cf. Խնկաման.
λιβανωτός turibulum. գրի եւ ԽՆԳԱՆՈՑ. Տուփ խնկոց. խնկարան. անօթ բուրման խնկոց.
Ունէր խնկանոց ոսկի, եւ տուաւ նման խունկ բազում։ Ելից հրեշտակն խնկանոցն ի հրոյ սեղանոյն. (Յայտ. ՟Ը. 3. եւ 5։)
Առեալ զեղջիւրն օծութեան, եւ զխնկանոց խնկոյն. Խնկանոցն զօրինակ սուրբ կուսին մարիամու ունէր. (Ագաթ.։)
Խնգանոցն զաստուածածնին բերէ խորհուրդ. իսկ բուրուառն զհրեշտակապետին ցուցանէ աւետարանութիւն առ կոյսն սուրբ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ուրախ լեր խնկանոցանուշահոտ բուրման. (Գանձ.։)
Զխնկանոցն ոսկի, այսինքն զաղօթսն ասեմ. (Լմբ. ատ.։)
ardent, fervent, ascending like incense.
Նուիրեալ որպէս զխունկ անուշահոտ կամ հաճոյական.
Խնկանուէր հայցմամ կամ աղօթիւք, կամ մաղթանօք. (Նար. գանձ հոգ.։ Շար.։ Ժմ.։ Նախ. թուոց.։)
Ոչ է պարտ զանուշահոտ քո զվայր զազրացուցանել, զխնկանուէր քո քարինս աղտեղացուցանել. (Երզն. լուս.։)
incense-box;
censer.
θυΐσκη mortariolum. Խնկաման. խնկոց.
Խնկարանս ոսկեղէնս եւ արծաթեղէնս. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Դ. 14։)
to incense.
Խունկ արկանել կամմատուցանել կամ ծխել.
Խնկարկէին ոսկեղեն բուրվառօք։ Խնկարկելովն ըստ օրինակաց ի տաճարին։ Մինչեւ ահարոն խնկարկեալ քաւեաց. (Շ. հրեշտ.։ Շար.։ Նախ. թուոց.։)
Խնկարկել աստուծոյ զաղօթս, եւ զխորհուրդ աստուածայնոյ պատարագին. (Շ. ընդհ.։)
incense-bearer;
flatterer, fulsome praiser, adulator.
θυμιῶν adolens. Որ խունկ արկանէ. խնկամատոյց. խունկ ծխօղ.
Ա ղրեաց զխնկարկուսն զարեգական եւ զլւսնի եւ զաստեղաց. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 5։)
Տայ ... խնկարկուս տապանակին եւսեղանոցն զահարոն ւ զորդիս իւր. (Նախ. թուոց.։)
Խնկարկու հաշտարար ըստ ահարոնի. (ՃՃ. եւ Ի գիրս խոսր.։)
incensing.
Զնոյն տաճար տիրական՝ խնկարկութեանհաստողին սահման. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
θυμίασις suffitio, suffitus. Խունկ արկանելն. Խունկ ծխելը.
Քահանայապետին սկիզբն առնել խնկրկութեամբն ի սեղանն։ Նաբադայ եւ աբդիու խոտորնակ խնկարկութիւնն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
censing;
praise, respect, adoration.
Իբր խնկալի. խնկախառն. Կանայք խմբաւոր իւղօք խնկաւոր մեզ աւետաւոր. (Գանձ.։)
ԽՆԿԱՒՈՐ ա. ԽՆԿԱՒՈՐԵԱԼ. որ եւ ԽՆԿԱԼԻ. եւ ԽՆԿԵԱԼ. Արժանի խնկելոյ. խնկօք պատուելի կամ պատուեալ. սուրբ.
Ըստ խնկաւոր քումդ առակի. Սիոն հոգեւոր, խնկաւոր եւ խորհրդաւոր. (Նար. ՟Թ. եւ Նար. մծբ.։)
Կամաց արարողին խնկաւորեալ խորհրդարան։ Ընդ քումդ երջանիկ եւ խնկաւորեալ հայցուածոց։ Խնկաւորեալ հայցուածոց։ Խնկաւորեալ յողորմածութեան. (Նար. ՟Հ՟Ե. ձ. ՟Ձ՟Ե։)
Խնկօք յարգութիւն. եւ Խնկաւորն գոլ. պատուականութիւն.
Հաւատոյն վառմամ ի նոյն դարձցուք խնկաւորութիւն։ Այնքան ունի ահաւորութիւն միանգամայն եւսրբութիւն իւղաւորական խնամաւորութիւն սոսկալի անունս օծիւթեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
worthy to be incensed, praiseworthy, honourable.
cf. ԽՆԿԱՒՈՐ. Բարութիւն խոտովանելի, ազդումն խնկալի։ Ըստ մարմնոյ ծնողդ խնկալի։ Պաշտօն խնկալի։ Մարգարէից ձայն խնկալի։ Մարդասիրութիւն տօնելի, եւպահպանութիւն խնկլի։ Այս իւղ խնկելի, Այսաթոռակալ խնկալի. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Լ՟Ա. ՟Ծ՟Բ. ՟Ղ. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. մծբ.։)
Իսկ յասելն (Նար. ՟Ի.)
Քեզ օրհնութիւնս երգոց խնկալի, եւ ինձ մերժումն տարագրութեան անյուսալի. մարթ է իմանալ նաեւ՝ խնկալի է, այսինքն արժան է խնկել։
to incense;
to perfume;
to embalm;
to offer up, to offer;
to intoxicate;
to praise, to honour, to adore;
to extol, to flatter, to flatter grossly.
ԽՆԿԵՄ μυρίζω unguentis imbuo. որ գրի եւ ԽՆԳԵՄ. Խնկօք եւ իւղովք պատել. զմռսել. անուշահոտ կացուցանել. ըստ յն. մեռոնել.
Յառաջագոյն խնկեաց (կամ խնգեաց) զմարմին իմ ի նշան պատանաց. (Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
Յօծանել խնկել զանապական մարմին. (Շար.։)
Խնկեցաւ իբրեւ զմարմին մեռելոյ՝ այն, որ խնկելոցն է զամենեսեան ի հոտ անուշութեան. (Եղիշ. թղմ.։)
Զտուն իմ կինամոնով խնկեցի. (Առակ. ՟Է. 17.) (յն. չիք բայ)։
Խնգեցաւ մանուկն սամփսոն անուշահոտովն. զառիւծն մեռեալ իւղաց խնգեաց։ Իւղեաց զամենայն նեխութիւնս. (Եղիշ. դտ.։)
Իսկ (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 25։)
Զգազանսն վառեալ պատրաստէր՝ խնգեալ դինւով կնդրկախառն. յն. անուշահոտ արբմամբ կնդրկախառն գինւոյ։
Մի՛ խնկեսցես ի վերայ խմորոյ արիւն։ Ասէ, ո՛չ խնկեսցես. փոխանակ ասելոյ թէ ոչ մատուսցես արիւն ընդ հացի խմորոյ այլ ընդ բաղարջի. (Կիւրղ. ել.։)
ԽՆԿԵԼ. θυμιάω suffio, adoleo. Խնկօք պատուել. եւ Խնկարկել. եւ Մատուցանել զիմն՝ որպէս բուրելով զխունկ անուշահոտ եւ հաճոյական.
Կնդրուկ մատուցեալ խնգեցից նոցա. (ՃՃ.։)
Դնէ խունկ, խաչակնքէ, եւ խնկէ զընծայսն. (Պտրգ. ոսկ.։)
Տօնեմք պարերգութեամբ փրկչավայելուչ կնդրկաւ խնկեալ։ Բուրվառաւ խնկեալ։ Հեծութիւնք նոցին ընդ իմ խնկեսցին։ Խնկեսցի (բան աղօթիցս) ի տաճար անուան քոյ։ Խնրեսցին մաղթանք մեր առաջի քո տէր. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ ՟Գ. ՟Ձ՟Ը. եւ Նար. գանձ խաչի.։)
Կամ որպէս Յարգել. մեծարել. բարեբանել. օրհնել. ուստի եւ Խնկեալ ասի, որպէս խնկելի, կամ խնկաւոր. (զորս տեսցես)
Եկեղգցւոյս շինուածոյ, որ յաշակերտացվերնոցն խնկեցաւ։ Որ աւետարանաւն կենաց խնկիս յարակայ։ Կատարեալ է բան քո խնկեալ։ Մեծասցի անուն հզօրիդ խնկեալ։ Ինքն է աստուած խնկեալ տիրապէս։ Փառաց խնկելոյն։ Խնկեալկնիք արքունակն պատկերիդ։ Խնկեալ խորհրդով։ Ի ձեռն աղօթից եւ ընտիր վարուց խնկելոց. (Նար.։) (յորս ինչ նչ բերի եւ ի նախկին նշանակութիւնս։)
incense-tree, oliban, frankincense;
incense, perfume.
Ծառ խնկաբեր, կամ տունկանուշահոտ.
Ի խնկենեաց ոստոն տեսանէին պէսպէս պտուղս. (Վրդն. յանթառամն.։)
Տերեւս մրտոց խնկենեաց. (Նեեմ. ՟Ը. 15.) (յն. տերեւս մրտենւոյ։)
Եւ որպէս՝ Խնկալի, կամ ընդունարան խնկոյ.
Ի խնկենի տաշտէ։ Ի տաշտն խնկենի. (Վրդն. երգ.) (որ եւ ՏԱՇՏ ԽՆԿՈՑ. Երգ. ՟Ե. 13։)
perfumer.
Եթէ ոք մտանիցէ ի տուն անուշահոտ խնկեփեցաց, հոտոտեսցէ զանուշահոտութիւն նորա. (Վրք. հց. ՟Բ։)
grain of incense.
incensing.
Որ խնկէ. եւ Բուրիչ հոտոց անուշից.
Եւ են ծաղիկքն խնկիչք, եւ ուրախարարք ամենայն հոտոտելեաց. (Վեցօր. ՟Ե։)
marjoram.
ԽՆԿՈՂԿՈՒԶԻԿ կամ ԽՆԿՈՂԿՈՒԶԱԿ ԽՆԿՈՂԿՈՒԶՈՒԿ. πόλιον polio, polium, canutola. որ եւ ԽՆԿԱԾԱՂԻԿ. Ծաղիկ ողկուզաձեւ բազմահատ ի մի փունջ դեղին եւ անուշահոտ կամ խնկահոտ անթառամ. մարեմ խոտ. (Բժշկարան. Գաղիան.)
Աղաղակէր երբեմն խնկողկուզիկ, թէ ես պատճառ եմ սրբութեան քահանայից. զայս լուեալ քահանայ ոմն՝ եդ զնա ի հանդերձ իւր, եւ ոչինչօգտեալ՝ թշնամանէր զխնկածղիկն իբրեւ զսուտ ոք. (Մխ. առակ.։)
rosemary.
lozenge.
Անուն դեղոյ՝ իբր ուտելի կամ կլանելի հանգոյնխնձորոյ։ (Գաղիան.)
bedstead, pallet, truckle-bed;
halting-place;
den, haunt, lair, cave of wild beasts.
στιβάς stratum. Խշտի փոքր կամ անարգ.
Ի խոտեղէն խշտեկին հանգչիցին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Սուրբքն յիւրաքանչիւր խշտեկաց կանգնեցան. (Եղիշ. ՟Ը. յօրինակս ին. եւ ի ՃՃ.։)
hog's wash, food for swine.
որ եւ ԽՈԶԱՃԱՐԱԿ. Որ ինչ է բուտկամ ունելի խոզից.
Ոմանք խոզաբուտ եղջիւրօքն զտագնապ քաղցին միայն դադարեցուցանէին. (Եփր. պհ.։) (Գրի վրիպակաւ եւ Խոտաբուտ։)
fruit of cypress, plane-tree;
— շերամոյ, cocoon.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «նոճիի, սօսիի և նման ծա-ռերի պտուղը» Մխ. առակ. «բամբակի գը-լուխը» Բառ. երեմ. էջ 165։
• = Թրք. [arabic word] qozaq «շոճիի խոզակ», [arabic word] qoza «շերամի խոզակ, բոժոժ, ըն-կոյզ», [arabic word] qozalaq «նոճիի խոզակ». որ ծագում է պրս. [arabic word] γōza (կամ აკა︎ γōža) «բամբակի կամ նոճիի խոզակ» ձե-վից. ունինք նաև պրս. [arabic word] gōza «բամ-բակի, խաշխաշի, ապրշումի խոզակ», քրդ. [arabic word] koze «շերամի բոժոժ». պարսկերէ-նից է արաբացեալ [arabic word] ǰavzaq «բամ-բակի խոզակ» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 878)։
• Նախ Schroder, Thesaur. 46 գրելով գոզակ՝ կցում է արաբ. ǰavzaq և լտ. qossipium բառերին։ ԳԴ դնում է պրս. ղուզէ։-ՆՀԲ «նոյն ընդ ռմկ. գօզալագ.. թերևս ճարակ խոզաց կամ ընկուզա-ձև»։ Lag. Arm. Stud. § 506 պրս. goza բառի պհլ. ձևից։ ՀԲուս. § 1442 հիմ-նուելով Շրէօդէրի վրայ՝ դնում է առան ձին կոզակ բոյսը՝ որ յայտնապէս սխալ է։ Հիւնք. պրս. քիուզէ «բժոժ»։
• ԳՒՌ.-Երև. ղօզա, Սեբ. ղօզախ, Ոզմ. կո-զակ «բամբակի խոզակ» (նոր փոխառու-թեամբ թուրքերէնից)։
• (բաբանի) տե՛ս Կոզակ։
Նոյն ընդ ռմկ. գօզալագ. Անպիտան պտուղ նոճւոյ, սօսւոյ, եւ նմանեաց նորին. (թերեւս ճարակ խոզաց կամ ընկուզաձեւ)
Պատասխանեալ բամբակենի ասելով (ցսօսի). դու ոչինչ ունիս բնաւ, բայց միայն խոզակ. (Մխ. առակ.։)
Խոզակբաբանի. (Ուռհ.։)
hog-shaped, like a pig.
Որպէս Ի խոզից կերեալ։ (Ոսկիփոր.։)
Որ ունի զկերպարանս կամ զնմանութիւն ինչ խոզի.
Խոնարհեցո՛ զխոզակերպ անհեթհեթ գլուխդ. (Ոսկ. լս.։)
Թափեցաւ մորթ վայրենական խոզակերպին տրդատայ. (Զենոբ.։)
clothes-brush;
whisk.
Խոզակերպ. նման խոզ.
կոխեցաւ երկրապիշ անցաւորաց. (Յհ. կթ.։) (Լեհ. ընթեռնու Խոզանակեր, որպէս կրօղ զխօզան։)
brush-maker.
to brush;
to whisk.
herd of swine.
Երամակ խոզից.
Խոզերամակն գերգեսացւոց. (Շ. հրեշտ.։)
acorn, beech-mast.
Կաղին վայրի, կամ պտուղ վայրենի կաղնոյ, կերակուր խոզից. (Բժշկարան.)
porcupine.
ὔστριξ, ἴστριξ hystrix. Որպէս թէ խոզ փոքրիկ. այն է ազգ ոզնւոյ, իբրւ խոզանստեւ. (յն. ի՛ստրիքս, որպէս խոզաստեւ։) Գաղիան.։)
cf. Հոլամուկ.
thought;
thoughtful, discreet, prudent;
ի — արկանել, to think, to consider, to ruminate;
— ի միտս կայր նորա, he had the intention to, he intended to.
