eatable, comestible;
eater;
—ք, food, eatables.
ՈՒՏԵԼԻ. որպէս Կերօղ. որ ուտէն. ἕσθων edens, vescens.
to eat;
to run through, to squander, to eat up, to waste, to consume;
to eat away or up, to corrode;
to fret;
to consume, to devour;
անյագաբար —, to eat greedily, to eat up, to devour;
եկեր զամենայն կեանս իւր, he lavished or squandered away all his fortune.
ն. եւ կր. ուտի, ուտիցի, կերիցի. կերաւ, իբր կերեալ եղեւ - (լծ. յն. լտ. էտօ, կամ է՛տօմե ). ἕδω , մանաւանդ ἕδομαι, φάγω, φάγομαι edo, comedo τρώγω rodio ἑσθίω, ἕσθω vescor καταφάγω, καταβρώσκω , κατεσθίω, κατέδομαι (որպէս չարաչար ուտել). devoro, consumo եւ այլն. Դնել զկերակուր ի բերան, ծասկել, եւ կլանել. ճաշակել. ճարակիլ. եւ Ծախել. վատնել. հալել, մաշել. ուտել եէմէք ... խօրտէն. (որպէս եւ եուտմագ ՝ է կլանել)
hatchet, small axe.
σκέπαρνον ascia, securis. իտ. scure, mannaia. (իբր ազգ Ուռան, կամ ուռան ագի՝ որպէս սրեալ եւ հատու կողմն) Փոքր տապար կամ սակր հիւսանց. ... ըստ ոմանց եւ քերիչ, քերանք. ռէնտէ. եւ այլն.
light-hearted, gay, merry, joyful, jocund, cheerful, sportive, playful;
— առնել, cf. Ուրախացուցանեմ;
— լինել, to be cheerful, delighted, to rejoice, to feel glad, to have pleasure;
to feed well, to feast;
— լեր, hail! joy be with you! God keep you!.
Տասն ցեղն՝ որ ընդ եփրեմաւ, շէն եւ ուրա՛խ էին՝ հալածելով զյուդա. (Գէ. ես.։)
giving or inspiring joy, rejoicing, joyous, pleasant.
εὑφραίνων letificus, oblectans, delectans. Որ ուրախ առնէ. ուրախացուցիչ. եւ Զուարճացուցիչ. զուարթարար. շէն ընօղ, քէֆը բերօղ.
rejoicing, joy, gaiety, mirth, merriment, pleasure;
feast, festivity, entertainment;
ուրախութեամբ, joyfully, cheerfully, with pleasure;
ուրախութեամբ ուրախ լինել, to overflow with joy;
առնել — մեծ, to give a great banquet.
Դարձաւ սուգ նոցա յուրախութիւն։ Տրտմութիւն ձեր յուրախութիւն եղիցի։ Յաւուրս ուրախութեան ձերոյ։ Ետուր ուրախութիւն սրտից մերոց։ Ծառայեցէ՛ք տեառն ուրախութեամբ։ Զերծ յինէն զքուրձ, եւ ինձ զգեցոյց զուրախութիւն։ Ուրախութեամբ մեծաւ.եւ այլն։
to deny;
to disavow, to disown, to disclaim;
— զհաւատս or — ի հաւատոց, to abjure one's faith, to apostatize, to turn apostate, to renounce, to forswear;
— զանձն, to renounce, to deny oneself.
Բազումք ուրանան ի քէն, եւ բազումք հայհոյեն զքեզ։ Անարգեցին զքրիստոս, եւ ուրացան ի թագաւորութենէ նորա. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ընդ է՞ր ոչ ուրանաս ի չար ախտէն ընչասիրութեան. (Մանդ. ՟Զ։)
where;
— եւ կամիցիս, where you like, wherever you please.
Ի ծովէն պոնտոսի մինչեւ ցուրանօր (այսինքն ցայն վայր՝ ուր) կովկաս յարեւմտական ծովն խառնի. (Վրդն. պտմ.։)
cf. Ուրացութիւն;
յ— լինել, կալ, cf. Ուրանամ;
յ— լինել յերախտեաց, to be unmindful of favours received, to pay a favour with ingratitude, to be ungrateful, unthankful;
յուրաստ լինիմ, to deny, to disown.
