յերկարաձգութենէ ամացն. (Խոսր.։)
Ոչ աւուրց երկարաձգութեամբ. (Նար. ՟Խ՟Գ։ Մի՛ մնար ժամանակաց եւ ամաց երկարաձգութեամբ ի չարիսն. Լմբ. ժղ.։)
long, extended, that lasts a long time, durable.
προμηκός longior, longe porrectus περιμηκέστατος prolongus Որպէս Երկայնաձիգ, եւ Յերկարաձիգ.
Փոսս երկարաձիգս հատանելով եւ խորափիտս. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Դիրք ընդ երկրաւ՝ կամարատեսակ քար երկարաձիգ. (անդ. ՟Ժ՟Ա։)
Հաստումն է առանց բերման երկարաձիգ տարածումն. (Արիստ. աշխ.։)
Երկարաձիգ լեառն։ Լերինք երկարաձիգք։ Երկարաձիգ երկայնութիւնք վայրաց. (Փիլ.։ Վեցօր.։)
Երկարաձիգ աղօթիւք։ Աղօթս երկարաձիգս։ Առ երկարաձիգս անօրէնութիւն. (Խոսր.։ Կլիմաք.։ Նար. ՟Ժ՟Ե։)
long, prolix, diffuse.
Որ երկար է կամ լինի ի պատմելն՝ ի ճառելն.
Զոր եւ երկարապատում է զիւրաքանչիւրոցն դնել բանս. (Շ. թղթ.։)
long, that lasts long, durable.
duration, length.
Յերկար տեւողութիւն. շատ դիմացկունութիւն.
Ո՛չ ըստ ինքեան ունել զերկարատեւութիւն զօրէն այլոց տնկոց. (Պիտ.։)
long, extended;
removed, distant.
Երկարեալ. երկարաձիգ. եւ Հեռաձիգ. ի հեռուստ ձգեալ.
Զերկարաւորն նետաձգութիւն. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
to lengthen, to prolong, to stretch, to extend;
to suspend;
to delay, to temporize.
ԵՐԿԱՐԵԼ. cf. Յերկարել, եւ Երկայնել.
Եւ դուք զբանս երկարեալ խօսիք. (Փարպ.։)
Զանմիջոցն եւ զերկարիլն յայտ առնելով. (Վրդն. ել.։)
length, elongation, extent, reach;
prolixity.
μακρότης, μῆκος longitudo, prolongatio Երկայնութիւն ժամանակի կամ տեւողութեան, եւ կենաց, եւ բանից.
Երկարութիւն գիշերի. (Ժմ.։ եւ Խոսր.։)
Վասն երկարութեան առաջիկայ գործոյս. (Խոր. ՟Ա. 3։)
cf. Երկարութիւն.
Երկարելն, եւ երկարիլն.
Զերկարումն իրացն խռովութեան. (Եղիշ. ՟Ա։)
Զմին յերկամանակաց ըստ երկարման (առոգանութեան) առեալ. (Թր. քեր.։)
cf. Երկուորեակ;
cf. Երկուորի.
ԵՐԿԱՒՈՐ ԵՐԿԱՒՈՐԵԱԿ ԵՐԿԱՒՈՐԻՔ. δίδυμος, -μοι, Διόσκουροι, -κοροι geminus, gemelli Երկուորեակ եղբարք. մանաւանդ՝ կաստոր եւ պողիկեւտիս՝ անցեալք ի համար կենդանակերպից. որ եւ Դիոսկուրացիք. իբր դիոսի տղայք. ջուխտ.
Զերկաւորէն ասեն, թէ որ ի նմա ծնանի, ճոխ եւ սնափառ՝ անհաստատ եւ երկմիտ լինի. (Շիր.։)
Երկաւորին ... եւ խեցգետնի. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Խոյ, ցուլ, երկաւորեակք. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
Նախ խոյն, եւ ապա ցուլն, եւ ապա երկաւորեակ. (Շիր.։)
Ի միոյ հօրէ եւ ի մօրէ երկաւորիք, ոմն սիրի, եւ ոմն ատի. (Ոսկ. հռ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Ել յերկաւորեակ լեառն մերձ կեսարու. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ա.։)
Մերթ իբր Երկաւորիք կենդանւոյ. եւ Զոյգ ջլաց. ամոլաջիլք.
Ցանկութիւնքն են ի յերիկամունքն, եւ ի ներքին երկաւորեակքն. (Լծ. փիլ.։)
Կողովս երիս ոսկեղէնս, եւ մի արծաթի. իսկ արծաթին կից էր ընդ միում յոսկեղինացն իբրեւ զերկաւորի ... իսկ զերկուորիսն բարձրագոյն եցոյց ի վերոյ կողմանէ հիւսիսային կողովոյն. (Ճ. ՟Զ.։)
Երկու երակք հատան առ թիկունս կոյս երկաւորիս, իբրու հանդիպեալ էր մարմինն աջիւք եւ ահեկիւք գոլով. (Պղատ. տիմ.։)
Զզեւս (այսինքն զարամազգ) խոստովանին՝ զհայրն իւր կապել (զկռոնոս), զի զուստերսն կլանէր ոչ իրաւամբք. զնա իսկ՝ զհօրն իւր զերկաւորիսն հատուցանել (այսինքն հատանել). (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Որ կոտորեցին կամօք իւրեանց զերկաւորիս անդամոց. (Կանոն.։)
cf. Երկուորեակ;
cf. Երկուորի.
ԵՐԿԱՒՈՐ ԵՐԿԱՒՈՐԵԱԿ ԵՐԿԱՒՈՐԻՔ. δίδυμος, -μοι , Διόσκουροι, -κοροι geminus, gemelli Երկուորեակ եղբարք. մանաւանդ՝ կաստոր եւ պողիկեւտիս՝ անցեալք ի համար կենդանակերպից. որ եւ Դիոսկուրացիք. իբր դիոսի տղայք. ջուխտ.
Զերկաւորէն ասեն, թէ որ ի նմա ծնանի, ճոխ եւ սնափառ՝ անհաստատ եւ երկմիտ լինի. (Շիր.։)
Երկաւորին ... եւ խեցգետնի. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Խոյ, ցուլ, երկաւորեակք. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
Նախ խոյն, եւ ապա ցուլն, եւ ապա երկաւորեակ. (Շիր.։)
Ի միոյ հօրէ եւ ի մօրէ երկաւորիք, ոմն սիրի, եւ ոմն ատի. (Ոսկ. հռ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Ել յերկաւորեակ լեառն մերձ կեսարու. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ա.։)
Մերթ իբր Երկաւորիք կենդանւոյ. եւ Զոյգ ջլաց. ամոլաջիլք.
Ցանկութիւնքն են ի յերիկամունքն, եւ ի ներքին երկաւորեակքն. (Լծ. փիլ.։)
Կողովս երիս ոսկեղէնս, եւ մի արծաթի. իսկ արծաթին կից էր ընդ միում յոսկեղինացն իբրեւ զերկաւորի ... իսկ զերկուորիսն բարձրագոյն եցոյց ի վերոյ կողմանէ հիւսիսային կողովոյն. (Ճ. ՟Զ.։)
Երկու երակք հատան առ թիկունս կոյս երկաւորիս, իբրու հանդիպեալ էր մարմինն աջիւք եւ ահեկիւք գոլով. (Պղատ. տիմ.։)
Զզեւս (այսինքն զարամազգ) խոստովանին՝ զհայրն իւր կապել (զկռոնոս), զի զուստերսն կլանէր ոչ իրաւամբք. զնա իսկ՝ զհօրն իւր զերկաւորիսն հատուցանել (այսինքն հատանել). (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Որ կոտորեցին կամօք իւրեանց զերկաւորիս անդամոց. (Կանոն.։)
cf. Երկուորեակ;
cf. Երկուորի.
ԵՐԿԱՒՈՐ ԵՐԿԱՒՈՐԵԱԿ ԵՐԿԱՒՈՐԻՔ. δίδυμος, -μοι , Διόσκουροι, -κοροι geminus, gemelli Երկուորեակ եղբարք. մանաւանդ՝ կաստոր եւ պողիկեւտիս՝ անցեալք ի համար կենդանակերպից. որ եւ Դիոսկուրացիք. իբր դիոսի տղայք. ջուխտ.
Զերկաւորէն ասեն, թէ որ ի նմա ծնանի, ճոխ եւ սնափառ՝ անհաստատ եւ երկմիտ լինի. (Շիր.։)
Երկաւորին ... եւ խեցգետնի. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Խոյ, ցուլ, երկաւորեակք. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
Նախ խոյն, եւ ապա ցուլն, եւ ապա երկաւորեակ. (Շիր.։)
Ի միոյ հօրէ եւ ի մօրէ երկաւորիք, ոմն սիրի, եւ ոմն ատի. (Ոսկ. հռ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Ել յերկաւորեակ լեառն մերձ կեսարու. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ա.։)
Մերթ իբր Երկաւորիք կենդանւոյ. եւ Զոյգ ջլաց. ամոլաջիլք.
Ցանկութիւնքն են ի յերիկամունքն, եւ ի ներքին երկաւորեակքն. (Լծ. փիլ.։)
Կողովս երիս ոսկեղէնս, եւ մի արծաթի. իսկ արծաթին կից էր ընդ միում յոսկեղինացն իբրեւ զերկաւորի ... իսկ զերկուորիսն բարձրագոյն եցոյց ի վերոյ կողմանէ հիւսիսային կողովոյն. (Ճ. ՟Զ.։)
Երկու երակք հատան առ թիկունս կոյս երկաւորիս, իբրու հանդիպեալ էր մարմինն աջիւք եւ ահեկիւք գոլով. (Պղատ. տիմ.։)
Զզեւս (այսինքն զարամազգ) խոստովանին՝ զհայրն իւր կապել (զկռոնոս), զի զուստերսն կլանէր ոչ իրաւամբք. զնա իսկ՝ զհօրն իւր զերկաւորիսն հատուցանել (այսինքն հատանել). (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Որ կոտորեցին կամօք իւրեանց զերկաւորիս անդամոց. (Կանոն.։)
of, or for two days.
ԵՐԿԱՒՈՒՐԲ ԵՐԿԱՒՈՒՐՑ ԶԵՐԿԱՒՈՒՐՍ. Երկօրեայ. զերկուս կամ ցերկուս աւուրս. երկու օր. երկու օրով.
