preaching truth.
cf. Ճշմարտեցուցանեմ.
Զամենայն վախճան ինքն ճշմարտէ։ Առաքեաց ճշմարտել ի մուրթքէէ, թէ արդարեւ այնպէ՞ս իցէ. (Յոբ. ՟Ի՟Ը. 3։ Եսթ. ՟Դ. 5։)
truly, in truth, certainly, undoubtedly, effectively, unquestionably, in conscience;
really, in effect.
Եթէ նա է ճշմարտիւ, ոչ գիտեմ։ Իբրեւ այն թէ ես ինքն եղեր ճշմարտիւ։ Եղբարս հարազատս զսոսա ճշմարտիւ համարել։ Ճշմարտիւ որդի աստուծոյ է։ Ճշմարտիւ որդին աստուծոյ՝ յանձն առնու լինել որդի մարդոյ. (Խոր. ՟Բ. 31։ Նար. ՟Ծ՟Գ։ Մաշտ.։ Շ. մտթ.։)
haughtiness, arrogance;
amplification;
boasting, bragging;
elocution.
Որպէս թէ ճոխաբանութիւն իմն ցուցանէ ի վերայ հօր օրէնսդրութեան. (Երզն. մտթ.։)
to have, take or exercise high authority or great ascendency over, to prevail, to rule over;
to give oneself great airs, to lord it, to carry it like a lord, to signorise;
to be proud, puffed up;
to grow rich, to abound, to thrive, to make a fortune;
— կործանմամբ այլոց, to build one's fortune on, or to raise oneself by the ruin of another.
Խիզախելով եւ քան զայլսն ճոխանալով՝ ասէր. թէ եւ մերանել եւս հասանէ, զքեզ ոչ ուրացայց. (Երզն. մտթ.։)
to get bruised.
Ճա՛նճիկ ի ճոխ առիւծուց ծամելիս այլ մի՛ մտաներ, եթէ ոչ՝ ճմլիս ճոպճոպիս. (Մագ. ՟Ը։)
to talk big, to boast, to brag, to bully, to be pretentious, to become arrogant.
heavy sighs, groaning, complaint.
Եթէ սրտի մտօք դարձցին հեծեծանօք, արժան լիցին օրինաց. (Կանոն.։)
cf. Հեծեծանք.
Ոչ եթէ ղամեք սպան զկային, այլ հեծեծութեամբ եւ երերանօք մեռաւ. (Եփր. աւետար.։)
Ասէ աքիլաս հեկեկելով, եկա՛յք տէսէ՛ք զեսայի, զի ուտէ ի սկիւթէ սպասս. (Վրք. հց. ձ։)
slow-witted.
torrent, flood, inundation, overflow;
— ջուրց, deluge;
— հրոյ, torrent of flame;
— մարդկան, throng of people, crowd, immense concourse;
—ս արտասուց իջուցանել, to shed a flood of tears;
հոսէին արսուք իբրեւ զ—, tears ran down in torrents.
Վասն ջուրցն հեղեղի։ Ի ջուրցն հեղեղաց բազմաց։ Ջնջեսցին հեղեղաւ։ Եթէ լինիցի հեղեղ, ոչ զգասցէ։ Իբրեւ զհեղեղ անհուն.եւ այլն։
Եթէ ամենայն հեղեղքն (կամ հեղհեղքն) որ ի ծովու անդ իցեն, որսասցին. (Եփր. ել.։)
suffocated, choked, oppressed, agitated, disquieted, grievous, anxious;
suffocating, stifling;
— օդ կամ ջերմութիւն, sultry weather or heat;
— հազ, a stifling cough;
hooping cough;
— ձայնիւ, in a stifled voice;
— ի վշտացն, loaded with grief;
woe-begone;
— արտասունք, repressed tears;
— առնել, to stifle, to choke;
to smother, to suffocate;
to drown;
— լինել ի բարկութէնէ, to be half choked with rage or anger;
— լինէր սիրտ իմ, my heart was ready to break, was oppressed with grief;
cf. Հառաչանք.
cf. Հեղձանիմ.
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
Եթէ առաւել քան զչափն լարեմք զեղբարսն, վաղվաղակի հեղձուն. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Հեղձանիմ.
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
Եթէ առաւել քան զչափն լարեմք զեղբարսն, վաղվաղակի հեղձուն. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Հեղձանիմ.
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
Եթէ առաւել քան զչափն լարեմք զեղբարսն, վաղվաղակի հեղձուն. (Վրք. հց. ձ։)
to choke, to be suffocated, stifled, drowned.
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
Եթէ առաւել քան զչափն լարեմք զեղբարսն, վաղվաղակի հեղձուն. (Վրք. հց. ձ։)
suffocation;
choking;
pressure.