• , ի-ա հլ. «խորհուրդ, մտածութիւն, լի-շողութիւն» Ոսկ. մ. բ. 18, 28. «մտածող, հանճարեղ, բանադատ» Եղիշ. մատն. 241. Երզն. քեր. որից խոկումն Նխ. ժղ. Սահմ. Մագ. խոկասէր ԱԲ. նախախոկումն Ճառոնա խոկալ «մտածել, խորհիլ» ՍԳր. նշանակում է նաև «կարդալ». հմմտ. Վրք. հց. Բ. 512 «Տո՛ւր նմա գրկունս զի խոկասցի»։ Նոյն բայը գտնում ենք նաև Առակ. բ. 7 «Հճշմար-տութիւն խոկասցէ կոկորդ իմ», ուր խոկալ պիտի նշանակէր «խօսիլ», ինչպէս ունի և անգլ. թարգմանութիւնը. mν mouth shall speak truth. -բնագիրն ունի [other alphabet] hāga «մտածել. 2. խօսիլ». բայց որովհետև յու-նարենն ունի μελετήσει «հոգ տանիլ», ուս-տի և հայերէնն էլ պէտք է հասկանալ «մտա-ծել» իմաստով և ո՛չ թէ «խօսիլ»։
• ՆՀԲ լծ. խոհ, խորհ և լտ. coquo «ե-փել», իբր «հնարել, մեքենայել»։-Տէրվ. Altarm. 103 և Նախալ. 72 սանս çank «երկմտիլ, հոգս քաշել», լտ. conc-tari «յամել», գոթ. háhjan «երկբայիլ» ձևերի հետ հնխ. çak «տատամտիլ, տա-րակուսիլ, խորհիլ» ձևից։ Հիւնք. խոհ բառից։ Անդրիկեան, Բազմ. 1905, 512 հոգ բառից։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 հոս, հոգի, ջանք, ուշ բառերի հետ ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշարձան, էջ 416 մոնգոլ. oǰun, əin, բուրյաթ. oi, oin, կալմուկ. onik «միտք», թունգուզ. oitji «իմաստուն», 419 ույգուր. ok «միտք», 428 թթր. ok, og, ong, oǰ «միտք», 430 թթր. kok «փչել»։
• ԳՒՌ.-Նոյն է Ջղ. խոկալ, Երև. Ղրբ. խօ՛-կալ «գանիլ, զզուիլ». երկուսի միջին իմաս-տըն է ներկայացնում Զքր. սարկ. Ա. 33. որ գործածում է «քաշուիլ, ամաչելուց հեռռւ կենալ» նշանակութեամբ. «Բազումք ցանկան ռեսանել զերես թագաւորի և ոչ կառեն. և ղու տեսանես և խոկա՛ս»։
(Արմատ Խոկալոյ՝ լծ. ընդ խոհ, խորհ) որպէս Խորհուրդ. մտածութիւն. երկք կամ երկունք մտաց. եւ Փոյթ կամ յօժարութիւն կամաց.
Զյարութեան ճառն ի խոկ արկեալ՝ կրթէր։ Դեռ տակաւին հրէական սրբութեանց խոկ կայր ի մտի, եւ կերակրոցնքտրութիւնքն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18. 28։)
ԽՈԿ. ա. որպէս Խոկացօղ. խոհական. հանճարեղ խուզարկու. դատօղ, եւ ընտրօղ, կամ կշռադատօղ.
Քննել զպատճառսն որ ի սմա զհոմերոսին, ինձ փոքր խոկիս։ Ազգականն ճոխաց։ Ինքնադիր առածութեամբ զարդարեալ ունի զկարօղսն խոկաց։ Նախակրթութեանցն սեղան, եւ խոկանցն բաժակ, եւ կարողացն ճոխութիւն. (Երզն. քեր.։)
to think, to reflect, to meditate, to consider, to contemplate, to imagine.
μελετάω, ἑννοέω meditor, cogito ἑπιφημίζω approbo ἑπιχειρέω aggredior, manum admoveo. Ի խոկ արկանել կամ մատնել. Խորհել. զմտաւ ածել. որոճել ընդ միտս, կամ երկնել. հոգալ, յառիլ մտօք. եւ յարիլ կամօք. կամիլ, յօժարիլ. հնարիլ. մտմտալ, մտածել, խելք տալ, մտքով ու սրտով ուզել. (լծ. եւ լտ. coquo քօ՛գուօ. եփել, ըստ որում հնարել, մեքենայել։)
Ճշմարտութիւն խոկասցէ կոկորդ իմ։ Սիրտք արդարոց խոկան զհաւատս. (Առակ. ՟Ը. 7. ՟Ժ՟Ե. 28։)
լեզուքձեր խոկան զանիրաւութիւն. (Ես. ՟Ծ՟Թ. 3։)
Անձինք ձեր խոկասցեն յերկիւղ տեառն։ Խոկասցե՛ս ի դոսա տուէ եւ ի գիշերի. (Ես. ՟Լ՟Գ. 18։ Յես. ՟Ա. 8.)
Կոկորդ իմ ո՞չ խոկասցէ յիմաստութիւն. (Յոբ. ՟Զ. 30։)
Խոկասցի ի սրտի իւրում. (Օր. ՟Ի՟Թ. 19։)
Խոկային սպանանել զնա. (Գծ. ՟Թ. 29։)
Զարագելն միայն խոկացի. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Մտածօրէն յանձն իմ խոկացայ. (Պղատ. տիմ.։)
Սոքա ընդդիմադարձութիւն խոկացանաստուածոցն. (Նոննոս.։)
Խոկայր նմա զդաւաճանութիւն անհնարին մահու. (Յհ. կթ.։)
Խարչաւանս ի վերայ իմ խոկալով։ Ոչ երբէք զայսոսիկ աղէտս տարակուսանաց խոկայ։ Զմիմեանց խոկալ փրկութիւն. (եւ այլն. Մագ.։)
Խոկալ ի սէր պատուիրանին աստուծոյ, կամ յերկնայինսն, կամ յերկիրս, կամ առ աստուած անզբաղ եւ մաքուր սրտիւ, կամ ի գործիական առաքինութիւնս. (Խոսր.։ Նանայ.։ Լմբ. իմ.։)
Խոկալ յարմարել, կամ հասանել. (Մագ.։)
Զմարդկայինյարմարական ամուսնութեան կարգ խոկացաւ իջուցանել յանասնական անկարգխառնակութիւն։ Խանդալով ընդ համատոհմիցս կենդանասէր բազմամարդութիւն, զորս միշտ բաղձիւք խոկացաւ ընդդէմսն իջուցանել. (Պիտ.։)
Մարդասիրել ի նա խոկացեալ։ Առ ինքն զքաղաքն նաքջաւան խոկայր դարձուցանել. (Յհ. կթ.։)
Խոկացաւխորամանկութեամբ խոտորել զճանապարհս իմ։ Զխոկողսն ուսումնականին արժանի դիւցազնացն պատուասիրել։ Վասն ուրումն այսպիսւոյ խոկացողի. (Մագ.։)
Ի կամաց խոկողացն ի նոյնն, եւ յոչ խոկողացն բացատրեալ որոշի. (Կլիմաք.։)
Ազգմամբ չարին խոկացաւ ընդ լուր (սրբութեան) նորա կին ոմն պիղծ եւ լիրբ (ի պատրել զնա). (Վրք. հց. ՟Զ։)
thought, meditation, consideration, contemplation, reflexion, imagination, speculation.
Խոկալն. խորհումն. մտածութիւն. պարապումն. ուսումն. փոյթ.
Խոկումն մահու. (Նախ. ժող.։ Սահմ. ՟Ը։)
կրթին ի խոկումն՝ որ առ աստուած. (Լմբ. իմ.։)
Զազրանայ խոկմամբ խորհրդով. (Գր. հր.։)
Բոլոր էաց խոկմունս։ Յարհեստ պիտանացու տածեալ վեհագոյն խոկմանն. (Մագ.։)
thoughtful, prudent, wise, judicious, sensible, intelligent, cautious, provident, circumspect, discreet;
—ն, intellect, intelligence, reason, judgment.
φρόνιμος, φρονῶν, σόφρων prudens. Խոհեմ, եւ խոհեմական. խորհրդական. քաջ խորհօղ. ճարտար. հանճարեղ. իմաստուն. (անձն, եւ մանաւանդ միտք կամ գործ նորա).
Այս առաջին արդարութիւն մտացն՝ (հնւնտք)։ Արիութիւն գաւազան է ի ձեռին խոհականի մտացն. (Տօնակ.։)
Մեծիմաստ խոհականն։ Խոհական իմացուածիւ, կամ սիրելութեամբ. (Շար.։)
Արհեստից, յորս խոհականն զարգացեալ յառաջադիմութիւն. (Պիտ.։)
Ի խոհական իմն համեստութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
ԽՈՀԱԿԱՆ. ἑνδιάθετος mente conceptus, ultro ratus. Կանխաւ մտածեալ, խորհրդածել, կամաւոր.
Բան ոչ յառաջբերական, եւ ոչ խոհական. այլ՝ ի բնէ եւ հարկաւոր. (Աթ. ՟Բ։)
Եւ իբր Խորամանկ. չարարուեստ, կամ մտացածին.
Այն իմացուածք են, եւ խոհական հանճարքն, որ աստուած եւ ի կայսրն գիտացին պարտաւոր առնել զորդին աստուծոյ. (Յհ. կթ.։)
ԽՈՀԱԿԱՆՆ. գ. φρόνησις prudentia. Խոհականութիւն. խոհեմութիւն. հանճար. խորհողական կամ իմացական կարողութիւն. բանականութիւն. միտք.
Որ յոգւոջ են եռատեսակ մասունք. խոհականն եւ զանկականն, եւ ցասմնականն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Աղքատ է, որ ոչ ունի զիմաստութեանն գանձ ի խոհականն։ Աղբիւր առակէ զնոյն ինքն զխոհականն, եւ զբանաւոր միտսն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Խոհականաւն, որ է ընտրող բարւոյեւ չարի. (Սկեւռ. աղ.։)
prudently, wisely, judiciously, sensibly.
cf. ԽՈՀԱԿԱՆԱՊԷՍ. Խոհականաբար ի ձեռն մարմնական կրից զհոգւոց մահ ի բաց վարատեալ. (Յհ. կթ.։)
Հեզահայեաց առ միմեանս սիրոյ յորդորմամբ՝ արտաքոյ վատթարին խոհականաբար մնալով. (Արծր. ՟Դ. 11։)
prudence, wisdom, discretion, wariness, circumspection, cautiousness, good sense.
ԽՈՀԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ φρόνησις, φρήν, φρένες prudentia, sapientia, ingenium, mens. որ եւ ԽՈՀԵՄՈՒԹԻՒՆ, եւ ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. Նախահայեաց առաքինութիւն ուղղիչ մտաց իբրու կանոն գործոց. խելացութիւն, խելք.
Չորից առաքինութեանց մի տեսակն է խոհականութիւն. (Փիլ. այլաբ.։)
Չորք են առաքինութիւնք հոգւոյ. արիութիւն, արդարութիւն, խոհականութիւն, ողջախոհութիւն։ Ուստի բան (միտքն) խոհականութեամբ զարդարեալ գոյ. (Սահմ. ՟Ժ։ Լմբ. սղ.։ Գր. հր.։)
Եմք վասն փրկչին շնորհի ի բարւոք խոհականութեան սիրելութիւն կայցէ. (Խոր. ՟Ա. 20։)
ԽՈՀԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Մտաւորականութիւն. զգոնութիւն. միտք. հանճար. Բանականութիւն.
Առլցեալ հանճարայեղձ խոհականութեամբ. (Պիտ.։)
Հանճարիմաստ խոհականութեամբ զգործս աստուծոյ։ Որով իւր գաղափար եմք ըստ խոհականութեան եւ անձնիշխանութեամբ։ Խոհականութեան ընտրութեամբն նմին հաւանիմք։ Սիրեսցե՛ս զտէր աստուած քո ի բոլոր սրտէ, յայտ է թէ յանստերիւր խոհականութենէ. (Լմբ. ժղ.։)
Փոխանակեալ զխոհականութիւնն ընդ անհանճարութեան. (Սկեւռ. աղ.։)
Զխոհականութիւն, որ է բանականութիւն. (Ուռպել.։)
Էր նիւթ այսպիսոյ խոհականութեան դաշնաւորութիւն մտերմութեան՝ որ ի կիւրոսէ առ տիգրան. (Խոր. ՟Ա. 24։)
Խոհէր ի միտս իւր. եւ մինչդեռ յայնպիսի խոհականութեան վտանգի կայր. (Փարպ.։)
ԽՈՀԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Իմաստ. միտ կամ խորհուրդ բանին. Մանա.
Ի միտ առնուլ զերկաքանչիւրսն գրեցելոցն բանից խոհականութիւնս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cook, man-cook.
(իբր խոհակեար, այսինքնխահագործ) μάγειρος, ὁψοποιός coquus. որ եւ ԽՈԽԿԵՐ. Խոհագործ. Խոհարար. խորտկարար. խահարար. խահամօք. յօրինիչ խահից. եփօղ կերակրոց. կերակուր եփօղ.
ասէ սամուէլ ցքոհակերն։ Եփեաց զխոհակերն զազդրն։ արկեր ի ներքս խոհակերս՝ զենուլ ի ներքս եւ այլն։ Այս տունք են խոհակերաց, ուր հասուցանիցեն պաշտօնեայքն տանն զզենլիս ժողովրդեանն. (՟Ա. Թագ. ՟Թ. 23. 24։ Ողբ. ՟Բ. 20։ Եզեկ. ՟Խ՟Զ. 24։)
Որո՞ց են յաղագս թոշակի կազմութեանցն շարագրութիւնքն եւ օրինականքն. (պխ) խոհակերացն. (Պղատ. մինովս.։)
Նման է նրհեստաւոր խոհակերի, որ ըստ յօդիցն առնէ զքակմունսն. (Անյաղթ պորփ.։)
Ըստ չար խոհակերի, որ զանդամսն ոչ ուղիղ յօշիցէ. (Երզն. քեր.։)
Զսեղանայարդարս եւ խոհակերս։ Ձկնորսաց, կամ խոհակերաց. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Յողատաց եւ ի խոհակերաց. (Մագ. ՟Ծ՟Բ։)
ԽՈՀԱԿԵՐՔ գ. իբր Խոհակերութիւն. Խահ. խորտիկ.
Լե՛ր նման առն անցաւորի, որ թէպէտ գայ նմա հոտ ի խոհակերացն, նա ոչ ուտելով՝ ոչ լուծանէ զպահքն. (Վրք. հց. ձ։)
chief-cook;
chief executioner.
ἁρχιμάγειρος princeps coquorum. Գլուխ խոհակերաց. ... այլ ըստ մեզ ի սուրբ գիրս թարգմանի Դահճապետ.
Նաբուզարդան խոհակերապետ. (Նչ. եզեկ.։)
Նաբուզարդան խոհակեր։ Ուստի յայտ է զի կամ նոյն այր միանգամայն էր գլուխ խոհակերաց եւ դահճաց, եւ կամ զի դահլիճն է իբրու յօշոտի մսոյ. քանզի եւ արմատ յն. ձայնիս մա՛ղիռոս, է մասսօ, այսինքն մալել, ծեծել. Իսկ իտ. մասսառէ՝ է սպանանել։
to cook.
μαγειρεύω coquo, coquinarium exercor. Խոհակերութիւն առնել. գործել զգործ խոհակերաց. յօշել զմիս, եւ եփել զկերակուր. եւ Սպանանել.