Ընդէ՞ր պահէիր երկաւուրբ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Երկաւուրց է հանգիստ աշխարհիս, եւ յաւիտենական են տանջանք եւ ամօթ. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Պահեմ զերկաւուրս։ Մի՛ ինչ ուտիցես զերկաւուրս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Ե։)
both, each, every.
• տե՛ս Իւրաքանչիւր։
ἐκάτερος, ἁμφότερος, -ρα, -ρον uterque, utraque, utrumque, ambo Իւրաքանչիւրն յերկուց. այսինքն երկոքեանն իսկ. երկուքնալ.
Տղայ մանկանն անձն անկցորդ է եւ անընդունական երկաքանչիւրոյ, բարւոյ եւ չարի։ Որ զմիմեանց կախեալ են, ոչ առանց երկաքանչիւր (այսինքն երկաքանչիւրոյ) շարժմանց զներգործութիւնն առնու։ Է մէջ զգայութիւնն, եւ ծայրք երկաքանչիւրքն՝ միտքն եւ զգալին. (Փիլ.։)
Ի խառնմանէ երկաքանչիւրիցն ... եւ ի յերկաքանչիւրոցն. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Դ։)
Մի իր ի ձեռն երկաքանչիւրիցն տպացեալ. (Մեկն. ղեւտ.։)
Երկաքանչիւրոց գոյութեանց։ Յերկաքանչիւր բնութեանցս մերոց. (Նար.։)
Երբեմն զմարդոյ վայելուչսն թողոյր ձայնս, եւ երբեմն ցուցանէ իրս՝ աստուածութեանն միայն եղեալ պարտ. զի իմասցի երկաքանչիւր ինչ». այսինքն ծանիցի միանգամայն աստուած եւ մարդ. որ յայլոց յումպէտս թարգմանեալ է Երկախումբ։
Երկաքանչիւրովքն խրատէ. բարեաւն յորգորէ, եւ ահիւն զկծեցուցանէ. (Յճխ. ՟Զ։)
ԵՐԿԱՔԱՆՉԻՒՐ ՈՔ, ուրուք, ումեքէ. (եզ. եւ եթ) գ. Նոյն ընդ վ.
Երկաքանչիւր ումեք ի նոցանէ։ Յերկաքանչիւր ումեքէ այնոցիկ, յերկրէ եւ ի ջրոյ. (Փիլ.։)
doubtful, uncertain, undetermined, perplexed;
յերկբայս լինել, to doubt, to have doubts;
to scruple, to demur;
յերկբայս արկանել, to call into question;
յերկբայս առնել, to bring into suspicion, to make suspicions.
Զամենայն զօրսն յունաց յերկբայս արար ի սուրբ ուխտէն. (Եղիշ. ՟Դ։)
ἁμφίβολος ambiguus, dubius որ եւ ԵՐԿԲԱՅԱԿԱՆ. Տարակուսական. յերկուանալի.
Ոչ մարթ գոյ ներանիւթել զերկբայն յերկբայէ։ Ոչ կամէր զերկբայսն յերկբայիցն սահմանել. (Անյաղթ պորփ.։)
Երդումն առ մեզ վասն այնորիկ լինի, զի զերկբայ եւ զկեղակարծելի իրս հաւատարմացուցանեմք. (Ոսկիփոր.։)
Որպէս Երկբայօղ. եւ Երկդիմի.
Երկմիտ է եւ երկբայ՝ յերկուանօղ անզգամն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 12։)
Մի՛ մատչիր առ նա երկբայ մտօք. (Սիր. ՟Ա. 36։)
Զերկբայ կամս. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Յերկբայս փրկութիւն. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
ՅԵՐԿԲԱՅՍ ԼԻՆԵԼ, եւ ԱՌՆԵԼ. որպէս Երկբայիլ, եւ Երկբայեցուցանել.
Յերկբայս եմք վասն այսոցիկ, եթէ ե՞ն, եւ եթէ ոչ. (Սահմ. ՟Ա։)
Որ այսպիսեաց եւ այսքան պատգամաց յերկբայս լինէր. (Իգն.։)
Միաբա՞նք իցեն ի սէր միմեանց, եթէ երկբայք. (Ղեւոնդ.։)
uncertainly, doubt-fully.
Որ երկբայաբար ունին զգոյութիւնն, զեթէ է՞, պարտ է խնդրել. (Սահմ. ՟Ա։)
Երբեմն վկայել, եւ դարձեալ երկբայաբար ունել զկարծիսն. (Իգն.։)
Ոմանք զանդեսթենէս ասեն, եւ ոմանք զենոն գոլ զնա՝ երկբայաբար. (Նոննոս.։)
suspicious, doubtful, problematic, uncertain.
cf. Երկբայիմ.
ἁμφιβάλλω dubito Յերկբայս լինել. յերկուանալ. տարակուսիլ. երկմտիլ.
Ոչ բնաւ երկբայանալ ի հանդերձեալ յուսոյն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Եթէ միայն կամեսցիս, փրկութեան հանդիպել ոչ երկբայանամ. (Սարկ. աղ.։)
Ոչ երկբայանամ ես իմոց վիրացս բժշկութեան։ Յաղօթելն երկբայացաւ. (Ճ. ՟Գ.։)
Մի՛ ոք ընդ այս երկբայացեալ տարակուսեսցի. (Խոր. ՟Ա. 13։)
Այսպիսի ծփանօքս միշտ երկբայացեալ իմ մերձ ի թողուլ զգործս. (Արշ.։)
դիմ. իբր կր. ԵՐԿԲԱՅԱՆԻ կամ ԵՐԿԲԱՅԱՆԱՅ. դիմ. իբր կր. ըստ յն. ոճոյ. ἁμφιβάλλεται dubitatur Երկբայութիւն լինի. լինի երկբայիլ.
Առ ի մէնջ ոչ երկբայանի. բայց յոմանց յայլոց երկբայանի (գոյութիւն իմաստասիրութեան). (Սահմ. ՟Ա։)
Երկբայանային առ ի մէնջ։ Բացատրեաց զերկբայացեալն ի մէնջ. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Երկբայութիւն.
Ոչ ի կարծիս կոչէին, եւ ոչ երկբայանօք հաւատացին ի յարուցիչն ամենեցուն. (Մամբր.։)
to doubt, to suspect, to hesitate, to mistrust.
Ոչ երկբայեցան ինչ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
Մի՛ երկբայեսցուք խոստմանցն. (Խոսր.։)
Առ աստուած ... է՞ր վասն երկբայիս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
doubt, hesitation, perplexity, irresolution;
suspicion;
incertitude, ambiguity.
ἁπορία, ἁμφισβήτησις dubitatio, dubium Երկմտութիւն. տարակուսանք. կասկած. թերահաւատութիւն. վարանք անձին կամ մտաց. եւ Անստուգութիւն իրաց.
Երկբայութիւն մտաց անկատար եւ կաղ է միշտ, եւ կոյր. (Փիլ.։)
Առանց ամենայն երկբայութեան. (Փարպ.։)
Մի՛ ի հարկէ, եւ երկբայութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Յերկբայութիւնս անկանէր. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Ծառայական երկիւղիւ երկբայութիւն արկեալ ծառային, թէ ոչ կամիցի կինն գալ. (Վրդն. ծն.։)
Ամենադժոխ է եւ մանկացն երկբայութիւն». իմա՛, երկբայելին լինել ի խառնակ ծնօղս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ԵՐԿԲԱՅՈՒԹԻՒՆ. որպէս Երկբանութիւն. տարբերութիւն. անմիաբանութիւն.
Ուր եւ յեբրայեցիսն յիմ սիրելիսն՝ երկբայութիւնս գտանի (ընթեցուածոց). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ոչ գտաւ երկբայութիւն ի սոսա (ի թարգ. եօթանասնից). (Վրդն. սղ.։)
amphibological, double, ambiguous;
double-dealing, double-tongued.
δίλογος bilinguis, fallax Երկխօս. երկլեզու. խաբեբայ.
Նոյնպէս եւ զսարկաւագունս պարկեշտս, մի՛ երկբանս. (՟Ա. Տիմ. ՟Գ. 8։)
Զերկբանսն եւ զերկխօսսն իբրեւ զհրապարականէծս ի բաց ընկեսցուք. (Համամ առակ.։)
Որ նենգաւոր է, եւ երկբան. (Սարգ. յկ. ՟Զ.)
Երկբան իցէ, երկխորհուրդ իցէ. (Եւագր. ՟Ժ՟Ը։)
ԵՐԿԲԱՆ. որպէս Երկբայական, երկդիմի, շփոթ, խարդախ. կամ խարդախութիւն.
Մի՛ երկբան ինչ վասն փութանակի եւ լուսաւորագոյն յարութեանն ի նենգաւորացն համարիցի ... եդին ի գերեզմանի. (Ագաթ.։)
դիմ. ԵՐԿԲԱՆ Է. ԵՐԿԲԱՆԻ. դիմ. διαφωνεῖ dissentit, differt Անմիաբա՛ն է. տարբերի.
Երկբա՛ն է յեօթանասնիցն թարգմանութենէ ամօք հինգ հարիւր ութսուն եւ վեցիւք։ Երկբան են առ հրէից եբրայականն՝ ամօք վեց հարիւր յիսունիւք։ Երկբանի՛ ի հրէական եբրայեցւոցն ամօք երեք հարիւր քառասուն եւ իննուք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Պարտ է մեզ զերկբանալ խորհրդոցս իմոց պատմել ձեզ». (Շիր.) ընթերցի՛ր կամ իմա՛, երկբանիլ, երկուանալ։
amphibology, ambiguous discourse, ambiguity.
διαφωνία discrepantia, dissonnatia, dissensio Անմիաբանութիւն. տարբերութիւն. տարաձայնութիւն.
Բազում երկբանութիւն է ի մէջ հնոցն (ժամանակագրաց)։ Ո՛րպէս զհոմերոսէ առ ի բազմաց եղեւ երկբանութիւն. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Ղուկաս մի դիւահար ասէ, եւ սա երկուս. եւ ո՛չ այն երկբանութիւն ինչ ցուցանէ. (Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 3։)
Եւ չեն այս երկբանութիւնք. (Իգն.։)
Մերթ՝ Երկխօսութիւն. խաբեբայութիւն.
