very learned.
Չզօրեմ ուսանել զիմաստս նոցա, վասն զի եւս հին են քան զիս, եւ բազումք, եւ բազմագէտք. (Ոսկիփոր.։)
Զզօրութիւնս նոցա (սուրբ գրոց) ասեմք մեք, եւ ո՛չ զբազմագէտ երեսս նոցա. (Եփր. հռ.։)
of many colours;
more, much, various.
Ջուրք անձրեւաց միանգամայն (յն. միատեսակ) իջանեն, եւ բազմագոյն զօրանան (այսինքն ներգործեն). (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
of a great assembly.
Բազմագումար զօրօք գայր հասանէր յաշխարն հայոց. (Կաղանկտ.։)
Զայսքանեաց բազմագումար դասուց ընտրելոց՝ ո՞ր բան զօրեսցէ ի նիւթ ներբողենի. (Նար. առաք.։)
very numerous, of many forces.
Չճառեաց զաներեւոյթ զօրութէանն, եւ զբազմագունդ հրեշտակաց. (Կիւրղ. ծն.։)
Առ ընդ իւր զբազմագունդ զօրացն հաւատոց. (Եղիշ. թաղմ.։)
great variety, diversity.
Բազմազանութեամբ (գիտութեանց՝) ... քան զամենեսեան ամենեքումբք էր զօրաւոր. (Ածաբ. կիպր.։)
cf. Բազմազեղ.
Ամենալոյս՝ աննախանձ եւ բազմազեղուն գովեալ արարչութեանդ զօրեղութեան. (Նար. ՟Լ՟Է։)
populous, numerous;
great assembly, meeting, party;
crowd, multitude.
Ի զօրսն բազմաժողովս հինգ թագաւորաց. (Եփր. յես.։)
to be tired, weary, fatigued.
Յոյժ խոնճեալ՝ տկարացուցեալ էր զոտիցն զօրութիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
coarseness, rudeness, want of politeness;
bigness.
Զզօրութիւն հրոյնշիջուցեր, զխոշորութիւն կայծականց ի կակղութիւն վարդի փոխեցար. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
to leap or frisk about.
Ընդ խոպացողի գազանին (կիտի) կաքաւեցի, եւ ընդ ղուղակին ընթանայի։ Խոպալով (փիղն) եւ ընդվզելով եւ՛ յուղիսն եւ՛ ի զօրուն անըմբռնելի էր. (Փիլ. յովն. եւ լիւս։)
cf. Խոստովանիմ.
Ոչ քան զընչիցդ այլ ին ահա լեալ խոստովանի պատճառք կենդանութեանս մերոյ։ Այսքանեօք մոլեկան ախտիւք խոստովանեցաւ կատաղութիւն։ Խոստովանեցի յամենեցունց զօրաւորագոյն բնութիւն։ Այսմ նհա քաջայայտ խոստովանեցելոյիրագործութեան. (Պիտ.։)
herbivorous, pasturing on herbs;
— լինել՝ շրջել, to pasture, to feed.
to turn aside, to mislead, to lead astray;
to divert, to distract;
to twist, to contort, to bend, to make awry;
to lead astray, to cause to err, to delude, to unsettle.
Եթէ ոք խոտորէ զօրէնսն զմարգարէսն. ընթերցի՛ր ըստ յն. խոտէ։
cf. Խոտորեմ.
Եթէ ոք խոտորէ զօրէնսն զմարգարէսն. ընթերցի՛ր ըստ յն. խոտէ։
tent-guard.
Ռահվիրայ մարդկաւն, եւ խառնաղանջ խորանապահ զօրուն. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
sunk deeply, deep;
abyss, gulf, pit;
— աչք, sunken eyes;
— առնել, to submerge, to sink to the bottom, to plunge into, to immerse;
— լինել, to dive to the bottom, to sink;
— ի ցաւս, sunk in grief;
— ի թախիծս մտաց, plunged in remorse;
to founder.
