vast erudition, great knowledge;
— դպրութեանց, baccalaureate of sciences.
Ո՞ւմտացուքզսքանչելիսն, բնութեա՞նն ինչ իրաց, եթէ քաջահմտութեանն. (Սարկ. մարդեղ.։)
sweet smell, scent, perfume.
Յաղագս քաջահոտութէնեն։ Քաջահոտութիւն եւ յատկութիւն զօրութէնեն. (Նիւս. երգ.։)
skilful in playing (music).
Զհետ ջնարահար քաջամատն կոջ կրթէր։ Երաժշտանալ զդաշնակաւորն եւ զքաջամատն. (Խոր. ՟Գ. 55։ Փիլ. ել. ՟Բ. 34։)
endowed with strength, vigorous, strong, robust.
Ո՞յք են խճողեալքն, եթէ ոչ քաջամարմին այրիքն, որոց ինչքն աճեցեալ են. (Եփր. աւետար.։)
victorious, bright, signal;
famous conqueror.
Զօրքն հայոց եւ զօրագլուխք քաջայա՞ղթք իցեն, եթէ յամրեղք. (Ղեւոնդ.։)
very clear, plain, very evident, obvious;
— առնել, to throw light on, to clear up, to bring to light, to put in evidence;
— լինել, to be as plain as day, to be quite evident.
Ձայնք քաջայայտք։ Ի քաջայայտ ամբարշտութէնէն։ փախչել։ Եղիցի ոք յընտրելոցն, եւ մի՛ ի բամբասելոցն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Ածաբ. պենտեկ. եւ Ածաբ. մկրտ.։)
Որպէս իմաստնոց է քաջայայտ։ Քաջայայտ է, թէ ոչ մեղանչելն ըստ բնութեան եղեւ։ Որպէս ամենեցուն է քաջայայտ։ Ո՞չ ամենեցուն իցէ քաջայայտ. (Յճխ.։ Աթ.։ Առ որս.։)
full of hope, well secured, in good hopes, full of faith or reliance.
Յայնժամ աշակերտն քաջայոյս, յորժամ վարդապետն յօժարամիտ. (Ոսկ. ղկ.։ էԱյլ եթէ քաջայոյս չես յառաջնորդն, մի՛ կար ընդ նմա. Նեղոս.։)
producing much or good fruits, abundant, fertile, fruitful.
Վայրն քաջահասկ եւ քաջապտուղ։ Ի քաջապտուղ հովտի. (Փիլ. լին.։ Նիւս. թէոդոր.։)
very abundant;
generous, liberal.
Հատուսցուք վաշխիւ զպարտն, եթէ արդեօք այնքան քաջառատք երեւեսցուք. (Ածաբ. կիպր.։)
courage, stout-heartedness, intrepidity.
Քաջապէս յաղթէր քաջասրտութեամբ եւ արութեամբ հոգւոյ։ Սքանչացեալ ընդ քաջասրտութիւնն. (Փիլ. իմաստն.։ Արծր. ՟Ա. 7։)
far-seeing, far-sighted;
far-piercing.
Արծուի քաջատես։ պետրոս եւ յովհաննէս. մին սրագոյն (այսինքն բարկ), եւ մին քաջատես։ Աչք յորժամ ի խաղաղ օդս եւ ի մարգս եւ յաղբիւրս եւ ի դրախտս զբօսնուցուն, առողջագոյնք եւ քաջատեսք. նոյնպէս եւ՝ մտաց ակն եթէ յեղտիւրս հոգեւոր բանիցն ճարակիցի, սուրբ՝ յստակ եւ քաջատես լինի. (Ոսկ. փիլիպ. եւ յհ. եւ մտթ. յորմէ եւ Խոսր.։)
high-born, of good birth, noble, illustrious.
Իբր թէ քաջատոհմիկ ընդ վատթարազգւոյ բնակէ։ Ի քաջատոհմիկ եւ ի գլխաւոր աշխարհէն։ Վասն քաջատոհմիկ ազգին պահլաւկաց. (Խոր. ՟Բ. 69. 18։ ՟Գ. 51։)
Քաջատոհմիկ էր ըստ յոբայն։ Հոգ արար աբրահամ քաջատոհմիկ միածնին յաղագս ամուսնութեան՝ ազնուական լծակցութեան։ Զի մի՛ ժանտանայցէ քաջատոհմութիւնն՝ փոխանորդութեամբ ծառայական ազգին խառնակեալ. (Նիւս. թէոդոր. եւ Նիւս. երգ.։)
very glorious, majestic, magnificent.