Ստախօսութիւն, շոգմոգութիւն, երկբանութիւն, ատելութիւն, չարախօսութիւն. (Սկեւռ. լմբ.) (մա՛րթ է իմանալ եւ Տարաձայնութիւն)։
binomial;
— Նեւտոնի, Newton's binomial theorem.
binomial.
diphthong.
δίφθογγος diphtongus Ունօղ զկրկին ձայն ի մի վանկ յօդեալ յերկուց ձայնաւորաց, կամ ի մի եւ եթ ձայնաւոր ունակ զօրութեան կրկին տառից. զոր օրինակ ու, իբր լտ. u. աւ, իբր օ. ե՛ւ, իբր իւ, այսինքն եու. եւ ւ, իբր իւ կամ ի. ե, իբր եէ. ա՛յ, իբր աե. եւ այլն. որք ասին եւ Երկձայն.
Երկբարբառք են բունք (ըստ յն. αι, αυ, οι, ευ, ει, ου. ).. եւ բռնաբարբառք երկձայնք. եւ այլն. (Թր. քեր. զոր մեկնիչք նորա Երզն. եւ Նչ. ի հայումս դժուարին քաջ իմանալ։)
that opens on two sides or doubly, double;
— դուռն, folding-door;
— խեցեմորթ, bivalve.
δύο πτυχαῖ Որ յերկուս փեղկս բացեալ լինի.
Երկոցունց դրանց փայտս մայրս, երկբացիկս՝ մի մի դուռն, եւ ծխնիք նոցա երկբացիկք. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 34։)
Իբրեւ դուռն երկբացիկ. (Արշ.։)
Դռնակ մի երկբացիկ քանդակագործ. (Կաղանկտ.։)
Ի ներքոյ ըռնկացն դրանց (կողից ափոյն՝) երկբացիկ սենեկացն պարագրողաց. (Նար. խչ.։)
Եւ են պատուհանք երկբացիկք՝ երկոտասանք. (Պիտառ.։)
that has two apertures;
two edged, double-biting, two-bladed.
ԵՐԿԲԵՐԱՆ ԵՐԿԲԵՐԱՆԵԱՆ ԵՐԿԲԵՐԱՆԻ. եւ այլն. δίστομος geminum os habens, anceps Որոյ են երկու բերանք, կամ կողմանք, սայրք. երկսայրի. երկկողմանի.
Սուր երկբերան. (Լմբ. սղ.։)
(Լեզուքն) առաւել քան զամենայն սուր երկբերան. (Բրս. երրորդ.։)
Սուր երկբերանեան. (Յայտ. ՟Ա. 16։)
Ստրկօք երկբերանովք. (Խոր. ՟Գ. 28։)
Աման լուսնին երկբերանի է (իբր ընդունօղ եւ տուօղ զլոյս). (Վրդն. ծն.։)
cf. Երկբերան.
ԵՐԿԲԵՐԱՆ ԵՐԿԲԵՐԱՆԵԱՆ ԵՐԿԲԵՐԱՆԻ. եւ այլն. δίστομος geminum os habens, anceps Որոյ են երկու բերանք, կամ կողմանք, սայրք. երկսայրի. երկկողմանի.
Սուր երկբերան. (Լմբ. սղ.։)
(Լեզուքն) առաւել քան զամենայն սուր երկբերան. (Բրս. երրորդ.։)
Սուր երկբերանեան. (Յայտ. ՟Ա. 16։)
Ստրկօք երկբերանովք. (Խոր. ՟Գ. 28։)
Աման լուսնին երկբերանի է (իբր ընդունօղ եւ տուօղ զլոյս). (Վրդն. ծն.։)
cf. Երկբերան.
ԵՐԿԲԵՐԱՆ ԵՐԿԲԵՐԱՆԵԱՆ ԵՐԿԲԵՐԱՆԻ. եւ այլն. δίστομος geminum os habens, anceps Որոյ են երկու բերանք, կամ կողմանք, սայրք. երկսայրի. երկկողմանի.
Սուր երկբերան. (Լմբ. սղ.։)
(Լեզուքն) առաւել քան զամենայն սուր երկբերան. (Բրս. երրորդ.։)
Սուր երկբերանեան. (Յայտ. ՟Ա. 16։)
Ստրկօք երկբերանովք. (Խոր. ՟Գ. 28։)
Աման լուսնին երկբերանի է (իբր ընդունօղ եւ տուօղ զլոյս). (Վրդն. ծն.։)
born or produced doubly, double;
having two qualities.
διφυής duplicis naturae, vel indolis;
bipartitus Որոյ կրկին են բոյսք բարուց, կամ յատկութիւնք.
Կեկրոփս դիփիէս ... կոչի երկբոյս, կա՛մ վասն հասակին երկայնութեան, կամ զի եգիպտացի էր, եւ զերկոսին լեզուս գիտէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Զչարութիւն ընդ պտղաբերին տնկել առաքինութեան՝ բորոտութեան եւ պիսակութեան է՝ երկբուսին եւ խառնակին ընտանի։ Իժն իբր երկբոյս եւ երկկերպի եղեալ. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լիւս.։)
bicipital;
two-headed;
double-headed.
ԵՐԿԳԼԽԻ կամ ԵՐԿԳԼՈՒԽ. δικέφαλος biceps Որ ունի զերկուս գլուխս.
Օտար զօրութիւն վիշապի երկգլխոյ. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 7։)
cf. Երկգլուխ.
ԵՐԿԳԼԽԻ կամ ԵՐԿԳԼՈՒԽ. δικέφαλος biceps Որ ունի զերկուս գլուխս.
Օտար զօրութիւն վիշապի երկգլխոյ. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 7։)
fugitive, deserter, runaway;
fugitive, fleeing;
fleeting, transient;
— ծառայ, runaway slave;
— առնել, արկանել, հանել, վարել, տալ, to put to flight;
— լինել, գնալ, երթալ, դառնալ, անկանել, դիմել, to take to flight, to turn tail, to run away.
φυγάς (յորմէ լտ. fugax ). fugitivus, profugus. Փախուցեալն. որ փախչի. փախստեայ. փախչօղ.
Պանդխտեսցին առ քեզ փախստականքն մովաբու։ Մինչեւ յե՞րբ տեսանիցէք փախստականս։ Ընդ հրէայսն փախըստականս առ քաղդէացիսն։ Փախստական է յերկրէս եւ ի թագաւորութենէ իւրմէ.եւ այլն։
Փախստականք ի յաւիտենական տեսչութենէն անկեալ դնէին. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 2։)
Ըմռնեցաւ ի պորտ կիտին փախստականն. (Լմբ. իմ.։)
Եկն փախթստական ի հրէաստանէ (այսինքն փախստեամբ). (Տոբ. ՟Ա. 21։)
Եկին փախստական առ մեզ. (Խոր. ՟Ա. 20։)
ՓԱԽՍՏԱԿԱՆ. φευκτικός fugax, fugitivus. Որպէս Փախչելի, այսինքն վաղանցուկ. անցաւոր.
Իբր ի կայունս եդեալք ի փախստականսն։ Ի փառս՝ որ փախստական է, եւ ոչ կայ ի հաստատութեանն. (Ածաբ. ի կիպր.։ Իգն.։)
ՓԱԽՍՏԱԿԱՆ ԱՌՆԵԼ, ԱՐԿԱՆԵԼ, ՎԱՐԵԼ, ՏԱԼ. φυγαδεύω, διώκω fugo, persequor. Որպէս Փախուցանել, ի փախուստ դարձուցանել.
Արասցէ զնոսա փախստականս։ Զբազումս փախստականս առնէին ընդ երեսս դաշտին. (Ես. ՟Խ՟Ա. 3։ ՟Ա. Մակ. ՟Դ. 15։)
Զզօրս յունաց փախստական արարեալ։ Զմնացեալսն փախստականս արարեալ ցրուէին աստ եւ անդր. (Խոր. ՟Բ. 73։ Փարպ.։)
Փախստական արկանելով ի կղզի ինչ. (Խոր. ՟Ա. 13։)
Զմնացեալսն ցրուեալ յիւրաքանչիւր տեղիս փախստական. (Ճ. ՟Բ.։)
Տաց զամենայն հակառակորդս քո փախստական. (Ել. ՟Ի՟Գ. 27։)
ՓԱԽՍՏԱԿԱՆ ԼԻՆԵԼ, ԳՆԱԼ կամ ԵՐԹԱԼ, ԴԱՌՆԱԼ, ԱՆԿԱՆԻԼ, ԴԻՄԵԼ. φυγαδεύομαι, φεύγω fugio διασώζομαι servor καταφεύγω confugio. որպէս Փախչել. եւ ապաւինիլ. զերծանիլ. ապրիլ.
Ինքեանք գնացին փախստական ի հայս։ Ամենայն իսկ գունդքն դիւաց ի պահոց եւ յաղօթից փախստական գնան. (Ես. ՟Լ՟Է. 38։ Եզնիկ.։)
Յորդանան լուեալ՝ փախստական դառնայր. (Տաղ.։)
Թողեալ զթագաւորութիւնն՝ փախստական անկանի ի կրիտէս. (Խոր. ՟Ա. 16։)
Փախստական անկանի ի զօրութիւն այնորիկ, որ զայս կատարելոց էր. (Ոսկ. ես.։)
Յերկրէն եգիպտացւոց փախստականդիմէր առ եղբայրն իւր։ Ի պարտութիւն մատնեալ Դեմետրի՝ փախստական դիմէր ի տիւրոս (այսինքն փախստեամբ). (Եւս. քր. ՟Ա։)
lightning, flash of lightning;
սրավար, արագաթռիչ, իբրեւ զ—, quick, swift as lightning.
Իբր փայլուն ակն, կամ փայլեալ յաչս. որ եւ ՓԱՅԼԱՏԱԿՆ. որոյ յոքնականն լինի՝ փայլատակունք. (տե՛ս զկնի) ἁστραπή fulgur, fulgor. Շողիւն եւ նշոյլ լուսոյ կամ հրոյ որպէս կայծ եւ բոց անցաւոր. որպէս ստէպ լինի յամպս առանց որոտման, եւ որոտմամբ հանդերձ. տե՛ս եւ ԿԱՅԾԱԿՆ. կածկլտուք, փայլակ.