Գաւազանն մովսիսի էր (օրինակ խաչի). որով դարձաւջուրն ի վերայ եգիպտական զօրուն, եւ խորասոյզ կորստեամբ դատեցաւ. (Ղեւոնդ.։)
thought;
design, intention, resolution;
imagination, fancy, inspiration;
sentiment, disposition;
idea, fantasy, revery;
advice, counsel;
deliberation, consultation;
secret;
mystery;
symbol;
sacrament;
designedly, intentionally, on purpose, purposely;
փրկական —, the Holy Sacrament;
տուն, տաճար խորհդոյ, council-hall;
խորհրդեան դպիր, secretary;
— չար, pernicious advice;
— առնել՝ ի մէջ առնուլ՝ ունել, to consult, to determine, to decide on, to resolve on;
to deliberate, to confer together, to take counsel, to advise with;
— տալ, to counsel, to give advice, to advise;
— հարցանել, to ask advice, to consult, to take counsel;
ի մի — միաբանել, to think together, to deliberate unanimously;
շրջել ի խոհրդոց, to change or alter one's mind;
շրջել զոք ի խորհրդոց, to dissuade from, to advise against;
— ի մտի եդի գիտել, I had conceived the idea of knowing;
— արարի ընդ միտս իմ, I deliberated with myself;
— կալաւ, he conceived the idea to;
զյանդուգն զայն խորհեցաւ —, he formed the hardy design to;
մինչդեռ յայսմ խորհրդի էր, in the midst of these thoughts, while thus deliberating.
Ոչ ծանեան խորհրդովք, թէ զկէս փայտին այրեցին եւ այլն։ Միթէ իմստութեամբ քով կամ խորհրդո՞վ արարեր քեզ զօրութիւն։ Խորհրդով մղի պատերազմ.եւ այլն։
astute, shrewd, wary, cautious;
initiated, adept;
— առնել, to let into a secret, to initiate into a mystery;
— լինել, to be initiated.
Խորագետն զօրանայ իմաստութեամբ. (Համամ առակ.։)
to reflect, to ponder, to think, to revolve, to meditate, to consider;
to imagine, to form an idea of, to suppose;
to consult, to deliberate;
to explain, to expound, to comment upon;
to administer the sacraments;
to celebrate mass.
Մնամք, մինչեւ խորհրդածեն քահանայքն զպատճառ գոհութեան։ Զխորհրդոյն զօրութիւն, որ ի ներքին վայրս սրբոյ խորանին խորհրդածի. (Լմբ. պտրգ.։)
thinker;
counsellor;
the initiated;
minister, priest.
Խորհուրդք են աստուածայինք, եւ պարտ է խորհրդածուացն միայն զնորին զօրութիւն գիտել. (Լմբ. պտրգ.։)
deliberation, council, consultation;
mystery, sacrament;
mysticalness, mysteriousness;
wisdom, prudence, wariness, cautiousness.
Հոգի զօրութեան, հոգի խորհրդականութեան. (Մաշտ.։)
house of Parliament, hall of Assembly, chamber of deputies;
place of administration of the sacramants;
offering-place;
mind, intellect.
Ապա զօրացան հյել ի խորհրդարան մտացս. (Լմբ. սղ.։)
to feel an aversion to, to loathe, to turn from with disgust, to avoid, to shun, to eschew, to flee;
to be shy, to beware, to show or pay regard to;
to ho respectful;
— յումեքէ, to take a dislike to, to avoid of.
Խորշեցաւ մերժեցաւ հեռացաւ, եւ այլ ոչ կամէր տեսանել զերեսս նորա։ Խորշէին գարշէին, եւ զնոսա պիղծ համարէին։ Զահի հարաւ ամենայն ժողովուրդն, խորշեցաւ եկաց ի հեռաստանէ։ Ոչ խորշեսցի ի քէն։ Խորշէր զօրն մտանե ի քաղաքն, որպէս խորշիցի զօր ամաչեցեալ։ Երկիւղիւ տեառն խորշի ամենայն ոք ի չարէ։ Յայնց խորշեցաւ սատակիչն։ Խորշեա՛ ի նոցանէ, եւ խորշեա՛ անտի։ Ոչ խորշեցայ ի պատմելոյ ձեզ զամենայն կամս աստուծոյ։ Խորշել ձեզ յամենայն եղբօրէ որ ստահակսն գնայցեն.եւ այլն։
to bruise, to crack, to break, to crush, to dash to pieces;
— զթշնամին, to crush, to bear down, to defeat, to rout, to put the enemy to flight;
— զգունդս, to disband the troops;
— զդուռն, to force open the door;
— զգլուխ, to break the head;
— զմարմինն, զանձն, to mortify one's flesh, to do penance.
Խորտակել զտախտակսքարեղէնս. զնիգս երկաթիս. զորթն. զդուռն. զուռն. զլերինս. զզէնս. զժանիս. զուլն. զեղջիւր, զզօրութիւն. զբարձս. եւ այլն։
fracture, break, crack;
rout, defeat.