Եւ դոքսիա, որ թարգման քաջափառ. զոր յեղանակեմք չարափառ, (վատափառ) մանաւանդ՝ քան թէ քաջափառ. (Վրք. ոսկ.։)
majesty, magnificence.
Խոր խաղաղութեան, եւ միանգամայն երջանիկ քաջափառութեանց։ Ոչ միայն յասացեալս քաջափառութեան ոչ վայելեն, այլեւ զվատաբախտութեանց կրեն հիքութիւնս։ Ոչ զիս արդեանս աղէտք՝ քան եթէ անցելոցն քաջափառութեանց յիշատակք խոցոտեն դժնդակք. (Պիտ.։)
noble, high born, illustrious.
Տիմոթէոս, եւ ապողոնիոս քաջեան. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 2.)
nimble, lightfooted, swift, quick;
courier, express.
Որպէս ձի ասէ, թէպէտեւ քաջընթաց է, եւ այլն. (Մխ. երեմ.։)
valour, courage, bravery, manhood, gallantry;
stoutness, vigour, force;
exploit, achievement, heroic acts;
virtue, nobility, integrity;
քաջութեամբ, bravely, manfully, stoutly, courageously, valiantly, valorously;
ստոյգ —, true courage;
— ցուցանել, to display courage;
— առնուլ, to take heart, to cheer up.
Լա՛ւ է անզաւակութիւն հանդերձ քաջութեամբ։ ըզփառս իմ այլում ոչ տաց, եւ ո՛չ զքաջութիւնս իմ դրօշելոց։ Տացեն զփառս Աստուածոյ, եւ զքաջութիւն նորա կղզիք պատմեսցեն։ Քաջութեամբ փոխեցայց յաշխարհէ աստի, զի արժանի իմոյ ծերութեանս երեւեցայց։ Իբրու թէ անձին զօրութեամբ ինչ, կամ քաջութեմբ (յն. բարեպաշտութեամբ) արարեալ իցէ զգնալդ դմա. եւ այլն։
well instructed, learned;
fond of science.
Եթէ ոք ի վատթարաց այսպէս քաջուսումն եղեալ յանկարծօրէն ... Որպէս եւ յաջողակ քաջուսմունքն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 207. 209։)
cf. Քառականգուն.
ՔԱՌԱԿԱՆԳՆԵԱՅ ՔԱՌԱԿԱՆԳՈՒՆ. τετράπηχυς quatuor cubitorum. Որպէս թէ քառականգնեան. Չորեքկանգնեան. ունօղ զչափ չորից կանգնոց. չորս կանկուն.
of four cubits.
ՔԱՌԱԿԱՆԳՆԵԱՅ ՔԱՌԱԿԱՆԳՈՒՆ. τετράπηχυς quatuor cubitorum. Որպէս թէ քառականգնեան. Չորեքկանգնեան. ունօղ զչափ չորից կանգնոց. չորս կանկուն.
four-tailed.
(եթէ չիցէ դրելի Քառավիտ) Ժժմակ ծովու, որպէս թէ ունակ չորից ձետոց.
forty.
forty-eared.
forty-chorded or stringed.
cf. Քառասնամեան.
Քառասնամեայ էր յեբուսթէ։ Քառասնամեայ աւուրբք ժուժկալեալ։ Քառասնամեայ կաղն. (Եւս. քր. ՟Ա։ Պիտ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Ե. եւ Գէ. ես.։)
quadragenarious;
of forty years.
Քառասնամեայ էր յեբուսթէ։ Քառասնամեայ աւուրբք ժուժկալեալ։ Քառասնամեայ կաղն. (Եւս. քր. ՟Ա։ Պիտ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Ե. եւ Գէ. ես.։)
cf. Քառասնորդ.
Եթէ ոք զքառասներորդսն ոչ պահեսցէ։ Զայս կարեւոր պահս քառասներորդաց եւ որդին Աստուածոյ վասն մեր պահեաց։ Զսուրբ քառասներորդսն սրբապէս պահելով։ Զաւուրս քառասներորդացն ուժգին պահօք։ Ի սուրբ քառասներորդս պահոց. (Կանոն.։ Մանդ.։ Ճ. ՟Բ.։ Փարպ.։ Յհ. իմ. ատ.։)
forty;
սուրբ —ք, the forty martyrs of Sebaste;
էր ամաց —ունից, he was forty years old;
ամս երկու ընդ —սնիւ, forty two years;
քաղաքս ութ առ —սնիւք, forty eight cities;
—սուն, —սուն զպահքն լուծանել, break the fast once in forty days.