Ի սուր արկանել ... զեներ խոհակերեցեր. (Ողբ. ՟Բ. 25։)
Այն մարդն՝ որխոհակերէրն (կամ ի խոհակերոցին կայր) ել ընթանելով. (Վրք. հց. ձ։)
Անկողինս արկանել, զոտս լուանալ. բազումք եւ խոհակերեն եւս. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
Զսուրբ առաքեալսն ասեմ նախադիր՝ միապէս խոհակերեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
kitchen;
անօթք —ի, utensils;
cf. Խահարան.
μαγειρεῖον culia, coquina. իտ. cucina. գրի եւ իբր ռմկ. ԽՈՀԱԿԵՐՆՈՑ. փոխանակ գրելոյ Խոհակերանոց, որ եւ ԽՈՀԱՆՈՑ. ԽՈՀԱՐԱՐՈՑ. Տեղի պատրաստելոյ եւ եփելոյ զխահս կամ խոհակերելոյ. աշխանէ.
Խոհակերոցք շինեալք ի ներքոյ պատշգամացն շուրջանակի. (Եզեկ. ՟Խ՟Զ. 23։)
Ի վաճառի ի խոհակերոց մտանել, եւ ճաշակել. (Կանոն.։)
Որո՞յ քաղաքի (եպիսկոպոս) ես. ես ասեմ, խոհակերսցին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Այն մարդն՝ որ ի խոհակերնոցին կայր։ Էին երեսք նորա ի խոհակերնոցէ անտի եւ ի պահոցն այլայլեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Սատանայի իբրեւ խոհակերոցս ի խողխողումն եւ ի սատակումն անձանց իւրեանց մատնէին. (Եփր. աւետար.։)
cf. Խահարարութիւն.
ἠ μαγειρική (τέχνἡ) coquinaria (ars). որ եւ ԽԱՀԱԿԵՐՈՒԹԻՒՆ. Արհեստ եւ գործ խոհակերաց.
Եթէ ցանկութեամբ եւ խոհակերութեամբ զհետ ընթանայ։ Էին երեսք նորա ի խոհակերութենէ անտի եւ ի պահոցն այլայլեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Դ. ըստ ձ։)
Խոհակերութեանց վաճառ. յն. մի բառ, καπηλεία. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
scullion;
kitchen-maid
Իբր Աշխատօղ ի խոհակերոցի.
Հայր, բարի է մեզ, թէ համարիս զմեզ մի ի խոհեակն եղբարց քոց. (Ոսկիփոր.։)
muddy, dirty, filthy, impure, obscene;
— ձեռք, unclean hands.
βορβορώδης (յորմէ բորբորիտ). coenosus βορβορῶδες colluvies. Ունօղ զխոհերս. տղմատեսակ. Տղմային. գարշ. աղտեղի. պիղծ ինչ կամ անձն. լուալիք. աղտոտ, ցեխոտ, գարշելի.
Որովեւ զխոհերական ոգւոցն ժանկաբեր թոյնսն ի բացթօթամվցաք. (Կոչ. ՟Է։)
Զի՞նչ հաւասարութիւն եղանոյ քրիստոսի, եւ խոհական սեղանոյ հրէից. (Սեբեր. ՟Ե։)
Խոհերական արուեստ. (ՃՃ.։)
Իսկ խոհերականքն այնուհետեւ յարուցեալք յիւրաքանչիւր խաւարային դարանացն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ո՛վ խոհերականդ ի սրբոց, ով արբշիռդ ի պարկեշտից. (Նար. ՟Ը։)
Գործովք՝ չարախոհիցն խոհերականաց տուեալ զպատասխանի. (Նիւս. ի թէոդոր.։) յն. ἁλιτήριος , չարագործ. մտախաբ։
pipe, tube, canal, conduit;
— ջրոյ, spout.
ԽՈՂՈՎԱԿ σωλήν tubus, canalis αὑλών convallis. (գրի եւ ԽՈՂՈՒԱԿ. եւ իբր ռմկ. յուղղականն Խողովակի) ջրանցք. ագուգայ. ուրդ. փողերակ. եւ Երակ. եւ Ծործոր. փողրակ. ջրորդան.
Ընդ հարաւակողմն խողովակի (կամ խողուակի) ողջակիզացն ի մուտս դրանն. (Եզեկ. ՟Խ. 40։)
Խողովակի ողջակիզացն էր, ուր զարիւնն եւ զլուացաջուրն արկանէին, եւ այս խողովակի ողջակիզացն ի հարաւակողմն ասէ։
Խողովակ ջրոյ՝ որ մտանէն ի քաղաքս. (Մխ. դտ.։)
Զջուր յականէ ոք կանի ի պէտս տանել, խողովակով եւ փողորակով պինդ է եւ հաւաքէ, զի մի՛ ճապաղեսցի. (Կանոն.։)
Ըստ ջրոյ ցուցի՝ իջելոյ ի խողովակէ յաւազին տեղիս. (Երզն. քեր.։)
Որպէս ասաց ժանտն եւտիքէս, թէ ոչ մարմին առ իսկապէս, այլ առ աչօք անց ընդ կուսին՝ խողովակի նմանապէս. (Շ. խոստ.։)
Որ ասաց յերկնից բերեալ զմարմինն քրիստոսի. եւ թէ անց ընդ կոյսն որպէս ընդ խողովակ. (Մաշտ.։)
Ի միջի երակք, եւ խողովակք արեան. (Եզնիկ.։)
Իբրու խողովակօք ի ձեռն մարմնոյն առնէ զկերակրոցն հոսմունքն. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Խողովակ.
sucking-pig, porker.
• , ի-ա հլ. «խոզի ձագ» Եւս. քր. ա. 387-8. գրուած նաև խոչքոր Մանդ. (հրտր. Շողակաթ, էջ 126). Մարթին. խոճ. քոր Վրք. հց. Բ. 262. որից նուազական՝ խոճ-քորակ Թր. քեր. գրուած է նաև խոչքորակ, խոճքորակ, խոչկորակ Գիրք առաք. 558-9 (երկու անգամ)։ Շատ հետաքրքրական և խոզքորակ գրչութիւնը, որ սակայն տպա-գրական սխալ է թւում (տե՛ս ՆՀԲ այրիկ բառը). կայ և հողքուրակ Բառ. երեմ. էջ 185. Այստեղ է պատկանում նաև խոճկորակ (կամ նաև խոճիկ?) «փրփրեմ, անմեռուկ, pour-pier, դանդուռ» Գաղիան. իմաստի զարգազ-ման համար հմմտ. իտալ. porcellana և հին ֆր. pourcelaine, որոնք նշանակում են «փրփրեմ», բայց բուն իմաստն է «խոզի ձագ».-սխալ գրուած ձև է կոճկորակ ՀԲուս. § 1467։
• -Կարմուած է *խոճ «խոզ»+կոր «ձագ» բառերից. առաջինը փոխառեալ է կովկա-ևեան լեզուներից. հմմտ. լազ. ղեջի «վա-րազ», մինգր. ղեջի «խոզ» և վրաց. ղորի «խոզ». (վերջինիս և առաջինների ձայնա-կան առնչութեան համար հմմտ. վրաց. ձի-րի=մինգր. ջինջի «արմատ», վրաց. քմա-րի=լազ. քոմոջի, մինգր. քոմոնջի «ամու-սին», վրաց. ցվարի=մինգ. ցունջի «ցօղ», վրաց. ბերի=լազ. ջաջի, մինգր. ճանջի «ճանճ»). հայերէնին ծնունդ տուող ձևը պի-տի լինէր *ղոջի կամ *ղոճի, ուր ղ դարձել է խ, ըստ որում հին հայերէնում ղ ձայնը գո-յութիւն չունէր։-Երկրորդ մասի վրայ (կոր) տե՛ս կորիւն։-Աճ.
• ՆՀԲ մեկնում է իբր խոզի քուռակ կամ կորիւն։ Հիւնք. կորիւն խոզի։ Թիրեա-քեան, Կոչնակ 1919, թ. 6 խոճ =խոզ+ կոր «ձագ», որ է քուռ, քոռ կամ քու-ռակ։-Խոճկորակ բուսանունի վրայ (որ Տիրացուեան, Contributo § 548 ըստ
• Ալիշանի համարում է սխալմամբ tus-silago farfara L), մանրամասն տե՛ս Նորայր, ՀԱ 1921, 336 և 1923, 52։-Աճառ. ՀԱ 1909, 160 մեկնում է վերի ձևով խոճ+կոր, բայց ընդհակառակը կովկասեաններն է դնում փոխառեալ հալերէնից։
ԽՈՃԿՈՐ կամ ԽՈՉՔՈՐ, ԽՈՃԿՈՐԱԿ ԽՈՉՔՈՐԱԿ. χοιρίδιον, χοιρίσκος porcellus. Խոզի քուռակ կամ կորիւն, այսինքն ձագ.
Խոզ մի մատակ յղի՝ երեսուն խոճկործնանէր։ Ըստ թուոյ խոճկորացն ծնելոց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Գտցես խոզ մի մատակ սպիտակ, եւ երեսուն խոչքորս սպիտակ ընդ նմա. (Մարթին.։)
Փաղաքշական ոգոյն, այրիկ քարուկ, խոճկորոկ (կամ խոճքորակ). (Թր. քեր.։)
cf. Խոճկոր.
ԽՈՃԿՈՐ կամ ԽՈՉՔՈՐ, ԽՈՃԿՈՐԱԿ ԽՈՉՔՈՐԱԿ. χοιρίδιον, χοιρίσκος porcellus. Խոզի քուռակ կամ կորիւն, այսինքն ձագ.
Խոզ մի մատակ յղի՝ երեսուն խոճկործն անէր։ Ըստ թուոյ խոճկորացն ծնելոց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Գտցես խոզ մի մատակ սպիտակ, եւ երեսուն խոչքորս սպիտակ ընդ նմա. (Մարթին.։)
Փաղաքշական ոգոյն, այրիկ քարուկ, խոճկորոկ (կամ խոճքորակ). (Թր. քեր.։)
cf. Խոճկոր.
capital of a column.
κεφαλίς capitellum, capitulum ἑπίθεμα quod superimponitur եւ ψαλίς forfex, fasciae եւ այլն. Գլուխ կամ վերնախարիսխ սեան՝ ոլորտացեալ ի ձեւ գլխոյ խոյից.
Երկուս սիւնս արասցես. ըստ նմին օրինակի լինիցին զոյգք խոյակաց նորա։ Ի վերայ ոսկիապատ սիւնացն, եւ խոյակք նորա ոսկիք։ Խոյակս իվերայ գլխոց սեանցն։ Շուրջ զերկրորդիւ խոյակաւն. եւ այլն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 23. 32։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 16. 18. 20։)
Սիւնք ամպեղենք, եւ խոյակք հրեղէնք. (Ագաթ.։)
ԽՈՅԱԿ կոչին եւ Վերին ծայրք սիւնակաց խորանին եւ վարագուրի. Նոյնպէս եւ զօդիչ զարդք դրանդեաց կամ բարաւորաց դրանց. Տե՛ս (Ել. ՟իզ. 37։ ՟իէ. 10. 11։ ՟լը. 26։ Թուոց. ՟գ. 36։ Եզեկ. խ. 48։ ՟Խ՟Ա. եւ 3։)
the lower part.
Ցածագոյն կողմըն.
Դարձան ջուրք ի խոնարհակողմն անդր ընդ ճանապարհ ճապաղ գնացից իւրեանց. (Եփր. յես.։)
inclining, aslant.
Որ ի խոնարհ կոյս հակի, կամ վայր կոյս միտէ.
Զխոնարհահակ եւ զ՝ի վայրաձիգ ծանրութիւն յայտ առնեն. (Վեցօր. ՟Գ։)
Ջուրն բնութեամբ ունի զխոնարհահակ լինելն. (Վրդն. ծն.։)
witchcraft, sorcery.
ԺԱԺՄՈՒԿՔ որ եւ ասի ՇԱՐԺՄԱԿ ԲԺԺԱՆԱՑ. մրմունջ դիւթական բանից, կամ գրուած կախարդական.
Ուռութս ուսանին, եւ գրել պահարանս. եւ ի փողս ցաւածիցն արկանեն, եւ ժաժմուկս մտացածին բանից. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
horse-radish;
spurge.
բոյս բժշկական. որ եւ ասի ԿԱՂՆՉԱՆ. ռմկ. կաղնչնայ. եւս եւ աղխիս, եւ խալամանիս. յն. եւ լտ. Վայրի բողկ. ῤαφανίς ἅγρια raphanus silvestris, apios, aphius. Քաճլի պարրի, պուռչալախ։ (Բժշկարան.։)
cf. Աթոռակից.
Աթոռակից. հաւասար պատուոյ գահուք.
Կաթողիկոս՝ զուգաթոռ Սրբոյն Գրիգորի. (Կաղանկտ.։)
conjunction, union;
coition, embrace;
parity, equality;
the equinox;
relation, connexion;
union, match, marriage;
երջանիկ — դարնայնոյ ընդ աշնան, happy union of spring and autumn.
ἱσότης aequalitas ῤυθμός proportio Հաւասարութիւն. չափակցութիւն. միաբանութիւն. միաձայնութիւն. համեմատութիւն.
Արդար այն ասի, որ զզուգաւորութիւն համեմատ էակացն պահէ. (Սահմ. ՟Ժ։)
(Աստուած է) այն որ ի թիւս եւ ի չափս, եւ զայնոսիկ՝ որ ի սոսա զուգաւորութիւնքն են, նախ եգիտ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Շարժութեանն հետեւողին (այսինքն կարգաւորութեան ձայնի) անուն իցէ զուգաւորութիւն, եւ ձայնիցն խառնել յարմարութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
ԶՈՒԳԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ որ գրի եւ ԶՈՒԳԱՒՐՈՒԹԻՒՆ. ἱσημερία aequinoctium Զուգօրութիւն. հասարակօրութիւն. հաւասարութիւն տըւնջեան եւ գիշերոյ. հասարակած.
ԶՈՒԳԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Կենակցութիւն. դեգերանք. ընկերութիւն. συνουσία consuetudo
Մինոսի գնալով առ հօրն (այսինքն Արամազդայ) յամենայն ժամ զուգաւորութիւն ի ձեռն իննամեայ ժամանակի։ Հասիր առ ասացելոցն ի ձէնջ բարի արանց զուգաւորութիւնն. իսկ ի չարացն զուգաւորութենէն անդառնալի՛ իսկ փախիր. (Պղատ. օրին. ՟Ա. ՟Թ։)
ԶՈՒԳԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. σύζευξις conjugium συνάφεια copulatio Լծակցութիւն. ամուսնութիւն.
Որք միշտ ծնանելն կարեն, միշտ մերձենան ի զուգաւորութիւն. (Նիւս. բն.։)
Ո՞վ եկաց ի կարգս ծննդականի առանց զուգաւորութեան. (Ճ. ՟Գ.։)
Զորս համոզէ զայր եւ զկին՝ մնալ ի նոյն զուգաւորութեանն հաւատացելոյն ընդ անհաւատին. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
cf. Զուգաւորեմ;
to sum up;
— զկերակուրս, to season, to flavour;
— զսապատ, to make basket-work;
— զոք ընդ աշխարհ, to join in wedlock.
Ըստ որում ի բառէս Զոյգք. ζευγνύω, συζευγνύω jungo, conjugo, conjungo, computo συνάπτω comparo Լծակցել. զուգաւորել. եւ Զօդել. շաղկապել. յօդել. եւ Յարել. յարմարել. յօրինել. ընդելուզանել. ջխտել, միացընել, կապել, կցել. յարմարցընել.