Որ յուրաստ է ի հօրէ, յուրաստ է եւ ի յորդւոյ։ Մի՛ յուրաստ կար ի խրատուէ անտի։ Ոչ յուրաստ ինչ կալ (այսինքն հրաժարել) ի նշանէն. Յորժամ պահանջէիր զբանն, յուրա՞ստ ինչ ի լուծմանէն կայի։ Ի հեշտութենէն յուրաստ կալ։ Յուրաստ եղեն ի նմանէ. (Կոչ. ՟Է։ Եւագր. ՟Ժ։ Սեբեր. ՟Ը։ Լմբ. առակ.։ Տօնակ.։)
Թէ ուրանամք զնա, եւ նա յուրաստ լինի զմէնջ. (Ոսկ. տիմ.։)
cf. Քող.
Բուռն եհար զուրարէն յոբնաղայ, եւ պատառեաց. (Միխ. ասոր.։)
cf. Ուրացումն.
Ոյք առնէին զուրացութիւն (կամ զանօրէնութիւնս), ատեցի. (Սղ. ՟Ճ. 3։)
conduct, water-pipe, channel, trench, gutter;
drain.
Աստուած՝ զօրէն յորձանաց ուխից զարկածս չարութեանն ընդ այլ ուրդս արձակել ցանկացեալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Զթանձրագոյն ի պարզագունէն ընտրեալն՝ զմանրն ի ձեռն ուդից ոմանց առուոց ի լերդին ածէ ի դուրըս. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Հանէր ջուր ի ջրհորոյն, եւ արկանէր յորդ ծակ. եւ իջանէր ջուրն դարձեալ անդրէն ի ջրհորդ. (Վրք. հց. ձ։)
then, consequently;
some where, in some place;
about, near;
some, certain;
աստ —, here;
անագան —, too late, in the end, at last, after much time, finally;
վաղ —, already, before;
վերագոյն —, above;
before;
զքառասնամենիւք — էր, he was about forty years old.
Մտանէր ի գեղ ուրեմն։ Դատաւոր մի էր քաղաքի ուրեմն։ Հաստատութեամբ ուրեմն պահեն զօրէնս՝ որ ի նմանէ կալեալ է.եւ այլն։
Որ առաքեալ ի թագաւորէն ուրեմն (տպ. ուրեք) ի սպասաւորութիւն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
separately, apart, aside, privately, severally;
without, except, excepting, save;
separate, different, distinct;
peculiar, particular, private, own, special, individual, proper;
— —, separately, distinctly.
Ի վերայ սեղանոյն՝ ուրոյն յառաւօտին ողջակիզէն. (Ղեւտ. ՟Թ. 17։)
fantastic, imaginary, visionary, false, apparent, chimerical;
shadow, image, phantom, spectre;
idol, image;
rough-draught, sketch;
—ք, manes, shades, apparitions, ghosts, visions;
—ք մարդկան, statue, likeness;
— պղծութիւն, nocturnal pollution.
Զուրուականին տեսակ իրօրէն ճշգրտաբանեաց. (Նար. խչ.։)
insignificant, vain, idle, false.
Սրինգ նորոգ, ոչ հեթանոսօրէն ուրուաձայն հնչման. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
leprous, infected with elephantiasis.
Զինչ պղծութիւն լինի ջրոյն ի յուրկէն յայնմանէ, որ լնու զայն։ Գտեալ ի ճանապարհին ուրուկ մի ընկեցիկ։ Ասէ ուրուկն, արա՛ սէր, եւ բա՛րձ զիս. (Վրք. հց. ՟Ժ. ՟Ժ՟Դ։)
offering.
Ոֆրանթ առնեն ժողովուրդն. եւ զի՞նչ ոֆրանթն. գեղեցիկ եւ աստուածահաճոյ օրէնք՝ ի պօղոսէ հրամայեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
the twenty fifth letter of the alphabet, and the nineteenth of the consonants;
seven hundred, seven hundredth.
Միջակ է ճէն ծայի եւ ջէի, եւ ժէն՝ շայի եւ չայի. զի քան զշայն թաւ է, եւ քան զչայն լերկ. (Թր. քեր. հյ.։)
Ճշմարտութիւն ոչ գիտէ զէն չէ ասել, եւ զչէն է. իսկ ստութիւն զամենայնէ դիւրաւ բուռն հարկանէ. (Ղեւոնդ.։) (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ)։
cf. Չախորժելի.
Յօրէնս ... զչախորժականսն մտաց մարդկան՝ պիղծ կոչէ. (Եզնիկ.։)
cf. Չահաւոր.
