unoccupied, idle, unemployed, lazy, slothful;
vacant, void, empty.
Սատանայ բերէ քեզ գործ եւ հոգս, զի մի թողցէ զքեզ պարապորդ՝ յագիլ ի քաղցրութէն որ լինին քեզ յողբոց քոց. (Վրք. հց. ՟Դ։)
to comprise, to include, to comprehend, to encompass, to embrace, to take in;
to envelop, to beset, to invest.
Զբոլորն՝ մասն՝ միակի գիծ ուղղակի զբոլորն պարառէ զուղղանկիւնեացն։ Անպարտական գոլով, եւ ի բոլորեցունց պարառեալ խորհրդով։ Յառասանիցն պարառելոց իւրաքանչիւր ոք խզտեալ զօրէն սղոցի։ Մակացութիւն զբոլորն պարառէ զենթակայ եւ զարհեստ։ Մակացութիւն վազ ուրեմն պարառեաց զբոլորն տրամախոհութիւն. (Մագ. ՟Գ. ՟Ծ՟Բ. ՟Ի՟Զ. ՟Հ։)
to tie, to bind, to pinion, to put in chains or fetters.
Պակասեալ ի գնացիցն եւ պարավանդեալ յերկիւղէն. (Նիւս. մկ. բեթղ.։)
Տիրապատուէր հրամանաւն պարտւանդեալ յանպայքար օրէնս ժամանակախոյզ խնդրողացն, այն՝ որ ասէ, ոչ է ձեզ գիտեալ զժամս եւ զժամանակս. (Ուռպ.։)
to burn, to set on fire, to fire.
Զի մի՛ տոչորիցիմք մեք յայնպիսի արեգակնէն, որ ի վերայ մերկ գլխոյ առաւել եռաց. (Նիւս. երգ.։)
rope, cord, string, twine;
tie, band, bond, link;
— շան, leash.
Ելանես ունայն (յընչիցդ) ի միջոյ հանգանակացն, որպէս տոռն ի սանդէն, որ ոչինչ վերացուցանէ (կամ վերացուսցէ) ընդ իւր՝ յորոց մանրէն. (Լմբ. առակ.։)
vine-shoot, vine-branch.
Ոչ զօրէն այլոց կարծր եւ տեւօղ ունի զտորրն, այլ միջագար. (Պիտ.։)
cf. Տուգանք.
- ՏՈՒԳԱՆ կամ ՏՈՒԳԱՆՔ. ζημία mulcta, paena, damnum καταλλαγή permutatio. իբր Տուժանք. Նոյն ընդ Տոյժ. տոյժք։ Փոխարէնն վնասուն, պատիժ.
Եղիցի պատմուճանի տուգանք յաղթողիս. մեկնակ տուգան զգրաւին հատուսցէ։ Գրաւականին տուգանս հատուսցուք. եւ ի քէն մահու տուգանս փոխանակ անհաւանութեան պահանջեսցուք. (Փիլ. սամփս.։)
cf. Տուժիմ.
Բայց ի յունաց մասէն, որք ընդ ձեռնադրութեանն տուգանեցան՝ վիճակեալ յաթոռն կեսարու, վարել յունական դպրութեամբ, եւ ոչ ասորւով. (այսինքն պարտ յանձին կալան. հարկեցան). (Խոր. ՟Գ. 54։)
to amerce, to fine, to mulct, to punish with a fine.
Ստուգիւ տուժեցից ի քէն զերաշխաւորութիւն դորա։ Տուժեմք զեղբարս։ Զի մի՛ տուժեսցես զհօտն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։ Սկեւռ. լմբ.։)
to pay a fine, to indemnify, to make amends, to recompense.
կ. եւ հ. Տուգանիլ. կրել վնաս իբր ի պատիժ. կորուսանել. վճարել զտոյժս. ճէրիմէն քաղել.
cf. Տուումն.
Ըստ առ ի յերրորդական տուողութենէն՝ ըստ երից ամանակաց պիտոյից, ըստ մարմնոյ եւ շնչոյ եւ հոգւոյ. (Քերթ. եկեղ.։)
gift, donation;
collation;
tradition;
giving in, delivery, surrender;
— օրինաց, legislation, forming laws;
— եօթանասնից, the Septuagint.
Յունարէն թարգմանութեանս տուչութիւն. նոյն պէս էր եւ առաքելական տըւչութիւնն։ Զի մի՛ հեռասցին նոքա ի տըւչութենէ անտի առաքելոցն։ Պահեն նոքա զտըւչութենէ առաջին սովորութեանն. (Եւս. քր. եւ Եւս. պտմ.։)
extremity;
tail;
— հանդերձի, train;
skirt.