Զոր Աստուած զուգեաց, մարդ մի՛ մեկնեսցէ. (Մտթ. ՟Ժ՟Թ. 6։ Մրկ. ՟Ժ. 9։)
Մի՛ զուգէք զնա ընդ աշխարհ, այլ ընդ երկնաւորին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Պահք զուգէ ո՛չ ընդ Ռեբեկայ ողջախոհի, այլ ընդ զգաստութիւն պարկեշտութեան. (Տօնակ.։)
Զուգեցան ընդ հեթանոսս. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 16։)
Միշտ խառնիմ զուգել, եւ ոչ եւս միանամ։ Իբր ի գոյից երկուց զուգելոց։ Առ մի կերպարան տեսակի զուգեալ. (Նար.։)
Ցուցանէ զինքն զուգեալ ընդ ծնողին, եւ ոչ բնաւ լինել խտրոց ի միջի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Զուգելով զերկրորդ հնգեակն ընդ առաջինն. (Վրդն. ել.։)
Առաջին վեցակն յիւրոցն զուգի մասանց. (Փիլ. ել.։)
Զմարմնաւոր հիւանդութիւնս պէսպէս տեսանեմք, եւ զուգեմք նմա դեղս։ Արար զկէս ձկանն խարշատեալ, եւ զկէսն կարի ազնիւ, եւ յուտելն՝ ասաց աւերելոյն, լա՛ւ է հա՛յր. եւ երբ զազնիւ զուգեալն ուտէին, ասաց. կարի զազիր եւ աւե՛ր է հա՛յր. (Վրք. հց. ձ։)
Այս չափաւոր եւ սակաւ կենօքս իմաստունք յաւիտենից հանգիստ զուգեն. իսկ տխմարք եւ ծոյլք դառն տանջանք զուգեն. (Տօնակ.։)
Փոխեցին զնշխարսն յարծաթի տապանի զուգեալ ոսկւով եւ արծաթով եւ ակամբք. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Է.։)
ԶՈՒԳԵՄ. ἱσόω, ἑξισόω aequo συμφωνέω consono ըստ որում ի բառէս Զոյգ. Հաւասարել. զուգակշռել. չափել, չափակցել. համեմատել. համաձայնել.
Ո՛չ զուգեսցի ընդ նմա ոսկի եւ ապակի. (Յոբ. ՟Ի՟Ը. 17։)
Զոր օրինակ ի կշիռս զմիտսն զուգելով. (Բրս. յուդիտ.։)
Ծով ասեն զուգեալ կայ յաւելլոյ գետոց եւ ուղխից. (Շիր.։)
Այսմ երանութեան զուգեալ ինչ ոչ կարասցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
Մի՛ աղօթեր քոց կամացդ կատարել. քանզի ո՛չ իսկ զուգին կամացն Աստուծոյ». յ. ձայնակցիլ. (Նեղոս.։)
conjunction, coupling;
equality, likeness;
union, concord, agreement;
coupling, pairing;
conjunction, union, wedlock;
communication, intercourse;
կշիռ զուգութեան բերել (ընդ ումեք), to be like, to resemble, to seem like.
(յածականէս Զոյգ) ἱσότης aequalitas Հաւասարութիւն. հանգիտութիւն. եւ Միաբանութիւն. համաձայնութիւն. որ եւ ԶՈՒԳԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ասի.
Երրեակն առաջին հաստատ եցոյց զուգութիւն, սկիզբն կալեալ եւ միջութիւն եւ վախճան. զոյգ (այսինքն հաւասար) են ամենեքեան. եւ ութերեակն՝ առաջին քուեայ, զի յայլսն զուգութիւն դարձեալ նախ երեւեցոյց։ Բանիւքն զուգութիւնն, զայն՝ որ ի ձեռն գործոցն անզուգութիւնն ծնցի. իսկ անզոյգն աղբիւր է չարեաց։ Զուգութիւնն արդարութիւն ծնաւ. զի աստուածասէր ազգն զուգութեամբ եւ արդարութեամբ զարդարեալ է. (Փիլ.։)
Զուգութիւն բարբառոյ ... զճշմարտութիւն աշխատասիրութեանս մերոյ ակնարկէ. (Խոր. ՟Ա. 18։)
Չի՛ք նմա համեմատ, եւ ոչ որ բերիցէ ընդ նմա կշիռ զուգութեան. (Վեցօր. ՟Բ։)
Զուգութիւն կամի մեզ, եւ սէր առ իրեարս, եւ ո՛չ անհաւասարութիւն. (Լմբ. սղ.։)
ԶՈՒԳՈՒԹԻՒՆ. (ի գոյականէս Զոյգք). συζυγία, σύζευξις conjunctio, conjugium Զոյգք գոլն. ջուխտ ըլլալը. եւ Լծակցութիւն. զուգաւորութիւն ըստ մարմնոյ. ջըխտելը. եւ պսակ.
Պատարագեցաւ զուգաւորութեամբ տատրակաց ... զի զզուգութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ մերոյ պատարագեսցէ. (Կամրջ.։)
ԶՈՒԳՈՒԹԻՒՆ. Ո՛ր եւ է միաւորութիւն, կցորդակցութիւն. հաղորդակցութիւն. զօդումն։
Տեղի ետ կցորդութիւն զուգութեան կենցաղոյս կենդանութեան։ Միասնական զուգութեամբ ըստ մեզ իսկ կցորդեցեր ... ընդ իրին գոյի եւ զօրինակն լծակցելով։ Իսկ հուր՝ զի յամենայն տարր արարածոց հաւասարապէս ունի զուգութիւն։ Որ խեթկիչ եղջերօք քառալծորդ զուգութեամբ՝ յագեցուցանես զցասումն աստուծոյ. (Նար. ՟Հ՟Գ. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
refiner;
depurative;
— սիւնակ, refiner, beater.
Ըմպել զբաժակ մարտիրոսութեան զզտիչ հրոյն (կամ հրովն) ընտրութեան. (Ագաթ.։)
vain, labouring in vain, fatiguing uselessly;
— լինել, to labour in vain, to work without result, to make a hole in the water, to make ropes of sand, to miscarry;
— վաստակ, labour lost.
ματαιοπόνος frustra laborans Որ ի զուր ջանայ. եւ որ ինչ ի զուր գործի. սնավաստակ.
Անմտաց եւ իգացեալ ոգւոց են իրքն, յողալեաց եւ զրաջանից։ Վասն օդոյ ոտից յուղանալոյ խօսէի, եւ վասն զրաջան աշխատութեան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Ի զուր զրաջան է։ Զրաջան եւ սնավաստակ. (Եփր. պհ.։)
to terminate, to finish;
— ի կենաց, to kill, to take away life, to put to death, to slay, to cut the thread of one's days.
τελευτάω finio, ad finem perduco եւ morior, privor vita Ի զրաւ հասուցանել զգործն. յանգ հանել. կատարել.
Գաւազանօք զրաւեսցուք (զժամանակագրութիւնն) ի ներկայս. (Սամ. երէց.։)
Ըստ կամաց իւրոց զրաւեցաւ գործն. (Ճ. ՟Ա.։) Եւ Բառնալ՝ զրկել՝ կարճել ի կենաց. վախճանել, իլ.
Պատուհասեալ զրաւեցաւ ի կենցաղոյս (հեղի յետ որդւոցն). (Պիտ.։)
Սրով ի սիրտ խոցեալ՝ իւրովի զինքն զրաւէ ի կենացս. (Յհ. կթ.։)
Պետն առաքելոց ընդ Սափիրայի ի կենաց զրաւէ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Ի միում ամի զրաւեալ յաստեացս՝ բարձան ի կենաց. (Լաստ. ՟Ժ։)
term, word, discourse, recital, narrative, narration;
talk, conversation, familiar chat;
news, hearsay, rumour;
— առնել, բերել, տալ, to bring, to give news, to announce, to recount, to inform, to relate;
— արկանել, to talk, to converse;
ի — or ի —ս լինել, to become a by word;
ընդ հանճարեղս եղիցի — քո, let thy conversation be with the wise;
ել —, the tale spreads, the report prevails.
διήγημα, λάλημα , λόγος, ῤῆμα historia, narratio, verbum, sermo եւ այլն. Ասացուած ծերոց առաջնոց, կամ հասարակաց. վէպ. պատմութիւն. ճառ. խօսք. առակ. խօսակցութիւն. եւ Համբաւ. լուր.
Եղիցիս յառակ եւ ի ցոյց եւ ի զրոյց. (Օր. ՟Ի՟Ը. 37։)
Եւ ել զրոյցս այս ընդ ամենայն հրէաստան վասն նորա. (Ղկ. ՟Է. 17։)
Այժմ առ մեզ գտանին անբաւ զրուցաց մատեանք։ Զրոյցս անգիրս։ Զմնացեալն ի զրուցացս ուսուցանէ քեզ Ագաթանգեղոս։ Զրուցով խրոխտալոյն Արշակայ. (Խոր.։)
Զրոյց ետ զգերել տապանակին. (Եփր. թագ.։)
Ոչ ոք զրոյց եբեր. (Մաշկ.։)
Զխայտառակսւիսն առնել իմն զրուցի. (Ոսկիփոր.։)
aid, support, help;
defender, partisan;
succour, reinforcement;
—, — օգնականութեան լինել, to aid, to help, to bring succour;
— ունել զոք, to be sustained, or supported by;
որդեակ, — լեր ծերութեան հօր քում, my son, help thy father in his age.
ԶՕՐԱՎԻԳՆ կամ ԶՕՐԱՎԻԳ. գրի եւ ԶՕՐԱՒԻԳՆ կամ ԶՕՐԱՒԻԳ. σύμμαχος , ἁντιλήπτωρ, συμμαχία, ἁντίληψις եւ այլն. auxiliator, adjutor;
auxilium, subsidium Հզօրիչ. զօրացուցիչ. որ ի թիկունս հասանէ. ձեռնտու. օգնական. եւ Օգնականութիւն. կամ յն. պատերազմակից, թեւակից, ընդունօղ. թեւ թիկունք.
Որդեակ, զօրավի՛գն լեր ծերութեան հօր քում։ Մի՛ լինիր զօրավիգն մեղաւորի. (Սիր. ՟Գ. 14։ ՟Ժ՟Բ. 7։)
Ո՛չ ի սոսա յուսացեալ, այլ ի զօրավիգն պաշտպան օգնականին արդարոցն՝ Աստուծոյ։ Նորոգ իմն եգիտ զօրավիգն օգնականութիւն. (Փիլ. իմաստն.։)
Զօրավիգն օգնականութեան լեալ, կամ յղէ նմա, եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զօրավիգն օգնականութիւն լինել նմա։ Առնու իւր զօրավիգն օգնականութեան զԲենդեգէոս. (Խոր. ՟Բ. 17. 19. եւ ՟Գ. 46։)
Կամ Մարտակից. գործակից. պաշտպան. ջատագով.
Բարեկամս եւ զօրավիգն հռոմայեցւոց համարել զհրէայս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Գրիգորիոս երրորդութեանն զօրավիգն. (Ոսկ. լս. (տպ. քարոզն)։)
ԶՕՐԱՎԻԳՆ կամ ԶՕՐԱՎԻԳ. գրի եւ ԶՕՐԱՒԻԳՆ կամ ԶՕՐԱՒԻԳ. σύμμαχος , ἁντιλήπτωρ, συμμαχία, ἁντίληψις եւ այլն. auxiliator, adjutor;
auxilium, subsidium Հզօրիչ. զօրացուցիչ. որ ի թիկունս հասանէ. ձեռնտու. օգնական. եւ Օգնականութիւն. կամ յն. պատերազմակից, թեւակից, ընդունօղ. թեւ թիկունք.
Որդեակ, զօրավի՛գն լեր ծերութեան հօր քում։ Մի՛ լինիր զօրավիգն մեղաւորի. (Սիր. ՟Գ. 14։ ՟Ժ՟Բ. 7։)
Ո՛չ ի սոսա յուսացեալ, այլ ի զօրավիգն պաշտպան օգնականին արդարոցն՝ Աստուծոյ։ Նորոգ իմն եգիտ զօրավիգն օգնականութիւն. (Փիլ. իմաստն.։)
Զօրավիգն օգնականութեան լեալ, կամ յղէ նմա, եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զօրավիգն օգնականութիւն լինել նմա։ Առնու իւր զօրավիգն օգնականութեան զԲենդեգէոս. (Խոր. ՟Բ. 17. 19. եւ ՟Գ. 46։)
Կամ Մարտակից. գործակից. պաշտպան. ջատագով.
Բարեկամս եւ զօրավիգն հռոմայեցւոց համարել զհրէայս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Գրիգորիոս երրորդութեանն զօրավիգն. (Ոսկ. լս. (տպ. քարոզն)։)
to fortify, to strengthen, to sustain, to harden, to fence, to establish, to secure, to repair, to reinforce, to restore, to corroborate;
to brighten up, to comfort, to embolden, to reanimate, to revive, to cheer up, to make revive;
— զձեռս or զբաղուկս ուրուք, to lend or bring help, to succour, to aid;
ի յազթութիւն — զոք, to render victorious, to give the victory.
ἑνισχύω, κατισχύω, δυναμόω , κραταιόω corroboro, fortifico, munio եւ այլն. Տալ զօրանալ. քաջալերել. սրտապնդել. եւ Հաստատուն առնել. ամրացուցանել. զօրացընել, սիրտ տալ, ուժովցընել, ամրցընել .... զոր օրինակ ասի.
Զօրացուցանել զոք ի վերայ այլոց, կամ ի պատերազմ, կամ զվտեալն եւ զտկարացեալն. կամ զձեռս, եւ զբազուկս. կամ զխորհուրդս. կամ ուխտ մի. (Դտ. ՟Գ. 12։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 40։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 4. եւ 6։ ՟Բ. Եզր. ՟Ա. 6։ Եզեկ. լ. 25։ ՟Ի՟Է. 9։ Դան. ՟Զ. 7։)
Զօրացուցանել զնիգս դրանց, զտուն, զբեդեկ տանն, կամ զքաղաք, կամ զթագաւորութիւն, եւ այլն. (Սղ. ՟ճխէ. 2։ ՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 5։ ՟Բ մն. ՟Ը. 3։ ՟Ժ՟Ա. 17։ ՟Ի՟Դ. 13։ ՟Լ՟Դ. 8։)
Անմիտք, եթէ Աստուած տկարանայ, ո՞վ է՝ որ զօրացուցանէ. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
Զոր աստուած կոչէ (ի վրէժխնդրութիւն), զօրացուցանէ ի զէնս. (Մխ. երեմ.։)
Զզրկանաց ամբաստանութեան իւրոյ բան բարձրաբարբառ զօրացուցանէր. (Յհ. կթ.։)
power;
authority, vigour, valour, heart, courage, nerve, force, spirit, faculty;
corroboration, supply, reinforcement, aid, energy, efficacy, virtue;
resource;
sense, meaning, signification;
weight, importance;
prodigy, miracle, virtue;
army;
person;
distinct substance or person;
—ք երկնից, the angels;
celestial bodies, stars, etc;
—ք մտաց, the faculties, qualities of the mind;
Տէր զօրութեանց, the Lord of hosts;
այր, կին զօրութեան, valorous man, virtuous woman;
ըստ առն եւ — իւր, as the man is, so is his strength;
դու՞ ագուցեր ձիոյ —, hast thou clothed the horse with strength ? զինու զօրութեամբ, with arms;
by main strength;
գիտել զ— արուի, to lie with a man;
զօրութեամբ, powerfully, emphatically, understood, by virtue of, with all one's strength;
բարձրացո զօրութեաթբ զբարբառ քո, lift up thy voice loudly;
սիրել յամենայն զօրութենէ, to love with all one's heart;
անկանել ի զօրութենէ, to be weakened or exhausted;
— խաչի քո Քրիստոս, զի ..., upon my faith! i faith!
square;
force;
— անգործութիւն, vis inertiae;
դիմակալ —, resistance force;
ելեքտրական —, electric force;
զուգահեռական —, parallel force;
կեդրոնական —, central force;
կեդրոնախոյս —, centrifugal -;
կեդրոնաձիգ —, centripetal force;
կենդանի —, vis viva;
կենսական —, vital power;
ձգողական —, attractive power;
մադնիսական —, magnetic force;
մասնկային —, molecular force;
շարժիչ —, motive force;
վանողական —, repulsive force;
օդընկէց —, projectile force.