Զքառասուն տիւ, եւ զքառասուն տիւ, եւ զքառասուն գիշեր։ Եւ եղեւ յետ քառասուն աւուր։ Իսկ եթէ գացի անդ քառասուն. եւ ասէ. ոչ կորուսից վասն քառասնիցն։ Եւ էր իսահակ ամաց քառասնից։ Լցան նորա աւուրք քառասուն։ Զայն ամս քառասուն։ Քառասուն՝ միով պակաս՝ արբի (այսինքն ՟Լ՟Թ). եւ այլն։
cf. Քառակերպ.
Կամ թէ զտապանակն քաւութիւնաբեր, եւ նոյն ինքն քառատեսակ. (Անան. եկեղ։)
quadruped, four-footed, four-legged.
Յաղթէ այնոցիկ՝ որք հեծեալ են յախտս քառաքեացս. (Վրդն. ծն.։)
cf. Քատակ.
plover, pluvialis, lapwing;
or jaundice-bird, icterus, galbula.
Է թռչուն ինչոր կոչի քարադր (կամ քարագրոս). համակ սպիտակ է. աղբ փորոյն բժշկէ զաչս չլացեալս ... իբրեւ տեսանէ զհիւանդն (մահացու), դարձուցանէ զերեսս քարադրն. ապա թէ կենաց իցէ հիւանդն, պշնու ընդ նա քարադրն, եւ հիւանդն ընդ քարադր, եւ կլանէ քարադր (կամ քաղադր) զցաւս հիւանդին եւ զախտսն, եւ ապրի. (Եպիփ. բարոյ.։)
cf. Քարաթոթոշ.
ՔԱՐԱԹՈՇ կամ ՔԱՐԱԹՈԹՈՇ. ռմկ. եւս՝ քարթօշ, քարթօշիկ, քարթաթօշիկ. ἁσκαλαβότης, γαλεώτης, κωλώτης stellio, araneus mus. իտ. tarantula. Ազգ մողէղի. կովադիաց փոքր՝ մկնաձեւ՝ սեւագոյն. սիվրի սըլան. (որ ի լտ. ասի սարդ մուկն. որպէս եւ սարդն՝ ռմկ. մամուկ ասի). պ. քէարթէն. յորմէ թ. քէրթէն քէլեր (զի քէլէր է կովադիաց, իսկ մուշ է մուկն).
Վիշապակ, ասեն՝ թէ լորտուն է, եւ կէոք զքարաթոթոշն ասեն։ Մողէզք եւ կովիդեայք, քարաթոթոշք, եւ բնդռունք ի վերայ եկեալ՝ կերան զորս նորա. (Լծ. փիլ.։ Արծր. ՟Ա. 3։)
stallion, newt.
ՔԱՐԱԹՈՇ կամ ՔԱՐԱԹՈԹՈՇ. ռմկ. եւս՝ քարթօշ, քարթօշիկ, քարթաթօշիկ. ἁσκαλαβότης, γαλεώτης, κωλώτης stellio, araneus mus. իտ. tarantula. Ազգ մողէղի. կովադիաց փոքր՝ մկնաձեւ՝ սեւագոյն. սիվրի սըլան. (որ ի լտ. ասի սարդ մուկն. որպէս եւ սարդն՝ ռմկ. մամուկ ասի). պ. քէարթէն. յորմէ թ. քէրթէն քէլեր (զի քէլէր է կովադիաց, իսկ մուշ է մուկն)
Վիշապակ, ասեն՝ թէ լորտուն է, եւ կէոք զքարաթոթոշն ասեն։ Մողէզք եւ կովիդեայք, քարաթոթոշք, եւ բնդռունք ի վերայ եկեալ՝ կերան զորս նորա. (Լծ. փիլ.։ Արծր. ՟Ա. 3։)
stone-carrier;
cf. Քարուկիր.
Թէ քարակիր առնես (զամբարանոցն), եւ թէ այլ ցեղ շէնք. (Վստկ.։)
stone's throw.
Աղօթէիր ի վերայ քո քարաձգողաց։ Որ ի վերայ անօրէն քարաձգողացն աղօթէիր. (Շար.։ Ժմ.։)
Աղօթէիր՝ որ քարաձիգն լինէին ի քեզ։ Ստիպեցին զժողովեալս՝ քարաձիգ լինել ի նոսա։ Քարաձի՛գ լեր ի նոսա քարամբք զօրաց. (Շար.։ Ճ. ՟Ա.։ Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 47։)
cross-shaped distaff.
