of savage nature or character, churlish, clownish, intractable, unsociable, rustic, coarse, rude.
Ի վայրենաբարոյ օտարութենէն յիմաստութիւն երկնաւոր գազանք գիշատեցին զմարմին իմ. (Ճ. ՟Ա.։)
to become savage, to grow inhuman, brutal, ferocious, cruel.
Ծով վայրենացեալ յառաջին ընտանի եւ խաղաղ բնութենէն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
descent, going down.
Սանդուխք լուսեղէն կազմեալ, տէր անդ հաստատեալ փառօք. վայրէջք անմարմին զուարթնոցն, վերելք ի բարձունս անբաւս. (Ստեփ. սիւն. կամ Մոկացի տաղ խչ.։)
cf. Վայրիջիմ.
Որոշեալ մարմին իմացականէն ... վայրիջի յերկիր ծնող իւր (մահուամբ). (Եղիշ. հոգ.։)
Այսօր երկնայնոցն վայրիջեալ՝ տօնեն ընդ հողեղէնս. (Շար.։)
from below;
— ի վեր, upwards.
Ի ՎԱՅՐՈՒՍՏ. κάτωθεν ex inferiori loco, ab ima parte. Ի ստորուստ. ի ներքուստ. վարէն. աշաղտան.
furnished with rails or bars, grated.
Վանդակակապ մարտկոցս մեքենալիւք ի վերայ փղացն կազմեցին. յն. փայտեղէն. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 37։)
Կազմել զվանդակակապ կազմած երկաթեղէն պարսպին (կամ պարիսպն), եւ աղխել զդուռն. (Ղեւոնդ.։ յորմէ եւ Ասող. ՟Բ. 14։)
enclosed by a grating;
bars, grating, trellis;
— պատուհանաց, window-grating, lattice;
blinds.
Վանդակապատ (էր) օրէնքն, որ զմի աստուածութիւն քարոզէր յայտնի, եւ զերրորդութիւն ծածկապէս. (Վրդն. երգ.։)
to grate, to bar, to trellis, to lattice;
— զբեռինս, to cord a bale, to bind up as with netting;
— զգունդս, to levy, to assemble, to muster soldiers.
ՎԱՆԴԱԿԵԼ. Վանդակաւ իմն պատել. ըստ յն. լոկ, կապել. տէնկ կապել, կապոց ընել.
to undo, to destroy, to ruin, to upset, to overthrow, to overcome.
κατέχω teneo. Պատել պաշարել պնդապէս. կաշկանդել (իբր վանդակաւ. լծ. հյ. պնդել. պ. պէնտ կապ) կամ վկանդել. յաղթահարել. աշխատ առնել, վտանգել, տկարացուցանել. (իբր արմատ բառիս հիւանդ. որպէս եւ պ. վէնտ, է աշխատութիւն, տարժանումն).
crystal.
Զդրունս քո յականս վանեայս. ակիւղաս ասէ, յականս ծակոտկէնս (իբրու թափանցիկս)։ Զդրունս քո ի տախտակս վանեայս. (Ոսկ. ես.։)
cf. Վաներայք.
Որ շուրջ զնովաւ անդէն վանեարն էին. (Վրք. հց. ձ. ստէպ։)
Լնոյր լերկիրն աղձնեաց վաներով։ Լնոյր զամենայն շէնս վաներաւ. (Բուզ. ՟Ե. 27։ ՟Զ. 15։)
cf. Վաներայք.
Որ շուրջ զնովաւ անդէն վանեարն էին. (Վրք. հց. ձ. ստէպ։)
Լնոյր լերկիրն աղձնեաց վաներով։ Լնոյր զամենայն շէնս վաներաւ. (Բուզ. ՟Ե. 27։ ՟Զ. 15։)
expulsion;
repulsion.