(ի բայէս Զօրել, եւ լծ. ընդ տճկ. զօռ, զարպ ). δύναμις , ἱσχύς, δυναστεία, κράτος եւ այլն. vis, virtus, potemtia, fortitudo, robur, facultas Կարողութիւն. ոյժ, արութիւն. քաջութիւն. ուժգնութիւն. սաստկութիւն. ամրութիւն. պնդութիւն. ուժ. եբր. կէպուրա, օզ.
Ըստ առն եւ զօրութիւն իւր։ Խորհուրդ եւ զօրութիւն պիտոյ իցեն ի պատերազմ։ Քո է Տէր մեծութիւն եւ զօրութիւն։ Ի նմանէ է իմաստութիւն եւ զօրութիւն։ Դո՞ւ ագուցեր ձիոյ զօրութիւն։ Ի պարանոցի նորա բնակէ զօրութիւն։ Հզօրք զօրութեամբ։ Ձայն Տեառն զօրութեամբ։ Զօրութիւն է Տէր երկիւղածաց իւրոց։ Դու տիրես զօրութեանց ծովու (այսինքն ուժգնութեանց)։ Գործիցես զերկիր, եւ ոչ յաւելցէ տալ քեզ զզօրութիւն իւր (զարդիւնս).եւ այլն։
Յայտնապէս զօրութիւնքն Աստուծոյ ի վերայ հասեալ ... կիսամահ դնէր. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 29։)
Ըստ զօրութեանն առ ի կարօղ լինելոյ հնազանդեցուցանել ընդ իւրեւ զամենայն. (Փիլիպ. ՟Գ. 21։)
Ո՛չ ըստ էութեան բնութեանն է զայս իմանալ, այլ՝ ըստ զօրութեանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Ամենայն զօրութիւն յէսս՝ կենդանական զօրութիւն միայն է. (Խոսր.։)
Իմաստասիրութիւն ունի երկուս զօրութիւնս, զտեսականն եւ զգործականն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ե։)
ԶՕՐՈՒԹԻՒՆ. Ոյժ բանի, նշանակութիւն, իմաստ. դիտաւորութիւն.
Զիւրաքանչիւր ձեռնարկելոլցն գիտել զզօրութիւն. յն. ենթադրութիւն. (Նիւս. կազմ. ՟Ա։)
Եւ ոչ կարէր անդ եւ ո՛չ մի ինչ զօրութիւն առնել. (Մրկ. ՟Զ. 5։)
ԶՕՐՈՒԹԻՒՆ. ὐπόστασις hypostasis այսինքն Ենթակայութիւն, անձնաւորութիւն,
Պատուականագոյն է ներգործութեամբն քան զզօրութեամբն. (Անյաղթ պորփ.։)
Ո՛չ յերկուս զօրութիւնս, եւ ո՛չ յերկուս երեսս բաժանեալ։ Եթէ ոք յերկուս երեսս կամ յերկուս զօրութիւնս բաժանեսցէ, նզովեալ լիցի. (Պրպմ.։)
ԶՕՐՈՒԹԻՒՆ. (ի բառէս Զօր. թ. շէրի ) δύναμις virtus, virtutes στρατιά exercitus, militia Զօրական. երկրաւոր զինուորութիւն. ոյժ զինուորական. եւ Զարդք երկնից. հրեշտակք, եւ աստեղք. զօրք. ասքէր. եբր. ձապա. (յորմէ՝ Սպայ. սիփահի ), եւ սաբաւօթ, այսինքն զօրութեանց, կամ զօրաց).
Զկառս եւ զհեծեալս եւ զամենայն զօրութիւն փարաւոնի. (Ել. ՟Ժ՟Դ. 28։ ՟Ժ՟Ե. 14։)
Հանել զորդիսն Իսրայէլի յերկրէն եգիպտացւոց՝ հանդերձ զօրութեամբ իւրեանց. (Ել. ՟Զ. 26։)
Տէր զօրութեանց։ Անուն տեառն Աստուծոյ զօրութեանց։ Օրհնեցէ՛ք զնա ամենայն զօրութիւնք նորա։ Բարձրացաւ մինչեւ ի զօրութիւնս երկնից, եւ ընկէց յերկիր ի զօրութենէ երկնից եւ յաստեղաց։ Երկիր եպագ ամենայն զօրութեան երկնից։ Յարեւու եւ ընդ լուսնով եւ ընդ ամենայն աստեղբք, եւ առաջի ամենայն զօրութեանց երկնից, զոր սիրեցինն, եւ որոց ծառայեցինն։ Զոր օրինակ ոչ թուին զօրութիւնք երկնից, եւ ոչ չափի աւազ ծովու. եւ այլն. (Սղ.։ Դան.։ Ես.։ Երեմ. եւ այլն։)
Տէր զօրութեանց, այսինքն հրեշտակաց, զի հզօրք են զօրութեամբ, եւ զի զօրք են թագաւորին երկնից. (Խոսր. պտրգ.։)
Ձիական եւ հետեւակ զօրութիւն. (Պիտ. ըստ Փիլոնի։)
Զօրութիւնք երկնայինք, եւ անմարմնոց զինուորութիւնք. (Շար.։)
Երկնային զօրութիւնք անուանին ամենայն Աստուածային իմաստութիւնք. (Դիոն.։)
Եւ եւս՝ Առանձին անուն միոյ յիննեակ դասուց հրեշտակաց.
ԶՕՐՈՒԹԵԱՆ. ի սեռականն՝ ըստ եբր. ոճոյ, իբր Զօրաւոր, կամ զինուորական.
Ո՛չ է ձայն նահատակաց զօրութեան. (Ել. ՟Լ՟Բ. 17։)
Որպէս ի մոմի զօրութեամբ են ամենայն կնիքք, իսկ կատարելութեամբ մի միայն ի ներքս անդ տպաւորեալ է. այսպէս եւ յոգւոջն մոմաձեւի ելոյ՝ ամենայն տիպք պարունակին զօրութեամբ, ո՛չ կատարուածով. (Փիլ. այլաբ.։)
Ձու զօրութեամբ միայն է հաւ, եւ ոչ ներգործութեամբ, եւ համբակք (տղայք) զօրութեամբ միայն երկրաչափք եւ հռետորք, եւ ոչ ներգործութեամբ. (Պրոկղ. շղկպ.։)
Զօրութեամբ բաժանել զշարունակն, եւ ո՛չ ազդմամբ (այսինքն ներգործութեամբ). (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Յասելն պարզ բանիւ զմին՝ զօրութեամբ եւ զմիւսն ի ներքս փակէ. (Լմբ. ատ.։)
ass, jackass, donkey;
machine of war, (battering-ram);
bridge of a violin, etc;
— մատակ, she-ass, donkey;
կաթ իշոյ, ass's milk;
հեծանել յ—, to ride on a donkey;
խանչէ, անըռկէ, զռնչէ —, the ass brays.
ὅνος asinus Չորքոտանի խանչողական՝ անարգագոյն ի գրաստս, մեծականջ, տոկուն, ծոյլ, եւ անսաստ.
Համետեաց զէշ իւր։ Նստարո՛ւք դուք այդր հանդերձ իշովդ։ Էշս քսան, եւ մտրուկս տասն։ Զյաւանակ իշոյն.եւ այլն։
Ձիոց եւ ջորւոց եւ ուղտուց եւ իշուց (կամ իշոց). (Զաք. ՟Ժ՟Դ. 15։)
Մարդիկ հնարեցան ծնուցանել ի ձիոց եւ յիշոց ջորիս. Եզնիկ.։
Եւ Սամփսոն իշու ոսկերովքն առաքինացաւ. (Եփր. ել.։)
Երկան իշու. (Ճ. ՟Ա. տե՛ս ԵՐԿԱՆ։)
ԷՇ. նմանութեամբ՝ Մեքենայ պատերազմական քառոտանի անուաւոր. որ ի Պտմ. աղեքս. կոչի եւ Խոյ.
Յեցուցին ի պարիսպն զկոչեցեալ էշսն. եւ է այս գործի մեքենայից անուաւոր, յերից երից արանց մղելով տարեալ, եւ ի ներքուստ կացնօք եւ սակրօք երկբերանովք եւ կտցաւոր մրճօք փորեալ զհիմունս. (Խոր. ՟Գ. 28։)
Սաստիկ ջարդեցան պարանոցին էշքն Նեքտանեբեայ։ (Կեչառ.)
ԷՇ. Յենարան եւ նեցուկ վերամբարձ լարից քնարի՝ փայտեայ կամ փղոսկրեայ. էշէք.
Բերանն որպէս փանդեռն է, եւ օդն որպէս զաղիսն, զանգիկն իբրեւ զէշն, լեզուն որպէս կդընտոց. (Ոսկիփոր.։)
gentle breeze, pleasant wind, zephyr;
քեզ շունչ համայն պախըրցի, ինձ — շունչ փոթորկի, each breeze for you is a furious blast, while to me the blast is a gentle breeze.
Ոչ ի ծայրս կաղնեաց բողբոջ, եւ ո՛չ էրան ցօղախառն. (Ոսկ. հերոդ.։)
ԷՐԱՆ որպէս յն. αὕρα aura. Սիւք. մեղմ այեր կամ օդ. եւ Այդ. (որ է լտ. aurora )
Ոչ ի ծայրս կաղնեաց բողբոջ, եւ ոչ էրան ցօղախառն. (Ոսկ. ի յհ. մկ. եւ Ոսկ. հերոդ.։)
to shut a persons mouth, to put to silence;
to leave one not a word to say, to dispirit, to convince, to put to a nonplus;
— զեզն կալոտի, to muzzle the ox.
ԸՄԲԵՐԱՆԵՄ որ եւ ԸՆԴԲԵՐԱՆԵԼ կամ ԸՆԲԵՐԱՆԵԼ. ἑπιστομίζω os obturo, obstruo δυσωπέω loquentem reprimo, redarguo, inhibeo Ափ ի բերան առնել. փակել զբերան դիմախօսին. կարկել. պապանձեցուցանել. լռեցուցանել. սանձել. կաշկանդել. անպատասխանի առնել. բերանը կղպել, ձանը վար քաշել տալ, պապանծեցնել.
Ըմբերանեալ զդիմակաց կողմնն. (Եզնիկ.։)
Մերթ՝ նիւթապէս Խնուլ, փակել՝ կապել զբերան, զցռուկ.
Ո՛չ ըմբերանիցես զէշն կալոտի. (Նիւս. երգ.։)
to taste, to eat, to feed on;
to enjoy, to delight in, to take pleasure in;
to gain, to obtain, to possess;
to chew, to masticate, to break with the teeth;
— զպատիւ, զվարձս, զփառս, զպսակ, to obtain honours, to gain recompense, or reward, to acquire glory, to win crowns;
— զուսոմն, զմահ, զեպերանս, to acquire knowledge;
to die;
to be despised, contemned, abused.
ԸՄԲՈՇԽՆԵՄ ԸՄԲՈՇԽՆԻՄ. ἁπολαύω, ἁπόνυμι fruor (իբր համբէշխուն, այսինքն հաղորդ սեղանոյ լինել. ի պ. բէշխուն, սեղան, սուֆրա) Վայելել ի սեղան կերակրոյ կամ յուտելիս. որպէս զմայլիլն է առաւել վայելել յըմպելիս. եւ Առնուլ զճաշակ եւ զհամ ուտելեաց. եւ նմանութեամբ՝ Ճաշակել եւ վայելել յամենայն բարեաց. ի կիր արկանել ախորժանօք. վարել ըստ հաճոյս. ժառանգել.
Ոչ փշրեցեր զպարս ատամանցս յըմբոշխնելն զքեզ անսահմանելի։ Որ տաս պատանեկաց աղորիս ըմբոշխնելիս. (Նար. ՟Ե. եւ ՟Կ՟Գ։)
եւ սուրբ խորհուրդն, որ ճաշաժամն կոչի ... նախ զանձինսն զգեստաւորել Աստուծոյ արժանաւորին, եւ ապա զայս ըմբոշխնել. (Ճ. ՟Թ.։)
Զի եւ աստ ըմբոշխնիցեմք զբարիսն զգուշութեամբ, եւ անդ վայելիցեմք ի փառսն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։)
Զի ոչ միայն զերկիրս, այլ եւ զերկնից մեծութիւն առեալ ըմբոշխնեսցես. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Ըմբոշխնել, ընբոշխնել, կամ ընդբոշխնել. վայելել, ուտել, ճաշել, մաշել. (Հին բռ.։)
Ո՛չ զարծաթն ըմբոշխնեաց, եւ ո՛չ ի կեանս աշխարհիս վայելեաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 32։)
Ըմբոշխնել զստացուածոցն առաւելութիւն։ Զգձձատեսակս ըմբոշխնեցի եպերանս։ Ամենուստ տագնապաւ վշտաց ըմբոշխնեցայ զանբարեքավայելուչն պատիւ. (Պիտ.։)
Անշնչանայր Ղազարոս, եւ զգերեզմանականացն ըմբոշխնելով կերպ (այսինքն ճաշակելով զմահ) փոխեալ լինէր ի կենդանութենէն. (Սհկ. կթ.։)
Վարձս ըմբոշխնէք։ Իմանալ զփառս գործոցն՝ զոր ի մարդկանէ ըմբոշխնեցին. (Երզն. մտթ.։)
Յետ խոնարհութեանն ըմբոշխնեսցէ զպսակն բարձրութեան. (Վանակ. յոբ.։)
Ոչ անկատար հասակաւ, եւ ոչ ի ծերութեան ըմբոշխնէ բնութիւն մեր զզուարճութիւն աստեացս. (Ճ. ՟Թ.։)
to take, to surprise, to hold, to seize;
to entrap, to catch again, to retake, to grapple, to match;
to reach;
to comprehend, to conceive, to undertake;
ձուկն —, to catch fish, to fish;
— զոք բանիւք, to surprise, to convince or confound one in argument;
to address or question with art, insidiously.
καταλαμβάνω, ἑπιλαμβάνω, δράσσομαι , κατέχω եւ այլն. apprehendo, comprehendo, capio, detineo եւ այլն. Գրի եւ ԸՆԲՌՆԵԼ. (իբր ընդբռնել, համբռնել) Պինդ բռնել, այսինքն ի բուռն արկանել, զբռամբ ածել. ունիմ, կալայ. պինդ ունել. կաշկանդել. ձերբակալ առնել. հասանել. տիրել. որսալ. ժառանգել. բռնել, ափ ձգել.