Սրեցից իբրեւ զփայլակն զսուսեր իմ։ Ելցէ իբրեւ զփայլակն նետ նորա։ Իբրեւ զփայլակն յայսկոյս եւ յայնկոյս ընթանան։ Որպէս փայլակն՝ որ ելանէ յարեւելից, եւ երեւի մինչեւ յարեւմուտս։ Եւ էր տեսիլ նորա իբրեւ զփայլակն։ Տեսանէի զսատանայ անկեալ յերկնից իբրեւ զփայլակն.եւ այլն։
Մի՛ դատեցայց ընդ սպանողին, ընդ փայլականն ըստորանկին. (Յիսուս որդի.։)
Զփայլակն սիրոյ շիջուցանել. (Առ որս.։)
(Եզեկ. ՟Ը. 2.)
Իբրեւ զտեսիլ փայլական. ա՛յլ ձ. օդոյ. ի յն. եւս կրկին ընթերցուած տեսանի. φέγγος կամ αὕρα.
striking like a thunderbolt;
— առնել, to fulminate, to lighten.
Որ հարկանէ որպէս փայլակն կամ կայծակն. իսկ ՓԱՅԼԱԿՆԱՀԱՐ ԱՌՆԵԼ՝ է Շանթահարել.
Յանդուգն յարձակմամբ ի վերայ հասեալ՝ զանօրէնն Շաւասպ փայլակնահար իմն սրով սատակէր. (Յհ. կթ.։)
Զյառաջագահ ախոյեանսն փայլակնահար արարեալ դիթաւալ կացուցին. (Արծր. ՟Գ. 15։)
cf. Փայլակնակերպ.
Ի խնդիր վրիժուց արձակեցից զձեռն իմ փայլակնանման սուսերաւ. (Սկեւռ. աղ.։)
Ձկտեալ ձգիս ի բարձունս երկնից փայլակնանման յաււոր գալստեան անմահ արքային. (Նար. խչ.։)
Զհոգին փայլակնանման վերահամբարձեալ վեհից։ Սոքա բարձնական՝ փայլակնանման։ Սոսկալին փայլակնանման երեւեալ լուսափայլ կերպիւ. (Շ. տաղ.։)
Յարքայութիւնն երկնից փայլակնանման երեւեալք. (Երզն. լս.։)
lightning, flashing;
coruscation, scintillation, fulguration;
sparkling;
thunderbolt;
—կմամբ սատակել, to thunderstrike;
—կունս տեղալ, to rain lightnings and thunderbolts.
ἁστραπή fulguratio, coruscatio, fulgor, fulgur. Փայլատակելն. եւ Փայլակն. փայլատակունք. եւ Շողիւն. ցոլք.
Եւ եղեւ որոտումն եւ ձայնք եւ որոտմունք. (Յայտ. ՟Դ. ՟Ը. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Զ։)
Փայլատակումն ահեղ ծագեց ի բանտի անդ։ Ի սակաւ փայլատակմանէ կայծականց. (Նեղոս.։ ՃՃ.։)
Փայլատակմամբ զանձրեւ գուշակէ. (Մխ. երեմ.։)
Ի փայլատակմանէ աստուածութեանն սարսափեալ՝ թեւասքողեալ ծածկէին զերեսս իւրեանց։ Պսակ յոգնանկար յարփից եօթանց փայլատակման. (Պրոկղ. ներբ. ղկ.։ Նար. կուս.։)
Լուսաւորութիւն հաւատոց քոց ի մէջ հրեշտակաց փայլատակմունս արձակէր. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Որ յողոմպիա պատկերն է, փայլատակմամբ այտեցաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Կենդանւոյն իսկ ի յերկնից փայլատակմամբ պարտ էր սատակել զայնպիսին։ Ոչ վաղվաղակի փայլատակմունս ի յերկիր իջուցանէ ի վերայ այնպիսի ամբարշտելոցն. (Մանդ.։)
Տէր, ես ոչ երկնչիմ ի քէն, առաքեա՛ յիս զփայլատակումն քո, եւ կամ այլ ինչ վիշտս եւ տանջանս. (կամ առաքեա՛ յիս տէր փայլատակումն, կամ դեւ, կամ այլ ինչ ցասումն). (Վրք. հց. ՟Դ։)
cf. Փայլեմ.
Ի գոյն արեան կարմիր փայլիք, զոր ինքնակամ ձերով հեղիք։ Յամենայն հրապարակս փայլեցաւ. (Շ. եդես.։ Լմբ. պտրգ.։)
glorious, illustrious;
— առնել, to pay honours to, to glorify, to praise, to celebrate, to extol;
— լինել, to be glorious, glorified, honoured, extolled.
ἕνδοξος gloriosus, honoratus, inclytus, nobilis. Ունօղ զփառս՝ զներքին կամ զարտաքին. փառացի. պանծալի. մեծանուն. հռչակաւոր. ճոխ. պատուական. ազնուական. իշխանաւոր. յարգելի. գովելի, փառաւորեալ. փառազարդ. հոյակապ (անձն կամ իր).
Արար զքեզ անուանի եւ բարգաւաճ եւ փառաւոր։ Այր Աստուծոյ, այր փառաւոր։ Իշխան փառաւոր ես դու։ Այր փառաւոր՝ յազգէ թագաւորութեանն։ Արս երկոտասան ի փառաւորաց որդւոցն իսրայէլի։ Իջցեն փառաւորք եւ մեծամեծք եւ մեծատունք։ Քակել զամենայն ամբարտաւանութիւն փառաւորաց.եւ այլն։
Քաղաք փառաւոր։ Տունս՝ զոր ես շինեմ, է մեծ եւ փառաւոր։ Զի կացուսցէ։ Զի ընդ վաստակոց բարեաց պտուղ փառաւոր է. եւ այլն։
Զաջ նորա համբուրէր, եւ զերերսսն փառաւորս. (Ստեփ. սեւան.։)
Փառաւոր եւ ի դասուց համազարմ նմանացեղիցս ցանկալի երգօք ներբողականս տաւղօք. (Նար. կուս.) իմա՛ փառաւորեալ։
Ես փրկեցից զքեզ, եւ դու փառաւոր արասցես զիս։ Պատարագ օրհնութեան փառաւոր արասցէ զիս։ Փառաւոր առնէին զԱստուած։ Որդի փառաւոր առնէ զԱստուած։ Հա՛յր փառաւորեա՛ զորդի քո. եկն բարբառ յերկնից. ե՛ւ փառաւոր արարի, ե՛ւ դարձեալ փառաւոր արարից։ Զերկիւղածս տեառն փառաւոր առնէ։ Վասն տեառն Աստուծոյ քո՝ սրբոյն իսրայէլի, զի փառաւոր արար զքեզ. եւ այլն։
Ոչ այնչափ փառաւոր առնէին զնա ծիրանիքն, որչափ մեղացն աղտ ամաչեցուցանէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
Յորժամ գայցէ փառաւոր լինել ի մէջ սրբոց իւրոց։ Զի փառաւոր լիցի անուն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի ի ձեզ, եւ դուք ի նմա. եւ այլն։ Նմա միայն անկաւոր է փառաւոր լինել. (Խոսր.։)
glorification;
glory, magnificence, pomp, splendour;
փառաւորութեամբ, cf. Փառաւորապէս.
δόξασμα, δόξα, ἕνδοξον, κλέος, εὑκλεία, εὑημερία glorificatio, decus եւ այլն. Փառաւորիլն, եւ ելն. մեծարանք. պատիւ. շուք. պարծանք. փառք. իրք պանծալիք. վայելութիւն, հանդէս. հռչակ. բարօրութիւն. ճոխութիւն. պերճութիւն.
Ետու ի Սիոն զփրկութիւն Իսրայէլի ի փառաւորութիւն։ Զփառաւորութիւնս իմ, զոր ածի ի վերայ քո։ Ամենայն փառաւորութիւն մեր կործանեցաւ։ Ո՞յր ի ձէնջ տեսեալ իցէ զտունս զայս ի փառաւորութեան իւրում զառաջինն։ Զհրէիցն թշուառութիւն՝ իւրեանց փառաւորութիւն համարէին։ Ամենայն ժողովուրդն ուրախ լինէր ի վերայ ամենայն փառաւորութեանցն՝ որ գործէին ի նմանէ.եւ այլն։
Ունայն է կանք մեր եւ ոչինչ, թէ՛ փառաւորութիւն պատահի, թէ՛ անարգութիւն. (Լմբ. ժղ.։)
Ցնծայր հոգւով ընդ փառաւորութիւնսն Աստուծոյ։ Ի ձեռն բարեաց քոց՝ անուանն Աստուծոյ լինիցի ոք փառաւորութեան պատճառ. (Վրք. ոսկ.։ Շ. ընդհանր.։)
Փառաւորութիւն եղբարցն՝ մեզ է փառք. (Խոսր. պտրգ.։)
Տեսանէր զծերութիւն փառաւորութեան (փառացի անձինն) սքանչելի եւ կարի վայելուչ իմն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 13։)
Յովսէփ արեմաթացի՝ պիղատոսի ծանօթ վասն փառաւորութեան (ազնուականութեան). (Բրսղ. մրկ.։)
Մերթ՝ իբր Փառաբանութիւն. գոհութիւն՞
Բազում փառաւորութիւն ամենատեառն մատուցանէր։ Որպէս զի նախընծայ փառաւորութեամբս յորդորեսցուք զբարերար տէրն մեր. (Ագաթ.։ Խոսր.։)
Ապա առընկալաւ զնա փառաւորութեամբ։ Ընկալան զհրեշտակսն Շմաւոնի փառաւորութեամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 43։ ՟Ժ՟Դ. 46։)
cf. Օթեվանիմ.
Մի՛ օթիր ի տունս աշխարհականաց առանց ընկերի. (Պիտառ.։)
Տաղաւար՝ ուր աստուած օթեցաւ։ Չարութիւն մի՛ օթեսցի ի սիրտս միանձանց. (Լմբ. վերափոխ.։ Նեղոս.։)
sleeping-place, bedroom;
blanket;
carpet, tapestry, hangings, arras;
cf. Վերարկու.
μονή mansio. Օթանոց. սենեակ. ննջարան.