Այնպէս մեռեալ են ի յահէն (խաւարի), զի զչահագինսն ահագինս կարծեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
Չարաբար յարտաքին օրէնսն փոխէին. (Բրսղ. մրկ.) ((որ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 28. չարագործաբար)։)
Տրտնջօղ զառատաձիր տանուտեառնէն. (եւ այսու չարաբարք ցուցան. Լծ. ածաբ.։)
ill-natured, perverse, ill-bred, ill-trained, ill-mannered, spiteful, malignant, malicious, malevolent, evil-disposed, inclined to evil;
immoral;
— լինել, to be ill-mannered, uncivilised, rough, rude.
Գիտացեալ զխորհուրդ չարաբարոյ բռնաւորին։ Մի՛ ոք ի մէնջ կերակուր լիցի չարաբարոյ գազանին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
ill-nature, wickedness, malignity, iniquity, malevolence;
immorality.
Դու ընդէ՞ր ոչ հատանիցես ընկենուցուս ի քէն ամենեւին զխստութիւն եւ զչարաբարութիւն. (Վեցօր. ՟Է։)
cf. Չարահնար.
Որպէս զի փրկեսցէ զնոսա ի զրպարտութենէն չարագիւտ առնն. (Վրք. ոսկ.։)
evil-doing, wicked, delinquent, criminal, rascally, nefarious, felonious.
Ի կենաց ի մահ զօրէն չարագործաց յուղարկիմք. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 10։)
maliciously, malevolently.
Քանզի զառ ի յօրինացն իւրեանց վնասս մատուցանելով՝ ոչինչ օգտեցան, չարագործաբար յարտաքին օրէնսն փոխէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
cf. Չարադեւ.
Որ զնորա՝ զօրէն բարի բժշկի՝ զջերմն հալածեսցէ, եւ զախտն եւ զհիւանդութիւնս եւ զանկարգութիւնս ի թշուառական եւ ի չարադիւակ կենաց նորա բժշկելով. (Փիլ. լին. ՟Դ. 216։)
malicious as a witchcraft, malefic.
Պատրաստեալ չարադիւթիցն զհրեղէն գետոցն զկիզմունս. (Շար.։)
armed with malice;
incited by the devil.
Զինեալ չարութեամբ կամ ի չարէն.
furnished with sharp teeth, claws.
Ապրեսցուք յահեղ հնոցացն եւի չարաժանի որդանցն։ Ի չարաժանի վիշապէն փրկիս. (Մանդ. ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ե։)
Զերծո՛ ի չարաժանի գազանէն. (Եփր. աղ.։)
cf. Չարախորհուրդ.
Զտկարացեալն ի չարախոհ վիշապէն փրկեցեր. (Մաշտ.։)
ill-intentioned, meditating, designing or planning evil, malignant, malicious.
Զայս ամենայն լսէր ի չարախորհուրդ եւ ի դժնամիտ հազարապետէն իւրմէ միհրներսեհէ։ Զայս չարախորհուրդն միհրներսէհ ասէր. (Փարպ.։)
hurtful, pernicious.
Չարախտական դեղով մեղանաց վարեցաւ ի վնաս անձին եւ հասարակիս։ Զօրէն խելագարեալ բնութեանց ի չարախտականս ի սեւամաղձութենէն. (Պիտ.։)
evil-speaking, slanderous, backbiting, talebearing, calumniating, detracting, defaming;
— լեզու, venomous tongue, slanderer, backbiter;
— լինել, cf. Չարախօսեմ.
Մի՛ համարիք, եթէ ես չարախօս ինչ իցեմ զձէնջ առ հօր. գոյ որ չարախօս կայ զձէնջ։ Սկսան չարախօս լինել զնմանէ։ Եղեն չարախօս զհրէից առ նաբուգոդոնոսորայ։ Դարձաւ անդրէն առ թագաւորն չարախօս լինել զնմանէ։ Որ չարախօս կային զանձնէ իմմէ։ Չարախօս կային զինէն առ տէր. եւ այլն։
to speak ill of, to slander, to detract, to calumniate, to accuse, to defame;
to tittle-tattle, to gad about gossiping.