Ընդէ՞ր զսուտ մարգարէն տտուն կոչիցէ նոցա. (Ոսկ. ես.։)
giving;
donation, gift, presents;
alms;
duty, taxes, impost;
—ք առատ՝ առնեն զբարեկամ զուարթ, short reckonings make long friends.
Աստուծոյ է տուր եւ շնորհ՝ թողութիւն մեղաց, որդէգրութիւնն։ Տուր ետ մեզ աստուած զիւր միածնին մահն. արդ ես զի՞նչ ասէ այսմ կշռեցից փոխարէն։ Անզղջական տուր, ամենաբաշխ աջ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Բ։ Լմբ. սղ.։ Նար. ՟Գ։) Զօդ, զառատն հոսումն, զանարծաթն տուր.
merchant, trader;
տուրեւառիկք or —իկ փոփոխումն, շահաւետութիւն, վաճառք, commerce, trade;
ի —իկ վաճառս ընդ ուրուք բերիլ, to trade, to negotiate, to traffic.
Եւ էր տեսանեալ տուր եւ առիկ փոփոխմունսն ( ա դաշինս) աստուծոյ ըստ մերում բնութեանս նուաճեալ։ Տուրեւառիկ փոփոխումն չգործեն մեծութիւն վասն վաղվաղակի նոցա ի մէնջ մեկնելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։ Եփես. ՟Բ։)
cf. Տպաւորեմ.
Օրինակօք զտնօրէնութեան տպացոյց առաջի մտացն մովսէսի. (Իգն.։ Բրսղ. մրկ.։)
symbolically, mystically, anagogically.
Ոմանք տեսիլ տպաւորաբար եւ օրինակաբար տեսին։ Յայտ արար մարգարէն տպաւորաբար. (Ճ. ՟Գ.։)
impression, stamp, print, mark, figure, form;
impression;
— գործել յոք, to produce an impression on a person;
fixation
Կրթարան աստուածեղէն տպաւորութեան առ ի նմանութիւն. (Աթ. ՟Ը։)
cf. Տռփանամ.
Տռփացան ի գեղ պատկերին ... Որում ի գթութենէն տռփացեալ՝ ասես, ծարաւի է անձն իմ առ քեզ աստուած. (Լմբ. իմ.։)
to love to distraction, to be madly in love with;
to love tenderly, to covet, to long for, to desire ardently, to wish eagerly, to burn for, to be athirst for.
Տռփացան ի գեղ պատկերին ... Որում ի գթութենէն տռփացեալ՝ ասես, ծարաւի է անձն իմ առ քեզ աստուած. (Լմբ. իմ.։)
cf. Տռփամ.
Ի տռփեցելոց (կր. իբր սիրեցելոց) դաս եւ ի կարգ ածելով, վնաս գործեաց եւ տռփողացն ի հարկաւորպագոյնսն ... յանփութութենէն եւ ի տռփելոյն ծախուց. (Փիլ. տեսական.։)
cf. Տրամաչափ.
Պարունակեալ յանբաւէն, եւ ի մէջս իւր կառուցմամբ բարձեալ ունի զբոլորն ի նոյն տրամագծին. (Տօնակ.։)
dispositio;
class of verbs.
Մի տեսակ որակութեան՝ ունակութիւն եւ տրամադրութիւն ասասցին. եւ տարբերէ՛ ունակութիւն ի տրամադրութենէ վասն տեւողագոյն գոլ։ Տրամադրութիւնք ասին, որք են դիւրաշարժ եւ արագափոփոխք. հի՛կէն, ջերմութիւն եւ ցրտութիւն, հիւանդութիւն եւ առողջութիւն. (Արիստ. ստորոգ.։)
judicious, reasonable.
Ստորակէտ, տրամախոհին չեւ եւս յանգեցելոյ, այլ եւ եւս կարօտացելոյ նշան, զառաջին կիտէն ասէ. իսկ տրամախոհին չեւ եւս անգեցելոյ, այսինքն աստ խորհրդոյ (իմաստից) չեւ եւս կատարեալ. (Երզն. քեր.։)
hem.
Կար. կարուած. զօդ եւ եզր. ժապաւէն. տէրզ, թիրիզ.
tribune.
Ոլիմպիոս, որ էր տրիբուն իշխանութեան նորա։ Ի զինուորութեանն ի տրիբունէն կոչեցայ մերկեռիոս. (ՃՃ.։)
reward, recompense, retribution, requital.