Եղեւ խորտակումն ժողովրդեանն՝ որ զկնի աբեսողոմայ։ Պարտեցաւ անդ զօրն իսրեյէլի, եւ եղեւ խորտակումն մեծ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 9։)
to search, to inquire, to seek diligently, to hunt after, to pry into;
to shear, to shave;
to cut off;
to strip off.
Խուզե՞ս զպատճառն, ուսի՛ր։ Մի՛ խուզեսցին՝ որ ինչ ի լռութեան իցեն։ Զօրաւորք զօրաւորաբար խուզեսցին. (Բրս. ծն. եւ Բրս. արբեց.։)
Խուզելի է զբոլոր առաջիկային խորհուրդ։ Զոր յաղագս հօր եւ որդւոյ խուզեսցուք բան։ նշանք եւ արուեստք աստուծոյ հաւատով զօրանան, եւ ոչ խուզին բանիւք։ Ասասցեն մեզ դառն խուզօղքն. (Կիւրղ. գանձ.։ Պրպմ. ձ։)
to invade, to rush on, to fall impetuously on, to flock, to resort in numbers to.
to emit a gurgling sound;
— շանց, to howl.
Խռնչէին եւ կատաղին զօրետ շանց. (Փիլ. տեսական.։)
bustle;
perturbation, confusion, agitation, trouble;
tumult, disorder, turbulence, insurrection, sedition, revolt, revolution, mutiny, rebellion;
—ս յուզել, to foment troubles;
ի խռովութեան են Արեւմուտք, affairs are becoming very serious in the East.
Վասն խռովութեան իրիք եղելոյ ի քաղաքին։ Լցաւ քաղաքն խռովութեամբ։ Եւ եղեւ խռովութիւն յանդին եւ ի բանակին։ Ամրացուցեր զնոսա ի ծածկոյթ երեսաց քոց ի խռովութենէ մարդկան։ Ու՞մ է վա՛յ, ու՞մ խռովութիւնք։ Խռովութիւնս առնէ քաղաքի։ Օր խռովութեան եւ կորստեան։ Տե՛ս տէր զխռովութիւնս իմ։ Ա՛ծ ի վերայ զօր, եւ ա՛րկ զնոքօք խռովութիւն.եւ այլն։
condensity, density, thickness, consistence.
Զխտութիւն պտղոցն, եւ զբազմութիւն սաղարթիցն։ Ողկուզօրէն խտութեամբ կախեալս ունելով զյոլովութիւն պտղոցն. (Պիտ.։)
shout of encouragement or incitement, encouragement, comfort, incitement;
encouraging, animating;
exhorting;
— տալ՝ մատուցանել, to encourage, to give heart to or inspirit, to rouse, to excite, to urge on;
— բառնալ՝ հարկանել, to shout encouragingly;
— առնուլ, to take heart, to cheer up, to take courage.
Խրախոյս տայ որպէս զօրավար զինուորի։ Յորոց երկնչէինն՝ անտի տայ խրախոյս։ Որք կայցեն՝ նոցա խրախոյս տալ, եւ անկելոցն ձեռն տացուք եւ յարուսցուք։ Խրախոյս տայ ձեզ սաղմոսել նմա քաղցրաձայն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։ եւ մ. ՟Ա. 20։ ՟Գ. 6։ Լմբ. համբ.։)
Փող հարին՝ խրախոյս բարձին։ Խրախոյս բարձեալ իւրեանց բարբառովն՝ ձեռն ի գործ առնէին։ Հոգի տեառն զօրացոյց զգեդէոն. եւ խրախոյս եբարձ աբիեզէր զկնի նորա. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 33։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 37։ Դտ. ՟Զ. 34։)
Խրախոյս բառնային աղաղակելով ամենայն զօրքն պատերազմիկք. (Բուզ. ՟Ե. 5։)
cf. Խրախոյս.
Քաջալերեցարուք, եւ զօրասցին սիրտք ձեր. ո՛վ մեծի խրախուսանացս. (Լմբ. սղ.։)
to encourage or excite by mutual shouting, to call loudly, to address with a loud voice;
to encourage, to give courage to, to raise the spirits of, to reanimate, to excite, to incite, to embolden.