Որ չարախօսեսցէ զհօրէ կամ զմօրէ, մահու վախճանեսցի։ Նստան իշխանք, եւ չարախօսէին զինէն։ Զի որով չարախօսիցեն զձէնջ, յամօթ լիցին.եւ այլն։
Որ չարախօսէ զեղբօրէն կամ զառաջնորդէն։ (Մարիամ) չարախօսեաց զմովսէս. (Բրս. հց.։)
slander, detraction, defamation, calumny, false accusation, aspersion;
tittle-tattle, gossiping;
— մատուցանել զումեքէ, to accuse a person.
Սպասէին, զի գտանիցեն չարախօսութիւն զնմանէ։ Զի՞նչ չարախօսութիւն մատուցանէք զառնէն զայնմանէ։ Զերիցուէ չարախօսութիւն մի՛ ընդունիցիս. (Ղկ. ՟Զ. 7։ Յհ. ՟Ժ՟Ը. 29։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 19։)
cf. Չարակնեայ.
Եւս առաւել ընդ չարականացն, եւ որ նախանձ ընդ անմեղին բերիցէ։ Չարակունքն ի ներքս էին։ Որպէս պոռնկին չէ օրէն յեկեղեցի մտանել, նոյնպէս եւ ոչ չարակն։ Ո՛րչափ նախանձողք, ո՛րչափ չարակունք։ Զի՞նչ պիղծ քան զչարակնն եւ զնախանձոտն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։ եւ Ոսկ. եփես. ՟Զ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Չէ իսկ հնար գտանել անսուրբ եւ անօրէն անձինս քան զչարականցն եւ զնախանձոտաց. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
harsh-voiced;
ill-sounding;
defamed;
blaspheming;
cacophonic.
Առ իւր անօրէն չարաձայն ճարիմացութեան. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
a bad or wicked mother;
unhappy mother.
Անօրէնութեամբ յղին, չարամայր ստնտուն. (Արծր. ՟Դ. 12։)
perturbing, troubling.
Ակն ածելով ի չարայոյզ ազգէն. (Արծր. ՟Գ. 13։)
extremely envious;
vying in evil.
Զհաբէլ վասն յեղբօրէն զչարանախանձն կրելոյ». (Կամրջ.) իմա՛ կամ ընթերցի՛ր՝ զչար նախանձն։
bad, very ignoble, vile, infamous;
wicked, ferocious, cruel;
unfortunate, miserable, pitiful.
Ի չարաշուք դահճէն. (Ասող. ՟Բ. 4։)
Փակեալ առ մի քէն զանիծիցն դժնդակ ըղձիցն չարաշուք ձայն. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
very ill, very bad, detestable, execrable;
excessive, extreme, great, enormous;
cruel, atrocious, unmerciful, insufferable;
very bad, worse, wickedly, cruelly, unmercifully;
very, much, enormously, extremely, greatly;
basely, miserably, detestably, abominably, execrably, devilishly;
— վարել, ի կիր ածել, to misuse, to make a bad use of.
χείριστος pessimus χαλεπός, χαλεπώτερος, τραχύς, δυσχερής difficilis, durus, saevus, asper. Կարի չար. յոյժ վատթար. սաստիկ. դառն. դժնդակ. անտանելի. անհնարին. անօրէն. խիստ գէշ.
cf. Չարաչար.
Չարապէս հարաւ ի դիւէն։ Չարապէս վիրաւորեալք, եւ ի ձայնէ պակասեալք՝ ուժգնակի շնչէին. (Լաստ. ՟Թ. ՟Ժ՟Ա։)
inclined to evil, perverse, evil-minded, malevolent, malignant, wicked, mischievous.
Չարասէր եղեալ անօրէնութեամբ՝ զբնութիւնս մեր ապականեաց. (Իգն.։)
very sharp, thorn-like, acuminated.
Անօրէնք իբրեւ փուշք չարափուշք՝ զի այրին ի հրոյ. (Եփր. թագ.։)
suffering with another, participation in another's suffering;
compassion.
Եւ մեք զնախատինս նորա յանձին բարձեալ պարծանօք չարչարակցութեամբ տեառն յաւիտենից մահուանէն. (Տօնակ.։)
not to be equalized or equalled.
Հազար ամ աստէն տանջանք չաւասարին ժամու միոյ անդ տանջանացն. (Վրք. հց. ձ։)
measure, moderation, limitation;
modesty, temperance, mitigation;
sufficiency, mediocrity.
Բազումք են երանականքն զինուորութիւնք՝ գերազանցեալք զտկար եւ ամփոփեալ եւ նիւթեղէն մերոցս թուոց չափաւորութեամբ. (Դիոն. երկն.։)