Ոչ եթէ յայն իրս հեղձման հաստատեաց զնոսա. (Եփր. ծն.։)
jeer, scoff, taunt;
mockery, jeering, irony, derision;
rivalry, strife, contest;
spite;
ընդ —, ընդ —գս, ironically, derisively, tauntingly;
against, in dispite of, in contempt of, in defiance of;
ընդ — ելանել, ի — արկանել, to scoff at, to laugh at, to ridicule, to quiz, to deride, to taunt, to jeer at;
կալ ի — ի or ի — ոջ, to do in spite of, to despite, to object to, to dispute or wrangle;
to vie with.
Զայս ոչ եթէ հե՛գն գրեմ. այսինքն իբրեւ ընդ հենգն. (Վանակ. հց.։)
Առ սովաւ լռեցին, եւ առ նովաւ ի հենգնի կային հալածել (յն. հակառակ պնդէին, կամ ջանային)։ Լաւութեանն չկարեն յաղթել, թէպէտեւ բազում անգամ կայցեն ի հենգնոջ (յն. յաղթասիրեսցեն)։ Յորժամ ընդ հենգս (յն. ընդդէմ) թշնամեացն աղօթս մատուցանիցեմք, ուստի՞ ակնուցիմք յուսոյ փրկութեան. (Ոսկ. մ. 4. եւ 9։ ՟Ա. 19։)
tractable, docile;
mild, complaisant, condescending.
Նորա խնդրուածոցն հեշտալուր եղեւ։ Ծանեաւ զնա հեշտալուր եւ արագահաս։ Զի թէ ոչ գիտէի զքեզ հեշտալուր, ոչ յուսայի. (Լմբ. սղ.։)
Քննել զգիրս. քանզի յոլովն նոցա թէպէտեւ թուի թէ դիւրին է եւ հեշտալուր, եւ սակայն բազում խորհուրդս խորինս ունի ծածկեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
easy;
delicious, delightful, pleasing;
—ք, pleasures, delights.
Հեշտականաւն զիջանէ, թէ ո՞վ ասաց քեզ՝ թէ մերկ ես. (Ագաթ.։)
to delight, to rejoice, to amuse, enjoy or divert oneself, to take pleasure or delight in, to lead a voluptuous life, to live in the midst of luxury, to give oneself up to amusement.
Ի սկսանելն թուի թէ ծանր իցէ, եւ անդէն գործն հեշտանայ. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
easily, with ease, naturally;
conveniently, comfortably.
Մարդ մահկանացու, որ ոչ գիտէ, եթէ օ՞րն արդարեւ հեշտեաւ կատարի ի վերայ նորա, կամ գիշերն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
easy, commodious, agreeable;
easily.
Եթէ կամիցիս զհեշտի կեանս կեալ դստերն, մի՛ մեծատան առն տայցես ցանկանալ. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
ease, convenience, facility, commodity, comfort;
delights, joys, pleasure, voluptuousness;
հեշտութեամբ, cf. Հեշտաբար.
Ոչ ոք հեշտութեամբ մատչի առ շիրիմսն. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
absence;
distance.
cf. Հեռաւոր.
far off, distant, remote;
distant place or country, the distance;
ի — է, from afar, afar. off, at a great distance.
Դիտէր քոյրն նորա ի հեռաստանէ։ Եկին հասին ի հեռաստանէ։ Ի հեռաստանէ ժողովէ իւր գանձս։ Միթէ չիցէ՞ լուեալ ի հեռաստանէ զայդ, զոր արարի յաւուրց առաջնոց։ Ի հեռաստանէ առնու զհոտ պատերազմի.եւ այլն։
remote, distant;
far;
— առնել, տանել, to remove far off;
to scatter;
to turn aside or away, to avert, to ward off;
— ունել, to keep away, or at a distance;
— ունել զանձն յիմեքէ, to keep off, to avert;
to abstain, to refrain;
— առնիմ, լինիմ, cf. Հեռանամ;
աստուած իմ, միʼ — առնիր յինէն, remove not Thyself, o God, from me!.
Եթէ զայս հեռի համարեսցիս. եւ այլն։ (Յճխ. ՟Ե։)
Իսկ նա ի հեռի (գոլով՝) ասէ, թէ ո՛չ, այլ ննջէ. (Երզն. մտթ.։)
cf. Հեռաւորութիւն.
ՀԵՌՈՒԹԻՒՆ. (որպէս թէ Հեռիութիւն) Հեռաւորութիւն. մեկուսութիւն. հեռուութիւն.
cf. Հեստիմ.