Խրախուսցին իբրեւ զայր մի։ Անդ խրախուսեաց այր անօրէն։ Խրախուսեաց այր իսրայէլի։ Յեգիպտոս խրախուսէին։ Տկարն խրախուսեսցէ, թէ հզօր եմ ես. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 7. ՟Բ. ՟Թագ. ՟Ի. 1. ՟Ի՟Գ. 10։ Ովս. ՟Է. 11։ Յովէլ. ՟Գ. 10։)
ԽՐԱԽՈՒՍԵԼ, իլ. չ.կ. ἁντιστηρίζω innitor, confido αὑτέχομαι adhaereo. Քաջալերիլ. վստահանալ՝ իբր խրախ սրտիւ յուսալ. դնել զյոյս. ապաւինիլ. զօրանալ. ամրանալ. եւ Անվեհեր դիմել. խիզախել.
to breach;
to break, to defeat, to disperse;
to exterminate;
— զհամբաւ լաւութեան, to diffame, to destroy one's reputation.
Խրամատել զցանկ հաւատոց, կամ օրինաց, կամ զօրէնս. (Արշ.։ Շ. թղթ.։ Լմբ. պտրգ.։)
admonition, reprimand, reproof;
advice, counsel;
caution, remonstrance;
discipline, instruction;
correction, punishment;
—ք ուղղութեան, moral maxims;
— չար, bad advice;
evil counsel;
— տալ, to give advice;
to lecture, to admonish;
տալ խրատս բարեաց, to give good advice;
ի — ածել, to educate, to discipline.
Կիւրոս՝ զօրաւար բարի, եւ քաղաքասէր, բայց զուղիղ խրատէ ամենեւին բուռն ոչ հարեալ. (Անդ. ՟Գ։)
Գաւազան եւ խրատ հեռի է ի նմանէ։ Առ խրատու պատուհասի։ Զխրատ տեառն աստուծոյ քո, զձեռն հզօր։ Խրատ խաղաղութեան մերոյ ի նմա, եւ նորա վիրօքն բժշկեցաք.եւ այլն։
cf. Խրատուկ.
Բանք անօրինացն զօրացան՝ խրատտուացն զանօրէնութիւնս. (Տօնակ.։)
Զխրատտուի կարգ, եւ ոչ զօրէնդրի ցուցանէ այսոքիւք։ Այնպիսի իսկ միտք վայելէին խրատտուաց, ոչ միայն ողոքել, այլ եւ կասկծեցուցանել. յն. խոհրդատուաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20. 22։)
to be difficult to understand;
to darken, to become obscure;
to lose pristine excellence or beauty, to grow dull, to deteriorate, to get spoiled.
Երիվարք զօրաց քոց խրթանասցին, եւ մի՛ կտրասցեն գնալ՝ ուր խնդրեսն. (ՃՃ.։)
to carry the head high, to bid defiance, to bully, to hector, to gasconade, to brag, to laugh to scorn, to rail at, to use insolent language, to swagger, to be disdainful, overnice, to turn up one's nose at, to be proud, pretentious, defiant, arrogant.
Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)
Որք թագիւ պերճանան, եւ զօրօք խրոխտանան. (Լմբ. իմ.։)
cf. Խրոխտամ.
Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)
Որք թագիւ պերճանան, եւ զօրօք խրոխտանան. (Լմբ. իմ.։)
to hinder, to stop, to impede, to obstruct, to embarrass, to cross, to delay, to interrupt;
to intercept;
to interdict, to prohibit;
to abolish, to abrogate, to annul, to revoke;
to take away;
to sippress;
— զճանապարհն, զանցս ուրուք, to stop the way or passage, to stop up, to obstruct, to encumber;
— զերկիր, to encumber the earth.
Խափանելզգործս, զերկիր. կամ զմարդիկ ի գործոյ, զհրէայսն ի շինելոյ. կամ զհաւատս. Զօրէնս, զաւետիս, զամենայն իշխանութիւնս. զայն՝ որ զիշխանութիւն մահուն ունէր։ Խափանեսցի մարմին մեղաց, կամ մարգարէութիւն, գիտութիւն, մահ։ Քրիստոսիւ խափանելոց է։ Որ խափանելոցն էր։ Ի վախճան խափանելոցն։ Խափանեալ էք ի քրիստոսէ։ Զիշխանաց աշխարհիս այսորիկզխափանելեացս։ Յորժամ եղէ այր, զտղայութեանն ի բաց խափանեցի։ Խափանեցաւ շինուած տաճարին։ Մի՛ խափանեցէք զիս, զի տէր յաջողեաց զճանապարհս իմ։ Ընդէ՞ր խափանէք զժողովուրդն ի գործոյ իւեանց։ Խափանեցան գործք նորա։ Խափանեսցուք զգործս նոցա։ Խափանեցից ի տերւոջէդ յայդմանէ զձայն զնծութեան։ Ոչ խափանեսցինգնացք քո։ Խափանեցին զօրէնս քո. եւ այլն։
hinderance, impediment, obstruction, obstacle;
difficulty;
interdiction, prohibition;
diversion;
interception;
abolition, abrogation;
suppression;
cessation;
ի խափանումն գալ՝ անկանել, to cease, to fall in desuetude, to be no longer in force.