Զդա՝ զոր ըմբռնեցաքդ, հարցաք։ Եթէ ըմբռնեսցի (գողն), եւ գտցի ի ձեռին նորա գողօնն։ Զստացուածս նորա զպէսպէսս ըմբռնեսցուք։ Կին մի ըմբռնեալ ի շնութեան։ Որ ըմբռնէ զիմաստունս ի խորագիտութեան իւրեանց։ Զի ըմբռնեսցեն զնա բանիւք։ Եւ ոչ կարացին ըմբռնել զնա բանիւք առաջի ժողովրդեան։ Ըմբռնի բանիւ բերանոյ իւրոյ։ Մի՛ ըմբռնիցիս աչօք քովք։ Զարքայութիւնն սուրբք ըմբռնեցին.եւ այլն։
Ըմբռնել զոք, զթագաւորն, զգաւառն, զյաւիտենից կեանսն. զարդիւնս շահեկանս. զգանձս. բոցոյ ըմբռնել զանտառս։ Ըմբռնիլ խաւարաւ, ցաւով երկանց, ի խորին քնոյ, յարատոյ մեղաց, ի չարիս, ի չարութիւն, յաղմուկ, եւ այլն։
Ի մաքուր ասր դիւրաւ ըմբռնի ներկ. (Մեկն. ղեւտ.։)
Ի մերձենալդ՝ ի ներքսագոյն տեղի ըմբռնելդ, զի յայտնագոյն լիցի բարբառ մեր ի լսելիս ձեր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Իսկ ըմբռնել մտօք, է Հասու լինել, կամ հասկանալ. իմանալ. ի միտ առնուլ.
Յայնչափ ի բազում նախրաց փիլիսոփայիցն աստուծոց եւ ոչ մի Աստուած ըմբռնել. (Եզնիկ.։)
potable, drinkable;
drinker;
drink, draught, beverage, liquor, potation;
cf. Ըմպակ;
զովացուցիչ —, refreshing draught;
կերակուր եւ —, food and drink;
թակոյկք եւ —ք, vessels and drink;
ի տուն ըմպելեաց մի մտանիցես նստել ընդ նոսա՝ ուտել եւ ըմպել, thou shalt, not go into the house of feasting to sit with them tp eat and to drink;
անուշակ —, cf. Օշարակ;
— քդից, cf. Նեկտար.
Չճաշակել ի սեղանոյ թագաւորին, եւ ոչ ի գինւոյ ըմպելւոյ նորա. (Դան. ՟Ա. 8։)
Գինին զեղծէ զըմպելիսն. (Եզնիկ.։)
ԸՄՊԵԼԻ. գ. πότος, πότον potus Իր ըմպելի. մանաւանդ գինի, ցքի. եւ Արբումն. արբեցութիւն. գիներբուք. կոչունք. խրախունք. խմելիք, խում, ուտել խմել.
Մարմին իմ ճշմարիտ կերակուր է, եւ արիւն իմ ճշմարիտ ըմպելի է՛. (Յհ. ՟Զ. 56։ տե՛ս եւ Հռ. ՟Ժ՟Դ. 17։ Եբր. ՟Թ. 9։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 4։ Սղ. ՟Ճ՟Ա. 10։ Դան. ՟Ա. 16։)
Զի՞նչ է գինի, զոր կոչեն ըմպելի Աստուածոց, առ ճաշակումն քո՝ Քրիստոս. (Եփր. աւետար.։)
Քամահել տան զկերակրօք եւ զըմպելօք (եօք)։ Ասի առ մանկունս բժշկաց, զի ըմպելւոյ պէտք՝ ո՛չ է կերակուր, այլ՝ կառք կերակրոց. (Փիլ. լին.։)
ԸՄՊԵԼԻ. ποτήριον poculum, parvum calix որպէս Ըմպակ. բաժակ.
Ուր կային թակոյկք եւ ըմպելիք թագաւորին ոսկեղէնք եւ արծաթեղէնք. (Եսթ. ՟Ա. 7։)
to drink;
— անյագաբար, — eagerly, greedily;
— սաստիկ յոյժ, — hard or deep, — like a piper, to tipple, to tope to be a hearty toper;
— ի կենդանութիւն թագաւորի, — the king's health;
— ի յաջողութիւն..., — to the success of;
գան —, to receive a thrashing, a blow;
ապտակ —, to be struck in the face;
զջուր գնոյ —, to obtain water by dint of money, to pay for water -;
որ ընպէ զանօրէնութիւնս հանգոյն ըմպելւոյ, who drinks iniquity like water;
տուր ինձ —, give me ... -;
cf. Արբեալ, cf. Արբենամ.
ԸՄՊԵՄ πίω, πίομαι, πίνω bibo, poto գրի եւ Ըմբել՝ նովին հնչմամբ. (արմատն է ումպ, եւ արբ). Առնուլ ի պէտս զովացման զջուր, կամ զգինի ի պէտս ստամոքաց եւ ի զուարթութիւն, եւ այլն. վասն որոյ Արբեալ՝ անխտիր է Ըմպեալ եւ Արբեցեալ. խմել .... (սանս. ամպու, ջուր)
Ըմպել ջուր ի գետոյ։ Ոչ գտանէին ջուր ըմպելոյ։ Կերան եւ արբին։ Արբ ի գինւոյն, եւ արբեցաւ։ Արբից. եւ ասէ ցիս, ա՛րբ։ Զջուր մեր գնոյ արբաք։ Արբցեն զարիւն նոցա իբրեւ զգինի։ Արբեր ի ձեռանէ տեառն զբաժակն բարկութեան նորա։ Գինի եւ օղի մի՛ արբցէ։ Զբաժակս ըմպիցէք։ Եւ ի բաժակէն արբցէ։ Ահա այր կերօղ եւ արբեցօղ (այսինքն ըմպօղ). եւ այլն։
Նա՝ որ ի բուն իսկ երկեղէն չարբ (զգինի), զիա՞րդ յետ երկեղին ըմպէր. (Կիւրղ. ծն.։)
Ծառքն տեառն ըմպեն յամպոյն զանձրեւըն կենաց. (Շ. տաղ.։)
Եթէ ոչ էր արբեալ կրկնակի քացախ զանդեալ ընդ լեզւոյ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Զփրկականն ըմպեալ զբաժակ. (Շար.։)
Ըմպեալ զմրուրն դառնութեան. (Մաշկ.։)
Ըմպեսցեն զբաժակ բարկութեան. (Լմբ. ամովս.։)
ԳԱՆ կամ ԱՊՏԱԿ ԸՄՊԵԼ. ծեծ ուտել, սիլլէ ուտել. cf. ԳԱՆ, եւ ԱՊՏԱԿ.
Ի հրէից հնգիցս՝ քառասուն՝ միով պակաս արբի. յն. առի. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 24։)
Յետ ապտակ ըմպելոյն. (Մաշկ.։)
cf. Ընկոյզ.
to, at, towards, by;
through;
among, in the midst, into, in;
with;
for;
under, below;
upon;
soon, as soon as;
in the place, instead, of;
հայել — երկինս, to look at the sky;
թագաւորել — նորա, to reign instead of him, to succeed him;
տուր — իմ եւ — քո, give for me and for you;
— աղօտ, obscurely;
— ամենայն, totally, in all;
— ակամբ հայել, to look upon one with an evil eye or with aversion;
— ձեռն, with or by the hand;
— մէջ, in;
into, inside, in the midst;
through;
— մէջ կարել, to split, to. pass or go across;
— աջմէ, to the right;
— գիրկս մտանել, to draw the bow strongly;
— ժամս ժամս, sometimes;
— խաբս, fraudulently, erroneously;
— խազ, կատակս, ludicrously, facetiously;
— այր եւ — կին, as much the man as the woman;
— ծառով, under a tree;
փոխանակ — այնր, for it;
— մի բերան, with one voice, unanimously;
դիր զգիրսդ — այլս, put these books with the others;
եկ — իս, come away with me;
— անցանելն, going along;
— ո՞ր ճանապարհ, by what road ? — արեւելս, towards the East;
— ամենայն երկիր, in all countries;
անցանել — Կարին, — այն, to pass through Erzerum, to go that way;
— ջուր եւ — ցամաք, by sea and land;
— երկինս եւ — երկիր, between heaven and earth;
— հեծեալ եւ — հետեւակ, between cavalry and infantry together;
— աւուրսն — այնոսիկ, — ժամանական — այնոսիկ, — այնու ժամանակաւ, in those days, at that time;
— շատ եւ — փոքր, more or less, a little more, a little less;
— այս եւ — այն, between this and that;
altogether, unitedly;
ընկենուլ — պատուհանն, to throw out of window;
— ամենայն տեղիս, every where;
— մահճօք, under the bed;
— երկնիւք, under heaven;
— իւրեւ or իւրեաւ, under him;
— պատրուակաւ, under pretence;
— առաւօտն, այգն, at break of day;
— երեկս, երեկոյս, or երեկոյն, towards the evening;
մեկնեցաւ — լուր համբաւոյ գալստեան նորա, he set out on the report of his coming;
— հակառակն, on the contrary;
cross-wise;
— միտ ածել or հարկանել, to think, to reason in one's mind;
— ոտն հարկանել, to trample under foot;
— թիւ մտանել, to be reckoned among;
— ամս տասն, during ten years;
եօթանասուն եւ հինգ ամք — ութ հարիւրով, eight hundred and seventy five years;
— փթթելն եւ գօսասցի, it will fade as soon as it uncloses.
εἱς, πρός, ἑπί, ἑν ad, super, in Ի տրականն, որպէս Առ. ի. յ. ց. դէպ ի. ի վերայ. շուրջ. զոյգ, եւ այլն, պէսպէս ոճով. զոր օրինակ ասի.
Հայել ընդ իս, ընդ նա, ընդ արեւելս։ Սկսաւ ասել ընդ ժողովուրդսն։ Ել համբաւս այս ընդ ամենայն երկիրն ընդ այն։ Գնաց ընդ իւր կողմն։ Թքանել ընդ երեսս։ Հարկանել ընդ գլուխն։ Խորհէին կամ վիճէին ընդ միմեանս։ Զարմանային ընդ վարդապետութիւն նորա։ Բեւեռեա՛ ընդ երկիւղ քո.եւ այլն։
Որ ինչ կայ ընդ երեսաց լուսոյն, նա է պատճառ երեւելոյ խաւարին. այսինքն յերեսաց, յառաջոյ կողմանէ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Տր. կամ ներգոյ. անխտիր ի տեղականս. զոր օրինակ,
Ընդ արեւելս. ընդ արեւմուտս. ընդ հիւսիս, ընդ հարաւ. ընդ տիեզերս, ընդ հանուր. ընդ փողոցս, ընդ հրապարակս. եւ այլն։
Ներգոյ. առաւել ի ժամանակականս, եւ ի դերբայս. զոր օրինակ.
Ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ։ Ընդ այն ժամանակս։ Ընդ այն աւուրս։ Ընդ այգն։ Ընդ երեկս։ Եւ եղեւ ընդ անցանելն նոցա՝ ասէ Եղիա։ Ընդ երթալն նորա նեղէին զնա։ Ընդ տեսանելն զնա։ Ընդ յառնելն ի քնոյ։ Ընդ լինել պատերազմի, եւ այլն։
ԸՆԴ. (նախադրութիւն). լծ. յն. անդի, կամ անդ՝. ἁντί, ἁντ’, ἁνθ’ pro, loco, vice Սեռական խնդրով, իբր Փոխանակ. փոխան. ի տեղի.
Ա՛ռ մի ի կորից նորա, եւ ելից ընդ այնր մարմին։ Տացէ անձն ընդ անձին, ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման։ Թագաւորեաց Յովրամ եղբայր նորա ընդ նորա։ Եւ զայն առեալ՝ տացես նոցա ընդ իմ եւ ընդ քո.եւ այլն։
Մերթ եւս սեռականն առընթեր այլոյ սեռականի գտանի եդեալ փոխանակ գործիականի, եւ յայնժամ ընդն տայ նշանակել Ի ներքոյ. տակը.
Զնուաճեալսն ընդ կարգաց ապաշխարութեան. այսինքն ընդ կարգօք. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Անկանի ընդ անթիւ ախտից ծառայութեան. (Պիտ.։)
Անկեալք եղեն եւ ընդ ապականութեանն կրից. (Շ. թղթ.։)
Լռեալ դադարէ եւ Յիսուս նոյնգունակ, մտեալ ընդ թուոյ ամաց երեսնից. (Եղիշ. մկրտ.։)
ԸՆԴ. σύν, μετά cum վերջահոլով տրական խնդրով, իբր Հանդերձ. ի միասին. զոյգ. կից. առընթեր. հետ, հետը.
Եւ ամենայն Երուսաղէմ ընդ նմա։ Բազմեսցին ընդ Աբրահամու եւ ընդ Սահակայ եւ ընդ Յակովբու։ Եւ եղեւ ընդ հրեշտակին ընդ այնմիկ։ Եւ այնոցիկ որ ընդ նմայն էին։ Եկին ընդ մեզ.եւ այլն։
Ընդ երանելի մանկանցն երգեսցուք։ Ընդ հրեշտակացն դասուց. (Շար.։) (Այլ առ չշփոթելոյ ընդ սեռ". ստէպ ասի, ընդ մանկունս, ընդ դասս, եւ այլն)։
Կամ որպէս Զոյգ ընդ. իսկ եւ իսկ. նոյն ժամայն.
Խռովեալք ընդ բանին։ Զգեցաւ մազեղէնս մերկ ընդ անձինն. այսինքն ի վերայ մարմնոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե. եւ ՟Լ՟Ը։)
ԸՆԴ. առընթեր բացառականի՝ տայ զզօրութիւն իմն ներգոյականի. զոր օրինակ.
Ընդ աջմէ. ընդ ահեկէ. ընդ ձախմէ. եւ այլն։
Սեմէի երթայր մօտ առ նա ընդ կողաց լերինն. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 13. յն. ի կողէն։)
Ընդ արեւելից կողմանէ. (Եփր. ծն.։)
Կամ իբր Ի, բացառականի.
Յայտ արար՝ թէ ընդ տկարութենէ մնաց սպանանելն արդեմբք. (Լմբ. աբդիու.։)
Անկցին ընդ կողմանէ քումմէ հազարք. (Ոսկ. ես.։)
ԸՆԴ. գործիականաւ՝ ունի զզօրութիւն ձայնակից մասնկանս Ենթ, այսինքն առ ստորեւ. ի ներքոյ. ὐπό, ὐφ’ sub տակը.
Զովասջիք ընդ ծառովս։ Հնազա՛նդ լեր ընդ ձեռամբ նորա։ Նստաւ (էշն) ընդ Բաղաամաւ։ Ընդ յարկաւ։ Ընդ թեւովք։ Այր մի եմ ընդ իշխանութեամբ, ունիմ ընդ ինեւ զինուորս.եւ այլն։
Անսովոր են առաջիկայ ոճք, գործիական դնելով փոխանակ տրականի, եւ այլ եւս հոլովոյ.
Ամք ութ ընդ երեք հարիւրով։ Եօթն ամ ընդ երեսնիւ։ Չորս ամս ընդ քառասնիւ։ Թագաւորեալ ամս երկու ընդ քառասնով. (Եւս. քր.։)
(Դեւք) ընդ մեօք միշտ գնան ի կենցաղս. (Լմբ. սղ.։)
Տե՛ս ո՛րչափ բազմութիւն աստեղաց են յերկինս, եւ ընդ ամենեսեան ոչ են բաւական լուսաւորել զտխուր տրտմութիւն գիշերոյն. (Վեցօր. ՟Զ։)
ԸՆԴ. (նախդիր՝ նշանակութեամբ նախադրութեան). σύν cum Հանդերձ. ի միասին. զոյգ. հետ, հետը.
Ընդ մաքսաւորս եւ ընդ մեղաւորս ուտէ։ Յիսուս գնաց ընդ նորա։ Եկին ընդ իս եւ սոքա։ Ընդ միմեանս վիճէին։ Խորհէին ընդ միմեանս։ Ընդ սիրելիս մեր՝ ընդ Բառնաբայ եւ ընդ Պօղոսի. յն. ընդ սիրելեաց մերոց եւ այլն։ (Այլ զի մի՛ շփոթեսցի ընդ սեռ". հոլովոյ, ընդ սիրելիս ասի խորհրդով)։
Ընդ դասս երանելի վկայից։ Ընդ երկնային հոգեղինաց դասքն այսօր տօնեմք։ Ընդ հրաւիրեալսն ի կոչումն։ Ընդ սուրբս քո դասեա՛, եւ ընդ արդարսն պսակեա՛. (Շար.։)
Ստէպ բերէ եւ զնշանակութիւն գործիականի, կամ բացառականի, կամ ներգոյականի, կամ տրականի՝ պէսպէս ոճով. διά, δι’ per եւ այլն.