Հեստէին (կամ հեստ էին) ասէ սահակայ եւ հռեբեկայ կանայքն եսաւայ. իսկ ասորին չասէ՝ թէ հեստէին, այլ թէ չէին հաճոյ. (Կիւրղ. ծն.։)
to trace out, to try to find out, to pry into, to search, to hunt or ferret out, to inquire, to investigate, to examine, to scrutinize;
խորազնին —, to search into, to go to the bottom of, to sift, to investigate;
— զպատճառս, to trace back to the first cause, origin or principle, to ascend to the original source.
ἑξιχνιάζω investigo, pervestigo. Որպէս թէ Զհետս ժտել (խնդրել. յն. զիդէ՛օ ), կամ հոտոտել. հետախուզել. հետաքննել. որոնել մանր խուզողութեամբ. փնտռտել, պրպտել.
tracing out;
ichneumon;
—հան լինիմ, to arrive with, to catch one.
Հետահան, իբր թէ ի հետ մտեալ իրաց՝ գամ եւ հնարս գտանեմ. (Հին քեր.։)
cf. Հետաքնին.
Մոգք երկրպագեն, եւ քրիստովնեայք հետաքրքիր են, եթէ զիա՛րդ ի մարմնում աստուած. (Բրս. ծն.։)
syllogism.
Ոչ է կարողութիւն հիւսել զհետեւաբանութիւն, եթէ ոչ նախ ուսանիմք, զի՛նչ է հետեւաբանութիւն, եւ ուստի՛ եղանի. (Սահմ. ՟Բ։)
triviality, vulgarity.
Գիտէք զնախնին ամենայն թագաւորաց զնեբրովթ, որպէս գրեալ է զնմանէ, եթէ զառիւծ եւ զայծեամն ի հետեւակուց ըմբռնէր նա, եւ զամենայն էրէ եւ զգազան. (Պտմ. վր.։)
consequence, result;
corollary;
—նս հանել, to deduce, to infer;
ծանր լիցին — գործոյս, this affair will have unpleasant or serious consequences.
successively, by turns, one after another, consecutively;
in proportion;
by degrees.
Տեսանե՞ս, թէ որպէս հետզհետէ յերկրէ վերացուցանէ զնա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։)
cf. Հետիոտից.
Ի նաւ եմուտ, եւ էանց, թէպէտեւ կարօղ էր հետիոտից անցանել ընդ ծովն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4. իբր ի հետիոտից։)
hair-producing, hair-growing.
Եթէ ընդ ուղիղ հերագործացն հիւթից համոցն եղիցին. (Նիւս. կազմ.։)
brazen-faced, impudent;
vixen, scold, hussy, jade, slut.
Որպէս թէ Հերքն կամ ի հերաց հատեալ, թօթափեալ. Նախատական մակդիր ջատուկ կնոջ կամ աղջկան. հոլանի. հերարձակ, անպատկառ. լիրբ. անամօթ. լկտի. տաղ գլուխը ճատը, գլխիբաց գէշ կնիկ.
bodkin;
awl, pricker.
Եթէ կապեսցին միտք քո ընդ այդ հերուն, որով կարես դու. (Վրք. հց. ՟Է։)
cf. Հերկարար.
Միթէ զօրն ամենայն վարիցէ՞ հերկահարն. (Ոսկ. ես.։)
ploughman, husbandman, cultivator, labourer.
Միթէ զօրն ամենայն վարիցէ՞ հերկահարն. (Ոսկ. ես.։)
to plough, to till, to cultivate.
Միթէ զօ՞րն ամենայն հերկիցէ՝ որ հերկէ. (Ես. ՟Ի՟Ը. 24։)
division, separation;
scission, rupture, disunion, discord, dissent, schism;
sect;
heresy;
— առնել, to bring about a scission;
to sow discord;
եղեւ — ի ժողովըրդեանն վասն նորա, there was a division among the people because of him;
դարձեալ — լինէր ի մեջ հրէից, there was a dissension therefore again among the Jews;
— անկեալ էր ի մէջ նոցա, they were divided among themselves;
they were at variance.
Լսեմ, եթէ հերձուածք գոն ի ձեզ. իմա՛, երկպառակութիւն։
to repulse, to reprove, to refute, to contradict;
ի բաց —, to refuse, to reject;
to suffice, to be sufficient.
Եթէ պատրաստի հերքել չարին զօրութեանն, ի հաղորդութիւն զնա ընկալցի. (Սկեւռ. լմբ.։)
tire of a wheel.
Vulcan.
Հուրն ասի թէ հեփեստոսի խառնելիքն է. (Նոննոս.։)
force, strength, power, might.
Զի թէ զհզօրութիւնն եւ զյարձակօղն գոլ կորուսցէ առիւծ, եւ ոչ առիւծ եղիցի. (Դիոն. ածայ.։)