ἁνταπόδομα, ἁνταπόδοσις retributio, remuneratio. Տրից փոխան տուրք. փոխարէն. փոխադարձ հատուցումն, վարձ կամ պատիժ.
Հատուցանել զտրիտուր փոխարինին։ Տեսե՞ր զահագին տոկոսիս տուգանացն, եւ զփոխարէն տրիտուր հատուցմանցն. (Ճ. ՟Բ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
inexperienced, inexpert, raw, unpracticed, new;
untamed, wild.
ἁδάμαστος, ἁζυγής, δυσήνιος indomitus μόσχος vitulus, juvencus եւ այլն. Մատաղահասակն յանասունս՝ չեւ մղեալ ի գործ. անփորձ. անվար. անլուծ. դժուարասանձ. անհամետ. չեւ եւս ճնշեալ. պզտիկ, ճիվան, կէնճ.
division.
Ո՞վ է տրոհիցն առ երգս բարի բաշխօղն, զարժանիսն բաշխելով. եւ որո՞յ են (այն) օրէնք ուղիղք. պխ. փողահարին, եւ փանտեռնահարին. (Պղատ. մինովս.։)
to divide, to sort.
Յայլոցն ի բաց զիս տարեալ տրոհեալ։ Բացէ ի նմանէն տրոհեալ. (Յհ. կթ.։)
cf. Տրոհումն.
Վերծանելի է ըստ տըրոհութեան։ Ի տրոհութենէն զպարտունակ միտսն տեսանեմք. (Թր. քեր.։)
division;
abduction;
diaeresis;
sorting, choice.
Վերծանելի է ըստ տըրոհութեան։ Ի տրոհութենէն զպարտունակ միտսն տեսանեմք. (Թր. քեր.։)
to rot, to become rotten, to grow putrid or corrupt, to spoil;
to fester.
Յորժամ անկեալ փլանի, տրորի հաստատութիւն նորա ի փլանելոյ անտի եւ ի տրորելոյ։ Հարեալ տրորեալ մաշիմք մեք ի մեղա եւ յանօրէնութիւնս մեր. (Եփր. աւետար.։)
Դալար գաւազանօք ծեծէին, մինչ զի մարմինն ամենայն տրորէր, եւ յարենէն շաղախէր. (Մաղաք. աբեղ.։)
much afflicted, sad, melancholy, oppressed with grief;
unpleasant, afflicting, grievous.
Փարատեցո՛ տէր եւ յինէն՝ զորդէկորոյս սուգ տրտմագին։ Ամպ տրտմագին նեղութեանց. (Յիսուս որդի.։ Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Բ։)
Որ փոխանակ մահաբերին, որոզվ անէծքըն տրտմագին։ Մերկեա՛ յինէն ըզքուրձ մեղաց՝ ըզտրտմագինն արեամբ ներկած. (Շար.։)
cf. Տրտմազգեստ.
Ազատեցեր զմարդն ի տրտմազգեաց փայտէն. (Շար.։)
to compassionate, to be afflicted for another, to share another's grief or care.
Ընդ խնդացեալսն ուրախակից լինել, եւ ընդ տրտմեալսն տրտմակից՝ իմոյ հովուութեանս են օրէնք. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
to displease, to discontent, to afflict, to chagrin, to pain, to grieve;
to cast a gloom over, to darken.
Տրտմեցոյց զքեզ սատանայ, զի եհան ի քէն զինչսն. տրտմեցո՛ եւ դու զնա (համբերութեամբ). եւ մի՛ ուրախ առնիցես (անհամբերութեամբ). (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
to grumble, to murmur, to complain, to cry out, to quarrel.
Ի լսել նորա զտրտունջ ձեր զաստուծոյ։ Այլ մեք մ՞վ եմք, զի տրտնջէք զմէնջ։ Տրտնջէին զտանուտեառնէն։ Տրտնջէին զնմանէ առ աշակերտսն։ Գիտաց, եթէ տրտնջեն վասն այնորիկ։ Զի՞նչ տրտնջեսցէ մարդ կենդանի ի վերայ մեղաց իւրոց։ Զայս տրտնջեցին երկիւղածքն տեառն իւրաքանչիւր ընդ ընկերի իւրում։ Տրտնջօղք ուսցին զհնազանդութիւն.եւ այլն։
cf. Տրտունջ.
Դադարեսցէ տրտնջիւն դոցայինէն. (Թուոց. ՟Ժ՟Է. 10։)
Մերժեսցես դուի քէն զբանս տրտնջման. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 9։)
cf. Տրտունջ.