Ընդ խաղ. ընդ կատակս. ընդ խաբս, եւ այլն։
Բժշկէին զհարուածս ժողովրդեան իմոյ ընդ արհամարհանս. յն. արհամարհելով. (Երեմ. ՟Զ. 14։)
Ընդ իւրեանց ձեռն զգործի նաւին ընկեցին. (Գծ. ՟Ի՟Է. 19։)
Ակամայ մտցեն ընդ լուծ ծառայութեան թագաւորութեան նորա. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Խօսին իբրեւ ընդ մի բերան։ Ընդ մի բերան զհրամանն գովէին. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 13։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 11.) որ եւ ասի՝ Ի միոջէ բերանոյ. մէկ բերնով, մէկ բերան.
Կախիցի երկան իշոյ ընդ պարանոց նորա. (Մտթ. ՟Ժ՟Ը. 6. (վզէն, վիզը)։)
ԸՆԴ, ԸՆԴ. Կրկնութեամբ՝ նշանակէ Ընդ մէջ, ի մէջ.
Ուխտին ընդ իս եւ ընդ ամենայն երկիր։ Մի՛ լիցի կռիւ ընդ իս եւ ընդ քեզ, եւ ընդ հովիւս իմ եւ ընդ հովիւս քո։ Ընդ իս եւ ընդ քեզ զի՞նչ է այն։ Եւ ահա է այն ընդ Կադէս եւ ընդ բարադ։ Կախեցաւ ընդ երկինս եւ ընդ երկիր.եւ այլն։
Երկար միջոց ճանապարհին ընդ նա եւ ընդ ամբոխն. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Կամ իբր Միանգամայն. բոլորը մէկտեղ.
Եւ լինէր հանդէս համարուն վաթսուն եւ վեց հազար այր՝ ընդ հեծեալ եւ ընդ հետեւակ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Հազար չորեքարիւր եւ ՟Լ. ամ ... ընդ շատ եւ ընդ փոքր. (Եփր. ՟գ. կոր.) այսինքն աւելի կամ նուազ. միանգամայն առեալ։
Աւետարանիչս զառաջին գնալ զօրականացն առ քահանայապետսն եւ զերկրորդս՝ ընդ մի պատմէ. իբր մի, կամ միանգամայն. (Սկեւռ. յար.։)
եւ մ. ԸՆԴ ԱՌԱՋ. Հոլովականն բառիս Առաջ. իբր. նխ. եւ մ. Յառաջս. ի դէմս. ընդդէմ։ Ուստի ԸՆԴ ԱՌԱՋ ԵԼԱՆԵԼ, ԵՐԹԱԼ ուրուք կամ ումեք եւ այլն, է Հանդիպել, պատահել, կանխել պատուով, եւ զդէմ ունել. դիմաւորել.
Ել յայէլ ընդ առաջ նորա։ Ելանիցէ ընդ առաջ իմ։ Որ առաքեացն զքեզ այսօր այսր ընդ առաջ իմ։ Ել Պտղոմէոս ընդ առաջ նորա զօրօք բազմօք։ Յոտն եկաց արքայ ընդ առաջ նորա։ Ուրախ եղեն ընդ առաջ նորա։ Ել արքայ սոդոմացւոց ընդ առաջ նորա։ Ընդ առաջ եղեն նմա հրեշտակք Աստուծոյ։ Ելին նմա քաղաքացիքն ընդ առաջ.եւ այլն։
Ոչ կամեցաւ ընդ առաջ նորա ելանել պատերազմաւ. (Եղիշ. ՟Ա։)
Զյանձնառականն ընդ առաջ տանելով բան, ահաւասիկ եմ ես. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զի մի՛ կարծիցի, թէ առ պարծանս ինչ ընդ առաջ երթայցէ սքանչելեօքն. (Երզն. մտթ.։)
Ոչ յայտնի ինչ տուաւ հրամանն, եւ ընդ առաջ գնաց. յն. ի վերայ կամ ի վեր վազեաց։
Վաղվաղակի գնայր ընդ առաջ հրամանին. (Ոսկ. ես.։)
ԸՆԴ ԵՐԿԱՐ. մ. ἑπι πολύ diu Յերկար. ցերկար ժամանակ. շա՛տ. երկար ատեն. խելմը.
Կտտել զքեզ ընդ երկար. (Ագաթ.։)
Այլ ո՛չ ընդ երկար կալաւ բարկութիւն քո. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 20։)
Զի մի՛ ոք առ ընդ երկար ժամանակն հրաժարեսցէ, եւ չունիցի ակն դարձի գերութեանն. (Տօնակ.։)
ԸՆԴ ԵՐԿԱՐ ԱՌՆԵԼ, կամ ԼԻՆԵԼ. μακρύνω, -ομαι in longum differo, -or Յերկարաձգել, իլ. յամել.
Ընդերկար եղեւ պանդխտութիւն իմ. (Սղ. ՟Ճ՟Ի՟Ը. 3։ ՟Ճ՟Ժ՟Թ. 5։)
Ընդ ձեռն այդպիսի բանից. Ընդ ձեռն այսոցիկ, կամ այսորիկ. (Խոսրովիկ.։)
to grow stupid, numb, to fall asleep;
to be benumbed, dulled;
— ի ցրտոյ, to be benumbed with cold, to be frozen, to become torpid;
— աչօք յիմն, to gaze at, to stare at;
— զբաղանօք, to preoccupy one's self, to plunge in, to engulf one's self;
զբաղմակոյտ ոսկերաց նորա ընդարմացոյց, he has benumhed the multitude of his bones.
καταπλήσσω, -ττω, ναρκόω obstupeo, torpeo Զարմանալ յոյժ յոյժ. ապշիլ. թմրիլ, զըմբրիլ. կամ թառամիլ. լուծանիլ. լքանիլ. անզգայանալ. անշարժ մնալ՝ յերեսաց երկիւղի, ցաւոց, թմրեցուցիչ իրաց. փատ կտրիլ.
Լուծան լքան ընդարմացան, ի պարտութիւնս վատթարութեան մատնեցան յԱստուծոյ զօրութենէ անտի. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 24։)
Ընդ պատուհանն խոնարհեալ նայի, եւ կանգնի, մինչեւ ընդարմանայ. (Նեղոս.։)
Բազում սերմանիք ի բազում ամաց ընդարմացեալ կացին ընդ հողով անբոյսք. (Մամբր.։)
Պաղեալ ի ցրտոյ եւ ընդարմացեալ. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Նարկէն, ընդարմանալ. (Գաղիան.։)
contrary, opposed;
opposite, mimical;
unfortunate;
— պատասխանի, an adeguate or prompt reply;
against, on the contrary, the wrong side, outward, the wrong way;
before, in face;
— դառնալ, կալ, գտանիլ, հարկանիլ, to oppose, to resist, to counteract, to make head against, to cope with;
— յառնել, to rise up against;
to combat;
— գանձանակին, opposite the money-box;
վէմ — դնել դրամ, to place a stone against the door;
զդուրս — դնել, to close the doors;
բանիցն — բերել, to reply opportunely, to respond;
— եղեւ նոցա իրն, they succeeded badly in that affair;
յետս — ընթեռնուլ, to cavil, to sophisticate;
instead otherwise, on the contrary;
— հակառակութիւն, cf. Ընդդէմդարձութիւն.
ἑναντίος, τἁναντίος, ἁντίθετος adversus, oppositus, contrarius Հակադրեալ. հակառակ ինչ. ներհակ. ներհական. դիմակաց. եւ Որ ինչ կայ ի դէմս կոյս. դէմը.
Ոչ կարացին տալ պատասխանի ընդդէմ Յոբայ. (Յոբ. ՟Լ՟Բ. 3։)
Ընդդէմ է բարւոյն՝ չար։ Հարկեցայց զընդդէմսն ասել։ Զի մի՛ բարիքն փոխեսցին առ ընդդէմս։ Յընդդիմացն յորժամ մի ինչ ի դուրս ելցէ, զհետ մտանէ միւսն. (Փիլ.։)
Վասն զի Աստուած է, ոչ գոն նորա ընդդէմք, այլ յամենայն ի կողմանց ամենայնիւ՝ օգտութիւնք երեւին. (Եղիշ. խաչել.։)
Ընդդիմացն փոխանորդութեամբ փոփոխեալ լինի։ Ընդդիմօքն խառնեալ ի միասին որակութեամբք։ Խառնեալ ի ձեռն ընդդիմացն. (Նիւս. կազմ.։)
Յընդդիմաց կողմանէ պատասխանի. (Լծ. ածաբ.։)
Զընդդէմ արեգական կողմն անձաւին հրաշակերտեաց. իմա՛ զհանդիպակաց զարեւմտեան. (Խոր. ՟Ա. 15։)
ԸՆԴԴԷՄ. ԸՆԴ ԴԷՄ. նխ. κατέναντι, ἁπέναντι, ἑξεναντίας, κατενώπιον adversus, contra եւ այլն. որպէս Հակառակ. ներհակ. դէմ.
Հա՛ն զսուր քո ընդդէմ հալածչաց իմոց։ Ոչ ոք կացցէ ընդդէմ ձեր։ Եթէ բռնասցի մին, երկուքն կայցեն ընդդէմ նորա.եւ այլն։
Եւս եւ ընդ մէջ արկանելով զայլ բառ, կամ կրկնելով զընդն.
Ընդ հողմոյն դէմ չկարաց ինչ զօրել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
Ոչ կարեմք մեք ընդ ճշմարտութեանն դէմ գործել ինչ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Երթա՛յք դուք ի գեղդ, որ ընդդէմ ձեր կայ։ Առաջի տապանակին վկայութեան՝ ընդդէմ վկայութեանն։ Ընդ կողմն արեւելից՝ ընդդէմ քաւութեանն։ Կայր Յիսուս ընդդէմ գանձանակին.եւ այլն։
Բանալ զդիւանդ արքունի ընդդէմ առնդ եկելոյ։ Որք ընդդէմ հային լերինն ... սապէս եւ ընդդէմ դաշտին հիւսիսոյ ... իսկ ընդդէմ արեւելից եւ արեւմտից. (Խոր. ՟Ա. 8։ ՟Գ. 59։)
Ընդդէմ լինէր սուրբ եպիսկոպոսացն. որոց բազում մեծարանս ցուցեալ. (Կորիւն.։)
Ի վեր հայել ընդդէմ երեսացն Աստուծոյ. (Մաշկ.։)
Եւ անդէն աւետարանական բանիցն ընդդէմ բերեն, թէ ի գիշերի համբարձէ՛ք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զվարագոյր վերին կամարին՝ բանայր ընդդէմ Նախավկային. (Գանձ.։)
ԸՆԴԴԷՄ. մ. որպէս Հակառակ. եւ Փոխանակ. ըստ յն. լտ. ի բարդութիւնս, կամ ի բաղադրութիւնս բայից. ἁντι- re- կամ հյ. դիմա". հակա". փոխա". զոր օրինակ ասի.
Կալ ընդդէմ։ Ընդդէմ կալ։ Ընդդէմ դառնալ, դնել, գտանիլ.եւ այլն։
Ընդդէմ չափել մեղացն՝ զուղղութիւնսն. (Ածաբ. մկրտ.։)
Կամեցար մահուանն մեր՝ պատիւ եւ փառս կշռել ընդդէմ. (Լմբ. սղ.։)
Դու ցրես զնետս չարութեանն՝ ընդդէմ կառուցեալ անուան սուրբ արձան. (Նար. խչ.։)
ՅԸՆԴԴԻՄԷՆ. ԶԸՆԴԴԷՄՆ. մ. Ընդ հակառակն. զհակառակն. ներհակը, մէկալ կողմանէ.
Ո՛չ ամենայն իրօք՝ միասնաբար ասացեալքն՝ եւ առանձնաբար ասին. որպէս եւ յընդդիմէն, եւ ո՛չ ամենեւին առանձնաբար ասացեալքն եւ միասնաբար ասիլ կարօղ գոն. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Եկն սատանայ ընդդէմ յանդիման, եւ ասէ ցնա. (Ճ. ՟Ժ.։)
refractory, restive;
cf. Հակառակասէր.
Սովորեալ յընդդիմութիւն. հակառակասէր,
to enchase, to fit into, to set, to mount, to enchase, to set in a bezel;
to string pearls, to interweave, to entwine, to braid, to form a tress;
ընդելուզեալ ակամբք՝ մարգարտով, adorned, set with jewels or pearls, ornamented with gold, or arabesqued;
ընդելուզեալ յոսկի, set in gold.
καθυφαίνω connecto, contexo ἑμπλήκω implico συνείρω, ἁγείρω colligo եւ այլն. Ագուցանել ընդ միմեանս կամ ի մի շար. յեռուլ. յերիւրել. հիւսել. յարել. շարունակել. հագցընել կամ կցել իրարու հետ, հուսել.
Ընդելուզցես ի նմա ընդելուզուած ըստ չորեքկարգեան ականց։ Ընդելուզեալ ոսկւով. (Ել. ՟Ի՟Ը. 17։ ՟Լ՟Թ. 13։)
Ընդելուզեալ ... ակամբք պատուականօք. (Ես. ՟Ա. 6։)
Ընդելուզցես զշրթունս քո ընդ շրթունս իմ. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 16։)
Զամենայն պատուականս (յականց՝) զոր առի ի քէն, ընդելուզից ի սմա. (Ճ. ՟Բ. (որ ի Գ. սխալ գրի, ընդելուզեցի ի սմա)։)
Զի քեզ լուսաւորագոյն ընդելուզանիցես պսակ։ Հիւսուածոյս եւ ընդելուզեալս մարգարտով. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Ընդելուզանէ զբանն՝ յԱստուծոյ օգնականութենէն, եւ յիւրոց կամաց. (Ոսկ. ես.։)
ԸՆԴԵԼՈՒԶԱՆԵԼ. Ելուզանել՝ այսինքն հանել ի ներքուստ ի վեր. տակէն հանել.
Էր նոցա գանձ բազում ի կարաս թաքուցեալ ի գետնափոր տանն. եւ յերկիւղ կասկածանաց եղեալ՝ թէ իցէ ընդելուզեալ տաճկաց՝ գտեալ զպահեստ գանձին՝ ծախիցեն զզօրութիւն նորա. (Արծր. ՟Բ. 6։)
interval, space;
discontinued, intermittent;
loose;
different, separate;
less, lesser;
intermittent;
differently, otherwise;
nor more nor less;
ամք սակաւ ինչ — իբիւրուց, a little less than 10 000 years;
ի՞ւ իցեմք — ի նոցանէ, in what do we differ from them ? ոչ ինչ — է ի նմանէ, he differs not from him;
նուազ ինչ — ի փչմանէ լինել շնչոյն, to be almost at the last extremity, or last gasp;
չեն — յերազոց, they resemble dreams.
իբր նխ. ἦττων, -ον. ἦσσων, -ον minor, minus. կամ բացասաբար, οὑδέν ἦττον nihilominus Տարբեր. ունօղ զխտիր կամ զհատումն. աննման. հեռի. կամ նուազ. պակաս. ի վայր. խոնարհագոյն. պակաս, քիչ, վար.