Նոքա ննջէին յիւրաքանչիւր վրանաց օթոցի։ Զհիւանդութիւն կերծաւորեալ ի տեղւոջ օթոցին անկեալ դնէր. (Արծր. ՟Գ. 10. 15։)
ՕԹՈՑ. ἁμφίταπος tapes utrimque villosus. ծածկարան անկողնոյ. կոպերտ երկուստեք գործեալ՝ թաւ մազովք օդեաց.
Բերին անկողինս տասն, եւ օթոցս. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 28։)
ՕԹՈՑ. ἰμάτιον ἁμπεχόνη, ἑσθής cultus corporis vestitus, vestis. Ծածկոյթ ո՛րպիսի եւ է. արկանելի. վերարկու. ձորձ. զգեստ. հանդերձ. կրակոց.
Օթոց սրբութեան անմահ բնակողին. (Նար. կուս.։)
Օթոց՝ զձորձոց նշանակէ. (Երզն. քեր.։)
Օթոցն, եւ վերածածկութից, եւ բնակուեանց. (Պղատ. օրին ՟Գ։)
Անօթից մաշկեղինից, եւ ամենայն օթոցաց. (անդ. ՟Ը։)
cf. Օծելութիւն;
anointing, consecration;
վերջին օծումն, extreme unction.
χρίσις unctio χρίσμα unguentum, chrisma. Օծանելն եւ իլն. ներգործութիւն օծանելոյն. եւ Իւղ օծանելոյ, կամ դրոշմի. մեռոն, եւ այլն. եւ Իշխանութիւն օծեալ գոլոյ. օծեալն.
Առցես յիւղոյ օծութեան։ Զիւղն լուսոյ, եւ զիւղն օծութեան։ Բարձի օծութիւն։ Օծութիւն զոր ընկալարուք ի նմանէ՝ բնակեսցէ ի ձեզ.եւ այլն։
Իւղն օծութեան՝ զոր արկանէր գրիգոր ի վերա մարդկանն։ Ի լեառն պարարտ օծութեան։ Տէրն՝ պետութեան անուն է, եւ քրիստոսն՝ օծութեան. (Ագաթ.։ Գանձ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
collar;
— շապկաց, shirt-collar;
զօձիս պատառել, to rend one's garments.
περιστόμιον peristomium, orificium. Օձաձեւ դալար հանդերձից ի ձագ վերին, որ պատէ զպարանոցն. վերնաբերան կամ շուրթն պատմուճանի. ժապաւէն. ափն. եախա, եագա (լծ. վակաս).
Զօձիսն գրապանաւ արարեալ։զ Օձիք վտաւակացն։ Հիւսկէն գրպանաւ օձիքն շուրջանակի անքակ. (Ել. ՟Ի՟Ը. 32։ լթ. 21։)
Ձեռն զօձօք արկանէին, զպատմուճանս պատառէի։ Զօձինս պատառ էին։ (՟Ա. Մակ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Ժ՟Ա։)
Զի՞ անկեալ կաս՝ զօձինս արկեալ, պատառեալ զգեստ քո. (Եփր. յես.։)
Զօձեացն հարեալ՝ կործանեալ անկաւ. (Լմբ. վերափոխ.։)
cf. Օտարատեսուչ.
Զհերձուածողըն հաւասար դնէ չարագործացն՝ օտարագէտ անուանել. (Շ. ՟ա. պ. ՟Կ՟Թ։)
foreign land, abroad;
զօրաժողով լինել յ— կուսաց, to recruit abroad.
Զօրաժողով լինէր յօտարակողմն կուսաց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 24. յն. Ժողովեալ զօտար զօրս։)
exotic, foreign;
օտարաշխարհիկ երթանալ, to become a pilgrim.
թէեւ ինձ ոչ հաւատս իբր օտարաշխարհացւոյ, հա՛րց զգաւառականդ քո. (Եղիշ. յար.։)
Ի բացարձակ օտարաշխարհեայ քաղաքաց. (Պիտ.։)
եթէ ո՞րչափ եւս ի քեզ յօտարաշխարհիկս։ Զայս թեկղ հալածական օտարաշխարհիկ տա՛ր առ քեզ։ Այն զի՝ մի անձն (յովնան) եմուտ ի քաղաքն՝ օտարաշխարհիկ եւ անծանօթ յամենեցունց. (Եղիշ. ՟Ը. Ճ. ՟Ա.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Եթէ երթանայցէ ոք օտարաշխարհիկ. (Եփր. աւետար.։)
skilled in the law;
legist, jurisconsult, lawyer, civilian;
doctor in Law;
— առնել, to initiate in the laws, to indoctrinate in jurisprudence.
Որպէս օրէնսգէտի միոջ հրաման ետ նմա գործել. (Եփր. ծն.։)
ՕՐԷՆՍԳԷՏ ԱՌՆԵԼ. νομοθετέω . Գիտակ առնել զանգէտս օրինաց. եբր. հօրա, որ է լուսաւորել (օրինօք). ուսուցանել, հրահանգել.
Օրէնսգէտ առնես զմեղաւորս ի ճանապարհի։ Օրէնսգէտ արա՛ զիս տէր ի ճանապարհիքում։ Դու օրէնսգէտ արարեր զիս.եւ այլն։
transgressing, breaking law;
transgressor, law-breaker, prevaricator, infractor;
— լինել, to violate the laws, to prevaricate.
παράνομος legum violator παραβάτης transgressor. որ եւ ՕՐԷՆՍԶԱՆՑ, ՕՐԷՆՍԱԶԱՆՑ. Որ զանցանէ կամ զանց առնէ զօրինօք. յանցաւոր ընդդէմ օրինաց. պատուիրանազանց. ուխտազանց.
Յանդիմանեալք յօրինացն իբրեւ օրինազանցք. (Յկ. ՟Բ. 9։)
Իբրեւ զօրինազանց գտանիցիս։ Տիրական սուրբ օրինացն եղեր քարոզ առ օրինազանցսն. (Մանդ. ՟Զ։ Շար.։)
Օրինազանց լինել. (Շ. մտթ.։ Լմբ. սղ.։)
legal, legitimate, lawful, permitted, conformable to the law or to custom;
legal, juridical, canonical;
valid, efficacious, in due form;
legist, doctor in law;
— ցուցանել, կացուցանել, to legitimate, to authorize, to sanction.
νόμιμος, νόμιος, ἕννομος legitimus, justus, aequus, debitus. Որ ինչ է ըստ օրինաց կամ ըստ օրինի. իրաւացի. վայելչական. պատշաճ. նուիրական.
Զկրօնսն օրինաւորս։ Օրինաւոր օրէնք կամ սրբութիւն, աղօթք, ամօթ, ժողովք. (՟Բ. Մակ. եւ ՟Գ. Մակ.։ Գծ. ՟Ժ՟Թ. 39։)
Օրինաւոր ամուսնութիւն, կամ չափ հասակի. կամ այր կնոջ։ Օրինաւոր երկրպագութիւն կամ սրբաբանութիւնք. (Ածազգ.։ Յճխ.։ Մխ. դտ.։ Փիլ.։ Պտրգ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Ոչ այլ ինչ է մաքսաւորութիւնն, ոչ եթէ ամօթ լրբութիւն. օրինաւոր (կարծեցեալ) մեղք, դէմք ագահութեան. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Բ։)
νόμιμος, νομικός legalis. Օրինական. օրինագետ. օրինապահ առ եբրայեցիս. կրօնասէր. առաքինի.
Ասէ ցօրինաւորսն եւ փարիսեցիսն. (Ղկ. ՟Ժ՟Դ. 3։ Իսկ Եբր. ՟Թ. 23։)
Հարկ էր օրինաւորացն այնպիսեօքն սրբել. յն. օրինակացն։
Օրինաւոր դպիր աստ կոչէ զնա, վասն զի հրէից գրոց տեղեակ էր՞ (Ոսկ. տիտ.։)
Օրինաւորքն արդար, եւ անօրէնքն՝ ապիրատք. (Պղատ. մինովս.։)
Մաքրոց եւ աղտեղեացն, օրինաւորաց եւ անօրինաց. (Փիլ. քհ. ՟Զ։)
Առանց օրինաց՝ իբր օրինաւորք կարծեցուցանելով զանձինս. (Մխ. երեմ.։)
Մտեալ ընդ օրինօք, զի զօրինաւորսն փրկեսցէ. (Ագաթ.։)
Որդի եղեալ եմ ես ասէ ծնօղաց օրինաւորաց. (Փարպ.։)
Կուսան համեստ որպէս զօրինաւոր ոք. (Խոր. ՟Բ. 79։)
Խրատեցար ոչ լինել քան զօրէնս օրինաւոր. (Լմբ. պտրգ.։)
Յետ օրինաւոր թլփատութեանն։ Հրէական ժողովուրդն՝ օրինաւոր առաքնութեամբն յայտնէր. (Շ. մտթ.։)
Մի՛ եւս ընդ իս խօսիր ի ձեռն մարգարէական եւ օրինաւոր առակաց. (Նիւս. երգ.։)
Քան զամենայն լօրինաւոր քահաայագործութիւնն պայծառագոյն. (Ածաբ. մակաբ.։)
հաստատեալ կայցէք յառաջնորդութիւնն, ո՛չ յօրինաւոր, այլ ի հոգեղէնն։ ի իէք ոչ երկրաւոր պտղովն, կամ օրինաւոր այլպտղով արդարութեամբ. (Եփր. եփես. եւ Եփր. փիլիպ.։)
extremity, last moment, agony, death;
fate, destiny, fatality;
— մահու, the point of death, deaths-door;
յ— իւր ճեպել, to run to one's ruin;
ժամանէ յ— վախճանին, his last hour is at hand.
ՕՐՀԱՍ μόρος, μοῖρα mors, fatum. որ եւ ՕՐԱՀԱՍ. Օր վախճանի ի վերայ հասեալ. մահ. եւ ըստ հեթանոսաց՝ Վախճան ճակատագրեալ կամ ախտարական. պատահարք մահու. մահ տանջանօք կամ անկարծ.