Զնշանս եւ զզօրութիւնսն զանց առնես որպէս զչարին խափանուածովք ձեր. (Վրք. սեղբ.։)
that butts, clashes
Մովսէս եւ ահարոն զօրութիւնք էին ժողովրդեանն, խեթկիչ հակառակորդացն. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
brains;
mind, sense, wit, understanding, intelligence, wisdom;
խելօք, skilfully, ingeniously, cleverly, dexterously;
bench for rowers;
— կամրջաց, bridge-head;
— գետոց, source of ariver;
—լս ունել, to be wise, judicious, prudent;
ի խելաց ելանել, to lose one's reason, to become mad;
գնալ խելօք, յայլ խելս շրջել, յայլոյ խելս լինել, to be out of one's mind, to turn mad;
ցնորիլ ի խելաց, to faint, to swoon;
ի խելս գալ, to come to one's self, to recover one's self;
to amend;
խելս խառնել, to tax one's ingenuity, to contrive, to set one's wits to work, to try, to attempt;
to dupe, to outwit, to use artifice, craft, guile;
ի խերս կերպարանեալս, feignedly, with simulation, in appearance;
astutely, cunningly;
բանք բազում — սակաւ, much tongue and little judgment;
ի խելաց եւ ի մտաց թափեալ, hair-brained, cracked, foolish, insane, mad;
գինին կալաւ զխելս նորա, he became intoxicated, tipsy.
— նաւի, poop, stern of a ship;
ի խելս նաւին, on the poop.
Լսելոյ զօրութիւն ի խելսն եւ յականջսնդնէր խլին. (Սարկ. հանգ.։)
cf. Թշուառ.
Աստուած եդ ի մեզ զխեղճ մտացն անվրէպ յանդիմանիչ. Զի քան զամենայն օրինակս խրատու հզօրագոյն է։ Որ ոչ գիտէր զանձին խեղճ։ Խեղճ մտացն չտայր թոյլ. (Մխ. երեմ.։)
effeminate, luxurious;
lascivious, debauched, wanton, dissolute.
brick, tile;
pottery, earthen-ware, crockery;
porcelain, China-ware, Wedgewood-ware;
potsherd, fragment of earthen-ware;
fish-shell;
shell, conch;
—ք, pottery;
Wedgewood-ware, Wedgewood-manufactory;
earthen, delft;
զ— կարկատել, to beat the air, to pound the water.
Չորացաւ որպէս խեցի. զօրութիւն իմ։ Որ տայ արծաթ նենգութեամբ, իբրեւ ընդ խեցի համարեալ է։ Ոտքն կէս երկաթոյ, եւ կէսն ի խեցւոյ։ Ոչ Խառնի երկաթ ընդ խեցի։ Առեալ խեցի՝ քերէր զթարախն. եւ այլն։
thickness, density;
close, dense, thick, serried;
compact, dense;
crowded, numerous, frequent;
full;
—, — առ, — ընդ —, thickly, densely;
frequently, often, much;
— առ — հարուածք, repeated blows.
զօրէն խիտ ամպոյ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
hasty-pudding;
gruel;
paste;
starch.
Որայ նոցա ոչ արասցէ զօրութիւն խիւսոյ. յն. ալեր. (Ովս. ՟Ը. 7։)
mole.
Որ արդարեւ ճշմարիտկուրութիւն է, եւ զօրէն խլրդան գործէ զմարդն՝ միշտ ի ներքոյ երկրի ի խաւարին տերւոջ շրջիլ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)
cf. Խլուրդ.
Որ արդարեւ ճշմարիտկուրութիւն է, եւ զօրէն խլրդան գործէ զմարդն՝ միշտ ի ներքոյ երկրի ի խաւարին տերւոջ շրջիլ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)