Ցուպ առ ի յենուլ է օգտակար, եւ առ ի վանումն թունաբեր սողնոց եւ այլոց գազանաց։ Զէն հոգեւոր յաստուծոյ առ վանումն չարին։ Ի վանումն հոգեմարտին մակեդանի. (Փիլ. ել. ՟Ա. 19։ Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Գր. տղ. թղթ.։)
convent, monastery, cloister, friary;
lodging, dwelling, home, habitation, abode;
house, mansion;
hotel;
inn, hostelry;
cabin, hut;
— կուսանաց, nunnery, convent;
վանս ունել, to stay, to lodge, to take up one's lodgings, to dwell, to stop;
փակել ի վանս, to cloister, to shut up in a convent.
Եմուտ (աննա) ի վանս իւր, եւ կերաւ ընդ առն իւրում։ Տարաւ զնոսա (Սամուէլ) ի վանս իւր։ Վանք հովուաց։ Ի վանուց հօտից։ Զզէն նորա եդ ի վանս իւրում։ Ու՞ր են վանքն իմ, յորում զպասեքն ուտիցեմ աշակերտօքս հանդերձ։ Ելին՝ ուր վանքն իսկ էին։ Ի վանացն կայիափայ։ Առ որում վանս ունելոց էաք։ Եկին ի վանսն առ նա։ Պատրաստեսջի՛ր ինձ վանս.եւ այլն։
arms, armour.
որպէս Զէն. զրահ. սպառազինութիւն.
to light up, to set fire to, to fire;
to fire, to inflame, to enliven, to inspirit, to vivify, to cheer, to raise the spirits of, to urge on, to excite, to rouse;
to arm, to equip, to fit out;
to put on, to attire, to dress, to bedeck;
վառեալ բորբոքել, to inflame, to heat, to electrify, to fill with enthusiasm, to enrapture, to fire;
— զդրօշս, to hoist the colours.
Վառեսցի իբրեւ զհուր անօրէնութիւն, եւ վառեսցի յանտառս մայրեաց։ Իբրեւ զձիւթ վառեալ։ Իբրեւ փայլակն վառեսցի։ Վառեալ էր հրով, եւ ոչ այարէր մորենին։ Վառեսցի զնովաւ, եւ կերիցեն զնա.եւ այլն։
Վառեցէ՛ք ի ձէնջ արս՝ ճակատել առաջի տեառն ի վերայ մադիամու։ Զմի մի ի նոցանէ առաւել վառէր մխիթարութեան բանիւք՝ քան զինուքն։ Առցէ սպառազինութիւն զնախանձ իւր, եւ վառեսցէ զարարածս առ ի խնդրելոյ զվրէժս ի թշնամեաց։ Վառեցարուք անցէ՛ք առաջի եղբարց ձերոց։ Անցցեն վառեալք եւ կազմեալք առաջի տեառն ի պատերազմ։ Անցցէ ձեր ամենայն վառեալ ընդ յորդանան։ Վառեալք զինու։ Արքն վառեալք։ Վառեսցարու՛ք պատրաստեցարու՛ք։ Քրիստոսի չարչարիլն մարմնով վասն մեր, եւ դուք ի նոյն միտս վառեցարու՛ք.եւ այլն։
Ի զէն զինուորութեան Քրիստոսի զինքեանս վառեալ. (Յհ. կթ.։)
ՎԱՌԵԱԼ. Որպէս Սպառազէն. ὀπλίτης, ἕνοπλος, πάνοπλος armatus եւ այլն. cf. ՎԱՌԵԼ ըստ ՟բ. նշ։
work, labour, toil;
pains, trouble, fatigue;
merit, worth, service;
profit, gain, earnings;
tired, fatigued;
— ծառայութեան, service rendered;
— ձեռաց, handiwork;
— արքունի, military service;
գիրք —ոց, Geoponics;
— առնել, to tire, to fatigue, to weary;
— լինել, to labour, to work, to toil, to work hard, to strive, to fatigue or tire oneself with, to be fatigued or tired.
Կերակրեաց ի վաստակէն հօր իւրոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
fatiguing, labouring, giving oneself trouble, laborious;
meritorious, well deserving;
tired, weary;
husbandman;
— այր, a man of merit, a deserving man.
Զվաստակաւորսն մեր զվարդան եւ զայլ ընկերս։ Սիրել զվաստակաւորսն, եւ ատել զանվաստակն։ Ընտրել զվաստակաւորն յանվաստակէն. (Փարպ.։)
to work, to labour at, to do;
to gain, to acquire, to earn;
— զերկիր, to till, to dig, to cultivate.
cf. Վաստակիմ.