Այսպիսի օրհասաւ հրամայեցին զտնօրէն շիմսն ի վերջոյ ջնջել։ Անցուցանել զօրհասն։ Զմահաբեր զօրհասի ժամանակն զանցուցանել։ Անցեալ զօրհասաւն։ Քրկել զնոսա յանհնարին օրհասէն. (՟Բ. Մակ.։ ՟Գ. Մակ.։)
Ահագին օրհասք մահու հասուցանէին։ Օրհաս մահուն կանխեալ. (Յհ. կթ.։ Ժող. հռոմկլ.։)
Աստուած ետ զնա ի ձեռն նորա, այսինքն՝ օրհասն եկն եհես. (Եփր. ծն.։)
ՍՏՈՒԵՐԱՏՍ ՕՐՀԱՍ. (եթէ չկայցէ սխալ գրչի) իբր Անհրաժեշտ մահ. յն. անողոքելի, կամ անհրաժեշտ.
Նապաստակ ծովու ոչ սակաւ ինչ ահաւորութիւն ունի, որ ածէ վաղվաղակի սհտուերատս օրհաս ի վերայ մարդոյ. (Վեցօր. ՟Է։)
in the pangs of death, at the last gasp, dying, expiring;
cf. Օրհասաբեր.
εἰμαρμένος fatalis. Որ ինչ հայի օրհաս. վախճանական. մահառիթ. յեղակարծ.
Զօրհասական վէրսն յոգիս ընկալեալ էր. (Եղիշ.։ եւ Յհ. կթ.։)
Գայ օրհասական մահն յանցաւորաց։ Յետ օրհասական մահուն յանէծս եւ ի հուր մատնին։ Յո՛րքան օրհասական կորըստական մահուանէ ապրեցուցեր զիս բարերար. (Լմբ. առակ.։ Երզն. մտթ.։ Բենիկ.։)
Լուաւ յոգւոց բժշկէ, թէ քաղաքն յօրհասական վախճան հասեալ է. (Ոսկ. ես.։)
ՕՐՀԱՍԱԿԱՆ. ἁποθνήσκων moribundus, moriens. Մերձեալն յօրհաս. ըստ յն. մեռանօղ.
Իբրեւ օրհասականք ընդ ոգիս ջանայցեն. (Ես. ՟Ծ՟Թ. 10։)
Արջք օրհասականք ընդ վախճանել շնչոցն հզորագոյնք կռուին։ Սկսաւ կրճտել զատամունս իբրեւ ՕԶօրհասական վիրաւոր։ Որպէս զգազան օրհասական ընդ ելանել հոգեւորացն դժուարագոյն իմն կռուի. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Բ։ Շ. ՟ա. պ. ՟Հ՟Ը։)
Պատասխանի ոչ ընկալեալ, օրհասականըն փութացեալ. այսինքն՝ զի կանխեաց մահն. (Շ. վիպ.։)
benediction, blessing, doxology;
praise, laud, hymn, canticle;
blessings, great abundance, plenty, prosperity, wealth;
gift, present;
consecration;
the Eucharist;
eulogy;
relics;
instruments;
— օրհնութեանց, the Song of Songs, the song of Solomon;
— սեղանոյ, grace before meat;
— տալ, to bless, to pronounce the blessing;
առնուլ —, to receive the blessing, to be blessed;
to receive presents;
յ—ս համարիլ, to consider as a great blessing;
հայր, տուր ինձ զ— քո, father, your blessing.
εὑλογία benedictio αἵνος, αἵνεσις laudatio ὔμνος hymnus ᾇσμα, ᾡδή cantus, canticum, carmen, ode. օրհնելն եւ օրհնիլն, ըստ ամենայն առման. բանն եւ արդիւնքն օրհնելոյ. եւ Օրհներգութիւն.
Յեբրայեցւոց լեզուն՝ օրհնութիւն յովհաննէսն թարգմանի։ Յովհաննէս զնա անուանելով, այսինքն օրհնութիւն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Աղօթք թերեւս առ նեղութիւն սրտին լինին, օրհնութիւն՝առ խնդութիւն սրտի։ Օրհնութիւն ոգւոյ բերկրելոյ նշանակ է. (Սեբեր. ՟Թ։)
ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Նշանակ Օրհնութեան, պարգեւ, ընծայ, պատարագ. Տե՛ս (Ծն. ՟Լ՟Թ. 5։)
ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆ. Որպէս լիութիւն բարեաց. բարիք բերք. պէրէքէթ։ Տե՛ս (Ծն. ՟Լ՟Թ. 5։ Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 21։ Սղ. ՟Ճ՟Ի՟Ը. 8։)
Ի կրկին նշանակութիւնս անդր հայի ասելն.
Բերին մեզ օրհնութիւն՝ մի մի չափ ձէթ ամանօք։
Բերեալ զխաղողն յեկեղեցին՝ բաժանեաց օրհնութիւնս, որպէս եւ էր իսկ. (Վրք. հց. ՟Է։)
ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Գործիք օօրհնութեանց. նուագարանք պէսպէս. (ուր յայլս դնի Սաղմոսարան, քնար, լար, թմբուկ, պար, եւ այլն) Տե՛ս (Սղ. ՟Լ՟Բ. ՟Խ՟Բ. ՟Խ՟Ը. ՟Ծ՟Զ. ՟Ց՟Զ. ՟Ղ՟Ա. ՟Ղ՟Է. ՟Ճ՟Է. -Ճ՟Խ՟Զ. ՟Ճ՟Ծ։)
ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Մասն գիշերային ժամուն՝ սկսեալ երգովս, Օրհնեսցու՛ք զտէր։ (Շար.։ ԺՄ։)
ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Քահանայագործութիւն, նուիրագործութիւն, հաղորդութիւն. եւ այլն, առեալի (՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 16.)
Բաժակն օրհնութեան, ղսր օրհնեմք.եւ այլն։
Թո՛ղ զի եւ մասն հացի օրհնեալ սոսկապէս՝ որ բաժանի ռամկին յարձակման պատարագի, ըստ յն. էւլօղի՛ա, այսինքն օրհնութիւն ասի։
ՕՐՀՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Մասն նշխարաց սրբոց, հանդերձից նոցա, եւայլ եւս յիշատակք. եւ մեռոնն կամ ավիչկն բղխեալ որպէս քիրտն ի տապանաց սրբոց. եւ այլն.
Առին զհանդերձս սրբոյն, եւ բաժանեցին յորհնութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի սսուրբ տապանէն բղխէ օրհնութիւն անօսղագոյն իբրեւ զփոշի առ ի բժշկութիւն հաւատացելոց. (Հ. կիլիկ.։)
Կնքեմք զցաւակնեալն անդամ պատուական խաչիւն. եւ օրհնութիւնս դնեմք ի վերայ, եւ դեղս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ՕՀՆՈՒԹԻՒՆ ՕՐՀՆՈՒԹԵԱՆՑ. Նոյն ընդ Երգ երգոց ասացեալ գիրս սողոմոնի. ἅσμα ἁσμάτων canticum canticorum. (Երգ. ՟Ա. 1։)
the thirty eighth letter of the alphabet, and the thirtieth of the consonants;
It was taken at the time of the Crusaders from the Greek, in order to facilitate the writing of foreign words. The ancients used in its stead the letter փ;
φνσιϰος as փիւսկեան;
It is consequently pertinent only to modern Armenian, and if found in some early writers, the words are of foreign derivation.
Նոր այս նշանագիր՝ ձայնեալ ըստ այլ լեզուաց ֆէ, ֆի, էֆֆէ, չիք ի մեր բարբառ. այլ փոխանակ նորին վարիմք զտառդ փ, երբեմն եւ վ, ւ. որպէս եւ լատինք, թէպէտեւ ունին F, բայց զյունական բառս գրեալս տառիւն Φ , վերածեն ի փհ, ph հնչելով ֆ։ Իսկ եբրայեցիք եւ այլ արեւելայք՝ է՛ զի տարաբերեն ֆ, եւ է՛ զի փ։ Ի մեզ յետ ՟Ժ՟Ա. կամ ՟Ժ՟Բ. դարու ի լատինացւոց առին կիլիկեցիք՝ զայլոց բառս դրոշմել ֆ նշանագրով. զոր օրինակ.
cf. Բարեխնամ.
cf. Անպարտելի.
Պնդակազմ. ամրակազմ. անպարտելի.
Իբրեւ գիտացին զօրքն զնորա քաջակարծրագոյն արիութիւնն. (Արծր. ՟Գ. 12։)
very erudite, well versed, skilful, very learned;
bachelor;
— գիտունեանց, bachelor of sciences;
— լինել իմիք, to be well acquainted with, to be a connoisseur in, to know thoroughly.
Կարի հմուտ. քաջ տեղեակ. խելամուտ. քաջածանօթ.
Քաջահմուտ կամեցեալ լինել ընթերցողաց (այսինքն կամիմք՝ զի լինիցին)։ Չլինելն քաջահմուտ արքայութեան երկնից եւ յարութեան։ Յարուեստական եւ քաջահմուտ բժշկի դեղոց ողջացայք. (Խոր. ՟Բ. 65։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։ Երզն. լուս.։)
vast erudition, great knowledge;
— դպրութեանց, baccalaureate of sciences.
Ո՞ւմտացուքզսքանչելիսն, բնութեա՞նն ինչ իրաց, եթէ քաջահմտութեանն. (Սարկ. մարդեղ.։)
very clever, ingenious, witty;
— լինել, to task one's ingenuity, to set one's wits to, to exert or strain oneself.
ՔԱՋԱՀՆԱՐ ԼԻՆԵԼ. Հնարիւք գուն գործել. ցամենայն փոյթ եւ զճիգն ի մէջ առնուլ.
Քաջահնար լինէին զմիմեամբք ելանել ի հակառակութիւն եւ ի կռիւս. (Յհ. կթ.։)
sweet-smelling, pleasant, balmy, odoriferous;
— լինել, to have an agreeable odour.
εὑπνεύστος bene spirans. Փիլ. լին. ՟Է. 4։ Ուր լինի ընթեռնուլ եւ քաջախոտ, (զոր տեսցես) կամ քաջահոտ. որ քաջ բուրէ զհոտ անոյշ։
very shrewd;
— լինել, to penetrate.
Զգեղարդն քաջամուխ յաջ բազուկն առեալ. (Կաղանկտ.)
յորմէ եւ (Ուռպ.)