Ի տեղի արօտական ըզտուցն գտանէր զհնացեալ ստեւն, եւ առեալ զայն փայտիւ նիւթէր քարամանիւ, եւ տայր ի խորանաբնակ հովիւսն. եւ նոքա արարին զնիւթն զայն նմա հանդերձ զօրէն քրձի. եւ ի նմին հատեալ օձիս՝ ագանէր քրձազգեաց լինելով. (Եպիփ. ծն.։)
Դիցես ի քարանձաւս զբոյն քո։ Եթէ գիտիցե՞ս զժամանակ ծննդեան յամուրաց քարանձաւաց։ Ելին ի քարանձաւին։ Անգղ ի վերայ բունոյ նստեալ՝ դարդարիցէ ի քարանձաւս վիմաց։ Ի քարանձաւաց լերանց ձայնից արձագանգաց (այսինքն գլորելով վիմաց).եւ այլն։
wild-mint, pennywort;
bird's-foot-trefoil.
Որպէս թէ Քարանանուխ. վայրի անանուխ բուսեալ յառապարս.
Տե՛ս թէ աչքներն ցաւի (մեղուաց), քարաննուխ ծխէ՛. (Վստկ. ՟Յ՟Ա։)
precipitated, fallen or thrown headlong;
struck with a stone, stoned;
— առնել, արկանել, to precipitate, to fling or hurl headlong;
to stone, to cast stones;
— լինել, to fling, cast or throw oneself headlong.
Զի մի՛ քարավէժ լինիցիս։ Ի վախից մղեալ՝ քարավէժ լիցի։ Ո՛ր ստահակ իշխան ունիցի, այնպէս համարէ՛ թէ քարավէժ լինիցի հանապազ։ Տացէ ընկենուլ զանձն, եւ քարավէժ լինել. (Եւագր.։ Մանդ.։ ՃՃ.։ Ոսկ. ես. Շ. մտթ.։)
cf. Քարեղէն.
Որ թէ եւ քարեղէն (իբր քարասիրտ), քան զամենայն ոք լինիցիս մարդասէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
made of stone, stony, stone.
Որ թէ եւ քարեղէն (իբր քարասիրտ), քան զամենայն ոք լինիցիս մարդասէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
stumbling-block, stumbling-stone;
— լինել, to stumble over a stone, to trip, to stumble.
to stone, to lapidate, to kill by stoning.
cf. Քարակոփ.
Առնուլ ի հնդկայինն աշխարհէ եւ ի տպազ քաղաքէ, մանաւանդ թէ ի քարկոփչաց ... զոսկետեսակն տպազիովն. (Արծր. ՟Ե. 11։)
thin-bearded.
Դանիէլ էր այր քարձ, մինչեւ կարծել հրէիցն՝ թէ ներքինի՛ իցէ։ Էր դանիէլ քարց, եւ ցամաք մարմնով։ Երաժշտական անուն կնոջ, նաեւ քարձն (իբր անմօրուս, կամ քած)։ Բերանուն կոչի յիրացն բերմանէ. գունչ, քարձ (կամ քարց). (Մահ դան.։ եւ Հ. օգոստ. ՟Ի՟Ե.։ Դամասկ.։ Երզն. քեր.։)
Թէ՛ ծառ, թէ՛ թուփ, եւ թէ խոտ՝ որ արքենի լինի եւ թորթոշ, լա՛ւ է դետինն. եւ թէ մանր եւ քարձ, պիղծ է գետինն, ըստ չափոյ մանրութան բուսոցն. (Վստկ. ՟Ժ՟Ը։)
bird's crop, maw, craw.
caduceus, wand;
Aaron's rod.
Ոչ եթէ անդէտ եմ ընկուզոյգ անուան՝ ըստ քարոզակին ասացեալ. քանզի խեցեմորթն նորա բնաւորեցաւ հնչումն եւ կայթումն գործել. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
preaching;
—ն, proclaimer, herald.
Յաւելաւ եւ քարոզականն. եւ յաղթէր ակրատէս հեղիացի. (Եւս. քր. ՟Բ։)
infamous, disparaged, disgraced, blasted;
— կալ, to bear, to pocket an affront, to put up with an insult, to behave in an infamous manner, to behave brutally, filthily.
Ասացից եւ առ ձեզ, որ նշաւակիքդ եւ քարուակկայք ի հրապարակս։ Եթէ հերթանոսք առնիցեն զայն, ծաղր պա՛րտ էր առնել. յորժամ հաւատացեալն նովիմբք քարուակ կայցէ, զի՞նչ պատասխանատուութիւն կայցէ։ Չամաչիցե՞ս աւելի քան զնոսա քարուակ կալով. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 6։)