Որ յառաջին ժամէն վաստակեցին զայգին։ Վաստակեմք զորթ այգւոյ։ Մեղուք զմեղր վաստակեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ. եւ Սարգ. ՟գ. յհ.։ Վրդն. սղ.։)
Եւ Յիսուս վաստակեալ ի ճանապարհէն՝ նստէր ի վերայ աղբերն. (Յհ. ՟Դ. 6։)
ill-starred, luckless, unfortunate;
— առնել, to render unhappy, to oppress, cf. Թշուառացուցանեմ, cf. Վատթարեմ;
to discomfit, to overcome.
Անձուկ լաշկարաւ վատախտարակ արարեալ՝ այսրէն դարձուցանէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
to be or become cowardly, pusillanimous, faint-hearted;
to grow idle or lazy, slothful.
Ոչ վասն այնորիկ առնուս զէն, զի վատանայցես, այլ զի կռուիցիս։ Վատութեանց պարսաւանս (դնես աղքատին). եւ դու վատանաս, եւ սակայն աստուած զիւրն տայ քեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։ ՟Բ. 10։)
notorious, infamous, disgraceful, ignominious.
Դա աւադիկ եւ ի հելլենագիր օրէնսն վատանշան գրեցան նոքա (գուսանք եւ կաքաւիչք). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
cf. Ապաշնորհ.
Դեմոսթենէս ասէ. խրատ՝ բարեշնորհիցն զարդ է. իսկ վատաշնորհիցն (կամ վատաշնորհացն) ապաւէն. (Ոսկիփոր.։)
bad, wicked, low, vile, base, contemptible, ignoble, degenerate, unworthy, puny, sorry;
cowardly.
Ո՞ այնպէս վաթթար եւ ապաժաման կայցէ։ Մի՛ հաւասար ումեք համարեսցի զինքն, այլ եւ՛ս վատթար ամենեցուն։ Գտանի վատթարագոյն, զի ի վատթարէն խաբեցաւ ... Գտանի վատթարագոյն եւս քան զվատթարն. (Սեբեր. ՟Թ։ Վրք. հց. ՟Գ։ Եզնիկ.։)
Մի՛ ոք ի ձէնջ վատթարս խօսելով լեզուաւ, պատճառ լիցի ի հայհոյութիւն սուրբ հաւատոյս. (Շ. ընդհանր.։)
worse, more wicked.
Ոչ ոք ի գովեստ մերձակայիցն ի վեհագունէն առ վատթարագոյնն դարձցի. (Բրս. հց.։)
cf. Վատազգի.
Յղէր զոմն անօրէն եւ վատթարազգեաց յաներեւելեան. (Բրս. սղ.։)
bad, wicked, malicious, perverse, froward;
infamous, unchaste;
wretched, miserable, unhappy.
ՎԱՏՇՈՒԷՐ կամ ՎԱՏԸՇՈՒԷՐ. πονηρός improbus. որ եւ գրի ՎԱՏԱՇՈՒԷՐ (առաւել առ յետինս). որպէս թէ Վատուչուառ. Վատ եւ թշուառ. հէք. թշուառական. չարագործ. անզգամ. անօրէն. չար. ժանտաժուտ. աներես.
laziness, idleness;
cowardice, dastardliness, poltroonery, pusillanimity;
vileness, meanness, cringing;
worthlessness;
ingratitude;
wickedness;
վատութեամբ, cowardly, unmanly, basely, meanly;
անուն վատութեան, ignominy, shame, dishonour, stain, slur, stigma, opprobrium;
ի — հատանիլ, to give oneself up to idleness or sloth;
— յանձն առնուլ, ի — խոնարհիլ, to bow and cringe, to be guilty of meanness, to behave meanly.