Զգեղարդն զսուր քաջամուխ ի յաջ բազուկն ընկեցեալ։
Յորդորէ քաջամուխ լինել ի խորս անքնին։ Եւ մալէ՝ յորս քաջամուխն լինի. (ՃՃ.։ Մագ. լ։)
Հարկանեն զղակիշն ի դրանն պարտաւայ, եւ քաջամուխ ի մարտն կացին զամիսս ՟Ժ՟Գ. (Կաղանկտ.։)
very clear, plain, very evident, obvious;
— առնել, to throw light on, to clear up, to bring to light, to put in evidence;
— լինել, to be as plain as day, to be quite evident.
ἅριδήλος, εὕδηλος, -ον . Կարի յայտնի. քաջ ծանուցեալ. պայծառ. երեւելի. հռչակեալ.
Այր քաջայայտ եւ բարձրգահ։ Այր քաջայայտ եւ հանճարեղագոյն։ Այր քաջ եւ երեւելի, եւ քաջայայտ ի մէջ հայաստանեացս. (Արծր. ՟Դ. 2. եւ 3։)
Ձայնք քաջայայտք։ Ի քաջայայտ ամբարշտութէնէն։ փախչել։ Եղիցի ոք յընտրելոցն, եւ մի՛ ի բամբասելոցն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Ածաբ. պենտեկ. եւ Ածաբ. մկրտ.։)
Քաջայայտ արար Սուրբ առաքեալն զեկեղեցի երկինս գոլ. (Ոսկիփոր.։)
Որպէս իմաստնոց է քաջայայտ։ Քաջայայտ է, թէ ոչ մեղանչելն ըստ բնութեան եղեւ։ Որպէս ամենեցուն է քաջայայտ։ Ո՞չ ամենեցուն իցէ քաջայայտ. (Յճխ.։ Աթ.։ Առ որս.։)
very healthy, of good constitution, sound of body, in perfect health;
— լինել, to be well, to enjoy health.
Հաստատուն յառողջութեան. իբր յն. εὑεκτής, -ος . Ուստի յաջորդ բայդ. cf. ՔԱՋԱՌՈՂՋԱՆԱՄ. կազմի։ cf. ՔԱՋՈՂՋ։
well exercised, well instructed, expert, highly versed in;
licentiate;
— օրէնսդրութեան, licentiate in law.
Բարւոք վարեալ, օրինօք ի կիր արկեալ. օրինաւոր. ճամբով.
Կատարելոցն զուարճանք խրախութեան քաջավար եւ առաքինի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 188։)
Քաջ վարժեալ. կիրթ. փորձ. հմուտ. աջողակ.
Ըստ որում յայսոսիկ քաջավարժն աղաղակէր։ Իսկ քաջավարժն ի փորձութիւնս՝ անպարտելի մնայր յայսոսիկ իբրեւ զվէմ. (Սկեւռ. լմբ.։)
light-footed, running swiftly;
— լինել, to run fast, to gallop.
Շապհոյ ոչ համարձակեալ ի թաւուն քաջարշաւ լինել. (Խոր. ՟Գ. 55։)
valour, courage, bravery, manhood, gallantry;
stoutness, vigour, force;
exploit, achievement, heroic acts;
virtue, nobility, integrity;
քաջութեամբ, bravely, manfully, stoutly, courageously, valiantly, valorously;
ստոյգ —, true courage;
— ցուցանել, to display courage;
— առնուլ, to take heart, to cheer up.
ἁνδρεία, εὑανδρεία, ἁνδραγαθία fortitudo, virtus, virilitas. Քաջ գոլն, եւ գործ քաջի, ըստ ամենայն առման. որպէս արիութիւն. զօրութիւն. աներկիւղ համարձակութիւն. կտրճութիւն.
Հանէ զկապեալսն քաջութեամբ իւրով։ Համբաւ քաջութեանն ընդ ամենայն կողմանս ընթանայր։ Հարկանէին քաջութեամբ իւրեանց զկողմանս գաղատացւոց։ Իբրեւ զայն քաջութիւնս պատերազմին լսէին։ Ոչ խառնեսցուք զանուն վատութեան մերոյ թստ արութիւնս քաջութեան. (եւ այն։)
Տարաւ եւ զգազաւոն՝ կասկածեալ յառնն քաջութենէ։ Յերիտասարդական քաջութիւն հասեալսն.
ՔԱՋՈՒԹԻՒՆ. ἁρετή, εὑψυχία, προτέρημα, εὑσέβεια virtus (moralis), pietas եւ այլն. Լաւութիւն. բարելաւութիւն. գործ գովելի. առաքինութիւն. աղեկութիւն.
Լա՛ւ է անզաւակութիւն հանդերձ քաջութեամբ։ ըզփառս իմ այլում ոչ տաց, եւ ո՛չ զքաջութիւնս իմ դրօշելոց։ Տացեն զփառս Աստուածոյ, եւ զքաջութիւն նորա կղզիք պատմեսցեն։ Քաջութեամբ փոխեցայց յաշխարհէ աստի, զի արժանի իմոյ ծերութեանս երեւեցայց։ Իբրու թէ անձին զօրութեամբ ինչ, կամ քաջութեմբ (յն. բարեպաշտութեամբ) արարեալ իցէ զգնալդ դմա. եւ այլն։
Եցոյց յիւրում մարմնի զկատարեալ քաջութիւնսն. (Ոսկ. ես.։)
Տեսանեմք զվաաթարութիւնս մեր, եւ զառաջին սրբոցն զքաջութիւն։ Հրեշտակի քաջութիւն այն է, զի ոչինչ յիւրմէ յաւելեալ խօսիցի։ Յառաջ զքաջութիւն հաւատոյ կնոջն եցոյց. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5։ Իգն.։)
cf. Քաջուշեղ.
ՔԱՋՈՒՇ ՔԱՋՈՒՇԵՂ. εὑμαθής ingeniosus, docilis. Կարի ուշեղ. յիշողամիտ. մտացի. քաջուս.
Զիարդ գեղեցիկ ի տեսանել. ո՛վ որպէս քաջուշ. (Բրս. մախ.։)
Ժողովէ մանկունս խոհեմամիտս, տրամախոհս, քաջուշեղս, փափկավակս։ Քաջուշեղ մանուկս այս բաբիկ. (Յհ. կթ.։ Ուռպ.։)
cf. Քառակողմեան.
Չորեքին կողմանք. չորս դին.
Տարեալ զնոսա ի քառակողմնսրբոյ դողդոթային, եւ շրջեցուցանէր զնոսայայս կողս եւ յայն. (Եպիփ. ծն.։)
turning or rolling in four manners;
ի եղանակս տարւոյ, in all seasons.
Որ քառակի հոլովի՝ ըստ չորից անուոց կառաց, չորից տարերաց, եւ եղանակաց տարւոյ, եւ գետոց դրախտին.
Քառահոլով չորից աւետարանչաց։ Քառահոլով տարերք զհնութիւն յառաքին յեղանակելով լինելութիւն։ Հաստատեաց զքառահոլով բերումն տարերաց։ Քառահոլով եղանակօք։ Քառահոլով վտակօք արբուցանէ զտիեզերս. (Մամբր.։ Սհկ. կթ. արմաւ.։ Տօնակ.։ Ասող. յիշատ.։ Պիտառ.։)
cf. Քառանիւթեայ.
ՔԱՌԱՆԻՒԹ ՔԱՌԱՆԻՒԹԵԱՅ. Որ ինչ է ի չորից նիւթոց կամ ի տարերաց կամ ի կողմանց, քառակերպ.
Ստեղծեր զմարդն ի տիպ տէրունոյ՝ բաղադրութեամբ ի քառանիւթոյ։ Առեր մարմին ի քառանիւթոյ. (Գանձ.։)
Խորհուրդ քառանիւթ աւուրն. (Նար. առաք.) հայի ի չորեքշաբաթի օր ստեղծման լուսաւորաց։
Քառանիւթեայ շնչակիր լրութիւնք երեւելեացս։ Զմեր քառանիւթեայ մարմինս էօծ ինքեամբ։ Սկսանին սաղմոսք չորք ըստ քառանիւթեայ բնութեանս։ Քառանիւթեայ մարմինն ի կուսէն. (Պիտ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Խոսր.։ Տօնակ.։)
Խնկեալ ... աղացմամբ քառանիւթեանց առնելով խառնուած (հոտոց անուշից ի զանազան խնկոց). (Սկեւռ. լմբ.։)
Գետ քառանիւթեայ. (Նար. տաղ.։)
forty;
սուրբ —ք, the forty martyrs of Sebaste;
էր ամաց —ունից, he was forty years old;
ամս երկու ընդ —սնիւ, forty two years;
քաղաքս ութ առ —սնիւք, forty eight cities;
—սուն, —սուն զպահքն լուծանել, break the fast once in forty days.
Զքառասուն տիւ, եւ զքառասուն տիւ, եւ զքառասուն գիշեր։ Եւ եղեւ յետ քառասուն աւուր։ Իսկ եթէ գացի անդ քառասուն. եւ ասէ. ոչ կորուսից վասն քառասնիցն։ Եւ էր իսահակ ամաց քառասնից։ Լցան նորա աւուրք քառասուն։ Զայն ամս քառասուն։ Քառասուն՝ միով պակաս՝ արբի (այսինքն ՟Լ՟Թ). եւ այլն։
Տիրեաց ամս երկու ընդ քառասնիւ (կամ քառասնով, այսինքն ՟Խ՟Բ)։ Ետ եւ քաղաքս նոցա ութ առ քառասնիւք (այսինքն ՟Խ՟Ը). (Եւս. քր. ՟Ա։ Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Քռասունքս զբիւրս հալածեցաք, եւ արդ ի միում առնէ քառասունքս ընդէ՞ր երկընչիմք։ Ո՛վ սուրբ քառասունք։ Ո՛վ սրբոց քառասնից (մանկանց սեբեստիոյ). (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։ Շար.։ ՃՃ.։)
քառասուն քառասուն զպահքն լուծանել. այսինքն ի ՟Խ աւուրս միանգամ. (Խոսր.։)
Յայտնի են եւ կարծեցեալ բարդութիւնքն քառասուն եւ հինգ, կամ եօթն կամ ինն. Քառասուն հազար. Քառասուն եւ մի հազար. եւ այլն։
cf. Քառաքեաց.