Դադարեսցէ տրտնջիւն դոցայինէն. (Թուոց. ՟Ժ՟Է. 10։)
Մերժեսցես դուի քէն զբանս տրտնջման. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 9։)
cf. Տրտունջ.
Դադարեսցէ տրտնջիւն դոցայինէն. (Թուոց. ՟Ժ՟Է. 10։)
Մերժեսցես դուի քէն զբանս տրտնջման. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 9։)
to be consumed by heat, to burn.
καυσόομαι aestuo calore. Տօթով տոչորիլ, տօթակէզ լինել. շողէն երիլ մրկիլ.
festive, festival;
holy, solemn, public;
— օր, feast-day, holiday;
— գիրք, cf. Տօնացոյց.
Ըստ տօնական կարգին։ Տօնական ուրախութեամբ։ Տօնական ձայնիւ։ Զերգս տօնականս։ Տօնական ընծայս։ Ի հինգերորդ տօնականէն։ Ի տօնականաց թղթոց. (Եղիշ.։ Կորիւն.։ Պիտ.։ Լմբ.։ Կանոն.։)
Սողոմոն մաքենոցի հայրն արար զտօնականն. (Ոսկիփոր.) (որ կա՛մ է տօնացոյց հին, եւ կամ ճառական մատեան յաղագս տօնից)։ Ետու աւետարան, եւ տօնական։ Ի տօնական գրոց, ի գաւազանգրոց, ի հարանց վարուց, ի մարտիրողոք գրոց. Յիշատ.։ Որպէս եւ ի նշանակել մեր յընթացս գործոյս՝ Տօնակ. իբրու տօնական, իմա՛ զմատեանս՝ յորս աւանդին ճառօրէն Պատճառք տօնից սրբոց եւ տէրունականաց։ Յայս ամենայն նշանակութիւնս հայի ասելն.
to feast, to keep holiday, to celebrate, to solemnize.
Տօնեցէ՛ք զդա տօն տեառն յազգս ձեր։ Օրէն յաւիտենական տօնեցէ՛ք զդա։ Տօնեսջի՛ք զնա տօն տեառն զեօթն օր տարւոյն։ Ուտէին եւ ըմպէին, եւ տօնէին ամենայն աւարօքն մեծամեծօք.եւ այլն։
the thirty second letter of the alphabet, & the twenty sixth of the consonants;
five thousand, five thousandth;
It is sometimes confounded with ռ, as : մրմռամ — մռմռամ, ձմեռն — ձմերան. Also with the լ & ղ letters, as : բելիար — պէլիալ. And also with the յ : աներկբար — աներկբայ;
It is sometimes redundant in words, for example : բարժանեմ — բաժանեմ;
There are but few words which commence with this letter, & those are either abbreviations or foreign words, it is rather used as a medial final.
Րէն տառ չէ՛ բանի սկսուած, այլ ակամայ բռնազբօսած։ Րէն րաբունաբար վարդապետէ, քեզ ըզբարիս ուսուցանէ։ (Շ. այբուբ.)
masterly, doctorally, like a master.
rabbi, master, doctor, instructor;
—նեաց պետ, chief-rabbi.
Րաբունւոյդ բարւոյ։ Րաբունւոյն ի քեզ բնակեալ։ Րաբունեացն պետ, եւ ձիր իմաստից՝ տէր յիսուս քրիստոս. (Ժմ.։ Մագ. խլ։ Նար. գանձ խաչի.։ Րաբունին էից ի քէն ծնանի. Գանձ.։)
cf. Հրաշակերտ.
Րակերտ էին արարչութեան՝ եւ փրկական տնօրէնութեան։ Րակերտ ի նա (կամ րակերտեա՛) համասեռիցս ելս՝ ըստ քեզ վերաբերիլ յառ ի քէն ծագումն. (Շ. այբուբ. եւ Շ. տաղ.։)
cf. Երամ.
Նոյն ընդ Երամ. (պ. ար. եբր. րէմ, րամ. որպէս եւ րէմէ, երամակ արածելի) Ջոկ. ժողով. համօրէն բազմութիւն. հոյլ. խումբ. դաս.
Րէն՝ րամն աւետեաց ձայնիւ լինի, թէեւ բնութիւն ձայնի չունի, թէ որ ննջեացն ի տապանի, նոյն աղետեաց զորս ի բանտի. (Շ. այբուբ.։)
whole, total, all together.
Իբր Երամիկ, երամական. բոլորական. միահամուռ. համօրէն. (չէ՛ շփոթելի ընդ Ռամկական)