Առանձինն կեայ անպիտան վասն վատութեան։ Ո՛րչափ չար է վատութիւն։ Տէրն զվատութիւն ընդ չարութեան լծեաց, ասելով. չա՛ր ծառայ եւ վատ։ Ոչ եթէ ի պատճառս վատութեան, եւ ո՛չ փախչելով յաշխատութենէն. (Բրս. հց.։)
Մի՛ գայթակղեսցին սակաւուցն վատութեամբ ի ճշմարիտ օրէնս քրիստոնէից. (Շ. թղթ.։)
to veil, to cover, to hide.
Վարագուրեաց ի մէնջ զաստուածութիւնն իւր թանձրագոյն մարմնովն. (Իգն.։)
like a wild-boar, furiously.
Իբրեւ զվարազ. վարազօրէն. վարազանման.
sent as a colony, dispersed, scattered;
vagabond, wandering;
colonist, planter.
ἅποικος domo absens, colonus, peregrinus ἁποικία colonia. Վարատեալ. օտարացեալ ի բնիկ տեղւոջէն. հատուած. գաղթական, եւ Ինքնագլուխ վտարանդի. թափառական. վայրավատին.
cf. Վարատեցուցանեմ.
ἁπάγω abduco διασκορπίζω dispergo, dissipo καταλύω dissolvo. (լծ. փարատել). Ի բաց վարել. վայրավատնել. ցրել. ցրուել. ցնդել. օցտել. որոշել. հեռացուցանել. վտարել. օտարացուցանել. քայքայել. քշել, ցրուել, բաժնել. պ. վարանտէն.
Բա՛րձ ի մէնջ զխաւարն ափշութեան, որ ընկղմէն զմիտս զգաստութեան մերոյ, եւ վարատէն ի քո խնամոցդ. (Եփր. աղ.։)
ես ինձէն իմովք կանմօք վարատեալ ի կամաց քոց՝ մատնեայ աւազակաց. (Սկեւռ. աղ.։)
Զամենայն վարատէ ընկենու յանօրէնութեան ծովն՝ արբեցութիւնն։ Իբրեւ զգերի մի եւ զամայի յանկարծակի վարատեաց։ Ոչ յերկարեմ զբանս, զի մի՛ վարատեցից զմիտս լսողին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։ եւ Ոսկ. ղկ.։)
to drive away, to scatter, to disperse, to defeat, to rout, to destroy.
Դրախտին (կամ ի դրախտէն) փափկութեան ... մարդկան թշնամին վարատեցոյց, առեալ տարաւ գերի. (Տաղ.։)
to luxuriate, to be riotous, lustful, to give oneself up to libertinism, to lead a dissolute life.
Դարձեալ ի խառնակութիւն վարարել (կամ վարարեալ), զօրէն սեղեխի առփեցելոյ զհետ երթայ. (Փիլ. լիւս.։)
rose-scented, roseate, as fragrant as a rose.
Վարդահոտ յարուցեր զչորեքօրեայ մեռեալն զղազար (զարդէն հոտեալն). (Մարաթ.։)
cf. Վարդապետարան.
Կանխեն ի վարդապետանոցն նորա. զամենեսին զնոսա արգելուլ անդէն ի վարդապետանոցն։ Երթալ ի վարդապետանոցն։ Յանասնոցն վարդապետանոցս յղեսցուք։ Եւ զանձինս եւ զորդիս ածցու՛ք յողորմածութեան վարդապետանոցն. (Ճ. ՟Բ.։ Վրք. ոսկ.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։ ՟Բ. 27։)
Ոչ գիտէ զգովութեանցն օրէնս աստուածային վարդապետարանն. (Բրս. գորդ.։)
Վարդապետարան մարդկայինս եղեալ ազին բնութիւնս իսկ ուսուցանէ։ Աստէն նեղութիւնքն վարդապետարանք են խրատու. (Պիտ.։ Տօնակ.։)
school;
very erudite, learned, versed.