Իբր կենդանի անձնաւոր զշնչականն քառաքայլ պարտեաց. (Նար. մծբ.։)
cf. Քարաժեռ.
Քարաժայռքն (կամ քարաժեռայքն) բաժինս ի մարմնոյ նորա առնութիւնն։ Յեզր քարաժայռ ձորակին։ Յամուրս քարաժայռ ձորոյն խորոփեաց տայոց։ Փորուած այրի՝ անհամբոյր առ ի բնակել սակս քարաժեռ խոժոռութեանն. (Յհ. կթ.։)
Մերկացուցանել զսուրբնն, եւ քարշել ուժգին ընդ քարաժեռ կոպճուտ տեղիս լանջակողմանցն. (Փարպ.։)
ՔԱՐԱԺԱՅՌ ՔԱՐԱԺԵՌ. ὁδούς πέτρας dens petrae եւ πετρώδης , ἁκρότομος petrosus, praeruptus. (ի Ժայռ, ժօռ. ռմկ. կեռիք. պրս. զըռս, զուռուս. ատամն ծառքիչ) Ապառաժ վէմ ցցուեալ՝ որպէս զատամն. վասն որոյ եւ ի յն. լտ. կոչի՝ Ատամն վիմի։ Իսկ որպէս ա. է Ապառաժուտ. ապառաժ. տե՛ս եւ ԺԱՅՌ.
Քարաժայոք յայսմ կող մանէ, եւ քարաժայռք յայնմ կողմանէ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 4։)
Յորժամ քարաժայռք (կամ քարաժեռք) եւ առապարք դիպեսցին վայրքն. (Բրսղ. մրկ.։)
full of stones, stony;
— առնել, to fill or block up with stones.
Լցեալ քարամբք.
Զուռուցիկ տիկսն մեծամեծս՝ քարալիցս, աւազալիցս. (Կաղանկտ.։) քարալից առնել. Քարամբք լնուլ. (յն. խճիւք խլել)
cf. Քարածեծ;
— առնել, to stone, to lapidate.
Քարամբք կոշկոճեալ, կոծեալ քարամբք. Ընդ այսակիր անզգայելոցն՝ դիւալլուկ եւ քարակոշկոճ՝ հեղձամղձուկ եղկելի անձանցն. Նար. ՟Ժ՟Ը։ ՔԱՐԱԿՈՇԿՈՃ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. որպէս Քարկոծել, իլ.
Քարակակոշկոճ արարին զպօղոս։ Քարակոշկոճ արասցեն զմեզ։ Տայր հրաման քարակոշկոճ առնել զնա. (Եփր. ՟բ. տիմ.։ Զքր. կթ.։ Բուզ. ՟Դ. 36։ եւ Ճ. ՟Ա.։)
Ի ձեռն քարակոշկոճ լինելոյս ետուր ինձ համարձակութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Քարակերտ.
Ի քարէ շինեալ. քարէ.
Այրեաց զքարաշէն յարկն. (Վրդն. պտմ.։)
precipitated, fallen or thrown headlong;
struck with a stone, stoned;
— առնել, արկանել, to precipitate, to fling or hurl headlong;
to stone, to cast stones;
— լինել, to fling, cast or throw oneself headlong.
մ. Վիժեալ հոսեալ ի քարաժայռից կամ ընդ քարաժայռս. դահավէժ եւ հարեալ զքարի.
Զանձն իւր քարավէժ ի վախէ արկանիցէ։ Զանձն ի վախէ արկեալ՝ քարավէժ սպանանէր։ Թռչուն նետահար, փախստական քարավէժ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2. եւ 7։ Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Ընկենուլ զանձն , եւ քարավէժ առնել ... ո՛չ զիւր անձնն ընկենուլ, եւ քարավէժ պիտոյ է, այլ զայլս յարուցանել եւ կեցուցանել։ Ի խոզսն չխնայեցին, այլ ի միում վայրկենի արարին զամենեսեան քարավէժս։ Առաջնորդէ առ ի չարաչար կորուստ, եւ քարավէժ առնէ։ Որպէս եւ յարտեւան լերինն ոչ կարացաք քարավէժ առնել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։ եւ ՟Բ. 3։ Իսիփ։ Զքր. կթ.։)
Քարկոծ եւ քարավէժ կամէին առնել. (Մեկն. ղկ.։)
Զի մի՛ քարավէժ լինիցիս։ Ի վախից մղեալ՝ քարավէժ լիցի։ Ո՛ր ստահակ իշխան ունիցի, այնպէս համարէ՛ թէ քարավէժ լինիցի հանապազ։ Տացէ ընկենուլ զանձն, եւ քարավէժ լինել. (Եւագր.։ Մանդ.։ ՃՃ.։ Ոսկ. ես. Շ. մտթ.։)
Քարավէժ կոշկոճմամբ. իմա՛ քարավիժական՝ ի կոծել զանձն քարամբ, կամ ի ջանալ դիւի ձգել զսուրբն ընդ քարաժայռս։
ՔԱՐԱՎԷԺ. որպէս Քարկոծեալ. կամ քարամբք հարեալ. որ եւ ՔԱՐԱՎՐԷԺ ասի.
Յորս ձգէին զքարինս, նոքա անվնասք, եւ քարաձիգքն՝ քարավէժքլեալ։ Չնչին գողութիւնն զա. քար զարմիւքն քարավէժ արար. (Սիսիան.։ Լմբ. առակ.։)
Եւս եւ գ. որպէս Քարաձգութիւն. քարինք ձգեալք.
Նետս անոյժս եւ քարավէժս թանձրատարափս ի վերուստ զմարդկաւն ցնդէին. (Ագաթ.։)
stumbling-block, stumbling-stone;
— լինել, to stumble over a stone, to trip, to stumble.
ՔԱՐԸՆԴՈՏՆ ԼԻՆԵԼ. Իբրու քարընդոտնիլ. բախիլ. զքարի ընդ ոտիւք պատահելոյ. ոտքը քարին գալ, կամ զարնուիլ.
Թէ յանդդնեսցի գնալ ուրեք, քարընդոտն եղեալ վիրաւորի։ Զամենայն զխոչ եւ զխութ, որով քարընդոտն ընթացօղքն լինէին՝ տգիտութեանն եւ թերահաւտտութեանն գլորմամբ, աստուածային բրչաւ բանին տապալեաց. (Սկեւռ. լմբ.։)
throwing, flinging or casting stones;
ballista, catapult;
— բարբառ, biting words;
իբրեւ — մի, a stone's cast or throw;
— առնել, to precipitate;
— լինել, to throw stones;
to fling at one.
πετροβόλος lapides ejaculans ἑξακοντίζων σκώματα jaculans dicteria. Որ ընկենու զքար իրական կամ նմանական.
Ի քարընկէց բարկութենէ թափեսցի լիով կարկուտ. (Իմ. ՟Ե. 13։)
Աւազակն լսէր զձայն աղաղակին, հայհայոթեամբ եւ այպն առնելով՝ զքարընկէց բարբառն. (Ոսկ. խչ.։)
ՔԱՐԸՆԿԷՑ. գ. Քարընկեցութիւն. քարաձգութիւն նախատանաց.
Թագաւորեալք յԱստուածոյ նահատակին՝ յամօթ եւ ի քարընկէց յերեսս բանսարկութիւն. (Ժմ.։)
ՔԱՐԸՆԿԷՑ. λιθοβόλον instrumentum bellicum ad jaciendos lapides. Գործի քարաձիգ. բաղիստր. բաբան. պարսատիկ մեծ.
Կանգնէին մանգղիոնս ... հրացանս եւ քարընկէցս. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 51։)
ՔԱՐԸՆԿԷՑ. λίθου βολή lapidis jactus. Չափ ձգման քարի միոյ. քարի մը նետուածքի չափ.
Մեկնեցաւ ի նոցանէ իբրեւ քարընկէց մի. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 41։ Մեկնեցաւ յինէն քարընկէց մի. Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Դ։)
Մօտ ի սուրբ տեղի մատրանն՝ որպէս երկու քարընկէցս. (Փարպ.։)
ՔԱՐԸՆԿԷՑ ԱՌՆԵԼ. Քարավէժ առնել։ գահավիժել.
Ինքեանք քարշեցին ի վերայ իւրեանց զաւերածն, եւ անձամբ զանձինս արարին քարընկէց. (Գէ. ես.։)
քարընկէց. ա.գ. Հմայողն կամ հմայք քարաձգութեամբ.
stoned;
— առնել, to stone.
Իբր Քարկոծական, կամ եղեալն քարկոծմամբ.
Անմահին մահուն նոյն մահակից գոլով ... քարկոծ խողխողմամբ սուրբըն ստեփանոս. (Շ. տաղ.) (երկիցս։)
cf. Քարշահետ.
Հետք սողնոց՝ որք գետնաքարշ գնան ի վերայ հողոյ. որ եւ ասի ՔԱՐՇԱՀԵՏ.
Եկա՛յք զհետ քարշածի վիշապիդ։ Մի՛ զհետ երթայք քարշածի վիշապիդ. (Վրք. հց. ձ։)
expiatory, propitiatory;
— լինել, to expiate.
ἴλεως, εὑΐλατος propitius. եւ բայիւ εὑϊλατεύω, ἑξιλάομαι propitior, expio. Որ քաւէ. քաւօղ.
Քաւիչ ամենայնի։ Քաւիչ մեղանաց բազմաց։ Քաւիչ մեղաց, եւ կատարիչ խնդրուածաց. (Նար.։ Ժմ.։)
Քաւի՛չ լեր ժառանգութեան քում։ Աստուած դու քաւիչ լինէիր։ Լուիցես, եւ քաւիչ լիցիս։ Տէ՛ր բարերար, քաւիչ լեր ամենայն սրտից ուղղոց։ Քաւիչ եղէց անօրէնութեանց նոցա եւ մեղաց նոցա.եւ այլն։
Կամ Միջնորդ լինել քաւութեան.
Քաւի՛չ մեր լեր՝ հայցմամբ առ տէր։ Քաւիչ մեր լերուք բարեխօսելով. (Շ. տաղ.։)
Քաւի՛չ լիցի ինձ Աստուած՝ առնել զբանդ զայդ. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Ա. 19. իմա՛, քա՛ւ լիցի ինձ։)