Կանխեն ի վարդապետանոցն նորա. զամենեսին զնոսա արգելուլ անդէն ի վարդապետանոցն։ Երթալ ի վարդապետանոցն։ Յանասնոցն վարդապետանոցս յղեսցուք։ Եւ զանձինս եւ զորդիս ածցու՛ք յողորմածութեան վարդապետանոցն. (Ճ. ՟Բ.։ Վրք. ոսկ.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։ ՟Բ. 27։)
Ոչ գիտէ զգովութեանցն օրէնս աստուածային վարդապետարանն. (Բրս. գորդ.։)
Վարդապետարան մարդկայինս եղեալ ազին բնութիւնս իսկ ուսուցանէ։ Աստէն նեղութիւնքն վարդապետարանք են խրատու. (Պիտ.։ Տօնակ.։)
to be instructed, teached, to learn, to study.
(յն. ոճով). διδάσκομαι doceor, edoceor, disco. Ուսանել. սորվիլ, էօյրէնմէք.
Ի քէն իսկ վարդապետեալ զամենապարգեւ կարգս եկեղեցւոյ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
doctrine, dogma, tenets;
teaching, instruction, precept, maxim, sentiment;
theory;
doctor's degree, lectureship;
աստիճան վարդապետութեան, doctorate;
քրիստոնէական —, catechism;
cf. Զեղում.
Ուսուցանեն զպատուէրս մարդկան, եւ զվարդապետութիւնս։ Որ ինչ գրեցաւն, ի մեր վարդապետութիւն գրեցաւ։ Խռովեալք եւ տատանեալք յամենայն հողմոց վարադպետութեան։ Հակառակ ողջամիտ վարդապետութեանս։ Որ ուսուցանէն, ըստ վարդապետութեան.եւ այլն։
to labour, to cultivate, to plough, to till;
to sow;
to lead, to conduct, to guide;
to lead away, to drive, to cause to go;
to chase away, to drive out, to expel, to dispossess;
to draw or carry along, to drag along;
to direct, to guide, to govern, to rule, to manage;
to use, to employ, to make use of, to handle, to wield;
to thrust in, to drive into, to fix in;
cf. Վարիմ;
— ամենազօր իշխանութիւն, to wield absolute authority;
գերի or ի գերութիւն —, to catch, to make captive, prisoner, to reduce to slavery;
— զկեանս, կենցաղ, to live;
դատ —, to act against, to pursue to justice;
to be concerned in a law-suit;
— ի խաղաղութիւն, to make peace, to pacify, to appease, to accommodate;
— զճանապարհ, to travel;
to go, to walk, to march;
— զնաւ, to navigate, to steer a ship;
յառաջ —, to drive forward;
to urge or push on.
պ. վարանտէն (ըստ ամենայն նշ) Նոյն է եւ յն. լտ. արօ՛օ, ա՛րօ. ἁρόω aro ἁροτριάζω sero σπείρω semino, spargo κατασπείρω dispergo. Վար առնել կամ ի վար արկանել զերկիր. արտ վարել. արօրադիր առնել. հերկել եւ ցանել. սերմանել, եւ գործել զերկիր. մշակել. վարուցան ընել, բռնել, բանեցնել, ցանել.
Ետես զնոսա հողմակոծեալս ի վարել։ Գնասցեն նաւք քո վարեալք։ Վարեալ իբրեւ ասպարէզս քսան եւ հինգ կամ երեսուն։ Նաւք ի սաստիկ հողմոց վարին։ Մէգք վարեալք ի մրրկէ։ Վարէր ի դիւէն յանապատ.եւ այլն։
Զսուր իւր անդէն յանձն իւր վարեալ է. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Բարկութեամբ վարեալ՝ կործանեաց զիս։ Չարաչար բարկութեամբ վարեցաւ ընդ իս։ Անօրէնութիւնք (վնասակար են), որոց վարին նովաւ։ Վարեսցուք արարածովքս զբաղեալք իբրեւ ի մանկութեան։ Որով (իմաստութեամբ) որք վարեցան՝ առ աստուած առաքեցին զբարեկամութիւն։ Ոչ բնակէ ի մարմնի վարեցելոյ (այսինքն վարեցելում) մեղօք։ ((Կամ ըստ Գէ.ես.))
professor, master, teacher;
school-master;
preceptor, tutor, instructor;
gymnasiarch, ludi magister;
— իմաստասիրութեան, professor of philosophy;
— օրէնսգիտութեան, բժշկութեան, աստուածաբանութեան, law-professor, physic-professor, divinity-professor.
cavesson, bit.
Վարժելիս, եւ թամբս ի նուսն դնեն անդէն մատաղ տիոց։ Ի վարժելեաց տեղիս լինիցի յաւանակին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
to exercise, to train, to inure, to bring up, to form, to instruct, to tutor, to accustom, to use, to cultivate;
— զերիվար, to break in a horse;
— զանձն, cf. Վարժեցուցանեմ.
ἁσκέω exerceo παιδεύω instituo, erudio, doceo, educo διαχειρόω , διαχειρίζω manuduco, rego, tracto. Վարժ եւ փորձ եւ կիրթ կացուցանել. մարզել. կրթել. հարհանգել. խրատել. դաստիարակել. փորձել. ընդելացուցանել. սանձել. վարժեցնել .... որպէս եւ պրս. վերզիտէն, է վարժիլ, սովորիլ.
to exercise oneself in, to practise, to get used, accustomed or inured, to grow familiar with;
to be formed, instructed;
— աշխատութեան, to get inured to work;
ի գիրս վարժեալ, brought up in letters, educated or well versed in literature.
Զնոյն գոգցես զօրէն բանաւորացս վարժի իմն (եւ) հրահանգի զանօրէնութեանցն ցոյցս։ Վարժէր եւ հրահանգէր (մովսէս) ի նմին յեգիպտոս զբանական պայծառութեանցն գիտութիւնս։ Օրինակ զգուշալի զկնի եղելոցն մարդկան առ ի վարժել զլաւագոյն ուսումն վարդապետութեան. (Պիտ.։)
blazoned with a bird.
Աղանազգիք՝ աղանադրօշք, արծուէնշանք, վարժնականիշք. (Բուզ. ՟Զ. 2։)
cf. Վարժանոց.
Հոգեւոր վարդապետութեան հրահանգք են այս, աստուածեղէն պատգամաց վարժոցք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
goad, spur, whip;
conductor;
rector, director;
governor;
leading into captivity, driving out;
fulfilling, carrying into effect.
Գոչեցե՛ք առ աստուած, զի եղիցի ձեզ յիշատակ ի վարչէն. (Բարուք. ՟Դ. 27։)
opinion, advice;
esteem, consideration, reputation, high value;
account, sum;
judgment, sentence;
tribute, tax;
տեարք —ի, arbiters of strife, judges;
զարդարակ հատուցէք —, pronounce a sentence worthy of.
բայիւ. τίμησις, κρίσις aestimatio, judicium ψῆφος calculus, sententia. բայիւ καταρίθμω enumero. (լծ. հյ. Փառք, Յարգ. եւ թ. ֆարգ. եւ վէրկի ). Համարումն. կարծիք. որոշումն. զննութիւն. համար. հաշիւ. չափ որոշեալ. փոխարէն նովին չափով. սահման. սակ. դատակնիք. վճիռ. քուեայ, որպէս խիճ եւ վիրգ այլաբանեալ.
Զվարկ փոխարինին լուեալ ի տնէ (կայէն՝) ոչ զարհուրեցաւ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Զօրէնսն, զվարկ, եւ զպայման հարսանեացն սահմանելով. (Զքր. կթ.։)
cantatrice, singer, songstress, ballad-singer;
dancer;
strumpet, whore.
Վարձակ ոք (յն. պոռնիկ կամ բոզ) ի բաց հանիցէ յանձնէ զոսկին։ Գուսան եւ հացակատակ, վարձակ, բոզ՝ եւ երգեցիկ. (յն. մի բառ եւեթ, միմոս՝ որ է հասարակօրէն արական)։ Վարձակացն (յն. միմոսացն), եւ կաքաւաչացն են այնպիսի կերպարանաք։ Ըստ նմանութեան վարձակացն՝ որ ի կաքաւսն կազմիցին (յն. խաղալկացն ի թատրոնս). (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
meritorious, deserving of recompense.
Եւ θυμελικός histrio, musicus եւ այլն. Վարձակ՝ այր կամ կին. գուսան. կատակերգու. միմոս. հանէնտէ.