Որով (բանիւն) ընդհատ յանասնոց եմք։ Ի՞ւ իւիք ընդհատ իցեմք յայնպիսի սողնոց։ Զի՞նչ ի քօշից եւ ի խոզից ընդհատ իցեն, որ զայսպիսի բանս խօսիցին։ Չեն ինչ ընդհատ ի բանտէ աստի՝ կեանքս, եւ այլն. (Ոսկ. ստէպ։)
Գաղգաղայն սակաւ ինչ ընդհատ յանւոյ է. (Կիւրղ. յես.։)
Ոչ ինչ են ընդհատ ի ձէնջ (զինուորակիցք ձեր). (՟Ա. Թագ. ՟Լ. 24։)
Ամս՝ սակաւ ինչ ընդհատ ի բիւրուց եւ ի վեց հազարաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եթէ յազնուականութիւն ոգւոցն հայիցիս, ոչինչ ընդհատ ի հրեշտակաց գտանես զմարդ. (Ոսկ. ես.։)
Ոչինչ ընդհատ երեւեցան յայնցանէ, որ ոչ ճաշակեցին զաշխարհ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Դժնդակ ինչ ախտ պատահէր, մինչ զի նուազ ինչ ընդհատ ի փչմանէ լինել շնչոյն. (Սկեւռ. լմբ.։)
Բայց զի մի՛ ի միջի մերոյ պատմութեանս ընդհատ երեւեսցի հուն մի, նշանակեցաք. (Բուզ. ՟Գ. 1։)
Ոչ ինչ էր նմա ընդհատ՝ գնալ ըստ մեղաց յերոբովամայ ... եւ ա՛ռ կին զյեզաբէլ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 31.) (որպէս թէ, չէր նմա խտիր կամ հեռի. այլ ըստ յն. չէր բաւական կամ շատ)
Որպէս տնկոց զոստ կտրել կամեցեալ, եւ զարմատն թողեալ, ոչինչ ընդհատ արմատն մնացեալ զնոյն դարձեալ բղխէ. (Բրս. հց.) այսինքն ոչինչ նուազ, նոյնպէս, անխտիր։
Որպէս շանցդ եւ հմակերացդ է՝ անհարթ ատամանցդ՝ ի մէջ ընդհատիցն արտաքս ծորելով. (Նիւս. կազմ.։)
that leaps, that bounds;
jumping, starting;
by stealth, stealthily;
rebounding, by fits and starts;
by skips and jumps;
palpitating, bounding;
— ի քնոյ լինել, to awake suddenly, to start from sleep;
— ի քնոյն զարթուցանել, to rouse suddenly, hurriedly;
— կալ, to leap, to hop, to rebound;
to start back with fear, to be startled, to retire, to frighten;
— խաղալ, to leap, to jump up, to rouse one's self;
— երթալ, to go with fear and trembling;
to go by leaps;
— խաղացումն ուսոց, շարժումն թիկանց, աչաց, shrugging of the shoulders;
nervous twitching of the eyes;
— անցանել, to leap, to leap over.
Որ ուժգին ոստչի, կամ ցնցմամբ յոտս յառնէ. եւ Ոստուցեալ. ի վեր վազեալ. վեր ցաթկօղ, կամ ցաթկելով.
Շփոթեցան, ընդոստ կացին. (Ճ. ՟Բ.։)
Դարձաւ վերստին առ հրեշտակսն՝ հարցանել, թէ զի՞նչ ընդոստ կացին. (Բրսղ. մրկ.։)
Զբնակիչս տեղւոյն ընդոստ առ ժամայն ի նորա տեսիլն հաւաքէր. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Յընդոստ զարկուած երկուց միջնորդաց (ժամահար կոչնակի). (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Յորովայնի զնա մարմնով յղացեալ կրեաց, եւ ոչինչ ընդոստ եղեալ անճառ տնօրէնութեան բանին Աստուծոյ. (Ոսկ. ի կոյսն.։)
ԸՆԴՈՍՏ ԸՆԴՈՍՏ. մ. Ընդոստմամբ. այսր անդր շարժմամբ. դողմամբ. եւ Դողութեամբ սրտի. վեր վեր ցաթկելով, եւ սրտադողով.
Որոց թիկունքն ընդոստ ընդոստ դողացեալ շարժէին։ Իրանունքն ընդոստ ընդոստ խաղայցեն։ Ընդոստ ընդոստ խաղայ (ի քուն), այսր անդր ստէպ ստէպ շրջշրջի ի գահոյսն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ ՟Բ. 19։ Փիլիպ. ՟Ժ՟Ե։)
Երթայր զհետ (Պետրոս բացագոյն) կեղակարծեօք ընդոստ ընդոստ սրտաթունդ. (Ճ. ՟Գ.։)
vain, void, useless;
empty;
indolent, idle;
in vain, uselessly, empty;
— առնել զակնկալութիւն, to deceive, to disappoint, to frustrate, to destroy the illusions of;
ամենայն ինչ — է, all is vanity.
μάταιος, κενός vanus, vacuus, inanis Ի սպառ ունայն. դատարկ. սնոտի. նանիր. սին. փուճ.
Ընդունայն է փրկութիւն մարդոյ. (Սղ. ՟Ծ՟Թ։)
Ընդունայն էին ամենայն մարդիկ բնութեամբ. (Իմ. ՟Ժ՟Գ։)
Ի յընդունայն երկրագործութիւնս։ Աշխատութիւնք ընդունայնք. (Նար.։)
Մի՛ ընդունայն զշնորհսն Աստուծոյ ընդունել ձեզ։ Ոչ ընդունայն ինչ ընթացայ, եւ ոչ ընդունայն վաստակեցի. (՟Բ. Կոր. ՟Զ. 1։ Փիլիպ. ՟Բ. 16։)
Ո՛չ ընդունայն՝ սուրհանդակ ամենայնի եղէ, ո՛չ ընդունայն թեւօք կիտոսին թեւացայ. (Փիլ. յովն.։)
to receive, to take, to admit, to embrace, to accept, to make welcome;
to gather together;
to derive;
to impetrate, to obtain;
to suit, to agree;
to approve, to confess, to consent, to acknowledge;
ոչ —, to deny, to disavow, to disapprove;
— զոք յաւազանէ, to stand godfather, godmother to a child;
մեղս —, to fall into sin;
— մտաց աչօք, to conceive, to seize mentally;
պատուով — զոք, to receive with honour;
ոչ բարւոք — զոք, to give a bad reception;
— յինքետն, to learn by heart;
յաստուածս ընդկալաւ զնոսա, he has made of them his gods;
ի քէն ընդկալայ զկեանս, I owe you my life.
(ի Ունիմ, կալայ) δέχομαι, εἱσδέχομαι, ἑκδέχω, -ομαι (ի διά , եւ ἕχω ) λαμβάνω, ἁναλαμβάνω suscipio, recipio, accipio κομίζω fero, porto եւ այլն. Յինքն առնուլ հաճութեամբ. յանձն առնուլ. հաւանիլ. հաճիլ. ըմբռնել. առնուլ. բառնալ. հիւրընկալել. իրեն կամ իր քովը առնել.
Որ ընդունի զձեզ, զիս ընդունի։ Խնդութեամբ ընդունին զբանն։ Ոչ ընկալան զնա։ Ընկալցին զիս ի տունս իւրեանց։ Ընկալեալ բաժակ՝ գոհացաւ։ Զաղաչանսն ընկալաւ։ Ընկա՛լ զծառայս քո ի բարի։ Ընկալարո՛ւք զխրատ նորա։ Ընկալցի զնա խաւար։ Ի բազուկս իւրեանց ընկալցին զքեզ.եւ այլն։
Վասն սովուն՝ որ ընկալաւ զհրէայսն. այսինքն ըմբռնեաց եւ նկուն արար. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Ընկալեալ լինի զկենդանութիւն. (Եփր. ղեւտ.։)
ԸՆԴՈՒՆԵԼ. ἁντιλαμβάνομαι իբր Օգնական եւ ձեռնտու լինել։ (Սղ. ստէպ։)
Ընդունօղ ի մկրտութենէ. (Դիոն. եկեղ. ստէպ։)
Գտանի եւ Ընդունեցայ կամ Ընդունեցի, ընդունեա՛, ընդունեալ, եւ այլն, որ առ մեօք է ռամկական։ (ՃՃ.։ Շ. թղթ.։ Լմբ. առ լեւոն.։ Ոսկ. լս.։ Վրք. հց. ՟Է. ՟Ժ՟Զ։ Մաշկ.։ Վրդն.։ Երզն. եւ այլն։) Կրկին առմամբ ասի.
Զօտարս ընդունեցէ՛ք, զհիւրս ընկալարո՛ւք. (Եփր. ապաշխ.։)
Որպէս եւ Ընկալնուլ, ընկալնու, ընկալնոյր. ընկալցես։ (Մագ.։ Արշ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)
ԸՆԴՈՒՆԻ, նին. կր. այսինքն Ընկալեալ լինի, եւ այլն.
Արծաթ անպիտան ո՛չ ընդունի եւ կամ համբարի ի գանձ տէրունի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
Ընդունէին հիւրք երեկօթիւք։ Հիւրք անծանօթք ոչ ընդունէին. (Խոր. ՟Բ. 63։ ՟Գ. 20։)
cf. Ղենջակ.
Ղենջակ. կտաւ ածեալ զմիջով.
Լուաց զոտս աշակերտացն, եւ ջնջեաց ընթանոցաւն. (Ոսկ. ես.։)
course, race, gait, step, pace, way, means;
progress, succession, train, trace, thread;
method;
—ս առնուլ, to run;
—ից գործի, the feet;
— մի, walking distance;
հետի —, foot-race;
— մտաց, flight of thought;
— կենաց, life's career;
յրնթացս կենաց, in the course of life;
յընթացից ճանաչել զոք, to know one by hisg ait;
բարւոք լնուլ գընթացս իւր, to fulfil the duties of one's station, to discharge one's functions honourably;
արգելուլ զ—ս բանին, to say concisely, to shorten discourse;
—ք հողմոյ, direction Of the wind;
—ք արեգական, լուսանի, եղանակաց, course of the sun, moon, seasons;
—ք սակարանի, վաճառանոցի, հրապարակի, course Of Exchange, of the market.
ԸՆԹԱՑ ԸՆԹԱՑՔ δρόμος, δράμημα cursus, cursio որ եւ ԸՆԹԱՑՈՒԹԻՒՆ, ԸՆԹԱՑՈՒՄՆ. Գնացք արագագոյն. վազք. անցք. ճանապարհ. միջոց ճանապարհի կամ գործոյ. ... որպէս եւ Ընթացք ջրոց, ..., ռմկ. վազելը.
Արեգական եւ լուսնի անբաղբաղելի ընթացն։ Մարդկան, եւ ձիոց մարտկացն ընթացի՝ մրցանակ եդեալ լինի. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. լիւս.։)
Միով ընթացիւ զօվկիանոսիւ պատի։ Ո՞ւր է ընթացն Պօղոսի. (ՃՃ.։)
Առաւել սովորական է յոքնականն պէսպէս առմամբ.
Զի ո՛չ թեթեւաց են ընթացք։ Ընթացք աներեւոյթք անասնոց կայտռելոց։ Կասեաց ընթացօղն յընթացից իւրոց։ Իբրեւ լնոյր Յովհաննէս զընթացսն։ Զընթացսն կատարեցի.եւ այլն։
Հարցցո՛ւք զլսելիս, որոյ արագագոյն եւ կատարելագոյն են ընթացքն. (Փիլ. իմաստն.։)
Զընթացից գործին (զոտս)։ Արագաթռիչ ընթացիւք մտաց։ Ընթացք երկրածնաց, կամ կենցաղոյս, կամ ամանակաց։ Ընթացից ձայնի։ Յընթացս անիրաւութեանց խորհրդոց, կամ ախտի։ Ընթացքն հրեշտակական (այսինքն վարքն), եւ այլն. (Նար.։)
to read;
— ընդ միտս, դաշն ձայնիւ, — to one's self;
— ի ձայն, բարձրաձայն —, — aloud;
— յականջս ուրուք, — in the presence of;
անսայթաք —, — currently;
կակազելով —, — hesitatingly;
to stammer;
— հարեւանցի, վեր ի վերոյ, to look through, or to skim over a book;
յառաջ վարել զ—ն, — on;
կրկին եւ երեքկին —, — over and over again;
տալ —, to cause -;
մանուկ քո գիտէ՞ —, can your boy read ? ընթերցեալ զթուղթդ, after the perusal of your letter;
յետս ընդդէմ —, cf. Ընդդէմ.
Առեալ զգիր ուխտին՝ ընթերցաւ յականջս ժողովրդեանն։ Ընթեռնուցուք զօրէնս զայս առաջի Իսրայէլի յականջս նոցա։ Ընթերցի՛ր զայդ. եւ ասիցէ, ոչ կարեմ ընթեռնուլ։ Ո՞չ իցէ ընթերցեալ ձեր։ Կամ թէ չիցէ՞ ընթերցեալ յօրէնս։ Ընթեռնոյր զԵսայի մարգարէ, եւ այլն։
Զմարգարէութիւնն Միքիայ ընթեռնու յականջս նոցա. (Երզն. մտթ.։) այսինքն յուշ առնէ նոցա։
Որպէս կր.
Յորժամ ընթեռնուցու առ ձեզ թուղթդ, արասջի՛ք, զի եւ ի լաւոդիդիկեցւոց եկեղեցւոջն ընթերցցի. (Կող. ՟Դ. 16։)
Ըստ բարբառոց մարգարէիցն, որ զամենայն շաբաթսն ընթեռնուին՝ դատեալ կատարեցին։ Ըստ ամենայն շաբաթուց ընթերցեալ. (Գծ. ՟Ժ՟Գ. 27։ եւ ՟Ժ՟Ե. 21։)
Զոր թէ կամիցիս, ընթե՛րց խնամով. եւ այսպէսգտցես. (Ղեւոնդ.։)
to offer, to present, to sacrifice, to give, to dedicate, to attribute, to lend, to propose, to refer, to confer, to devote, to render, to ascribe;
to make, to furnish;
to impose, to inscribe;
ի լոյս —, cf. Լոյս;
— զոք ի կեանս, to give life to;
to vivify;
— զոք առատ պարդեւօք, to load with presents;
to confer great services.
ԸՆԾԱՅԵՄ կամ ԸՆՁԱՅԵՄ. προσφέρω, καρπόω offero Ընծայ մատուցանել. ընձեռել ընձեռայս, այսինքն ի ձեռանէ տալ տուրս եւ նուէրս. նուիրել. պատարագել. եւ Պտղաբեր լինել Աստուծոյ. տալ երախայրիս.
Ցուցանեմ, եւ ոչ ընծայեմ։ Ի սպաս պաշտաման քեզ ընծայեցից։ Ընծայեցի քումդ եկեղեցեաց զայս նուէր բարեաց՝ բանից ցանկալեաց. (Նար.։)
ԸՆԾԱՅԵԼ. προφέρομαι, ἁνάγω profero, refero παρέχω adhibeo, praesto ἕναντι եւ այլն. ante եւ այլն. Յառաջ բերել. մատուցանել. վերագրել. յանդիման առնել, կր. լինել.
Կատարեցեր զփափաքումն ընծայելոյ քո ի տաճարին։ Որ ընծայես զարարածս բարձրելոյ քում հօր։ Որ ընծայեսցես զմեզ ի կեանսդ յաւիտենից. (Շար.։)
Խաչի կամաւ ընծայեաց։ Աճման հասակի զնոյն ընծայեցեր։ Յայտս մաքուրս՝ հերս ընծայես (իբր ընձիւղել)։ Ի մարմնոյս անօրինելոյ ընծային պտուղք դառնութեան։ Աչաց ընծայեաց զվերստին լոյս (ետ, շնորհեաց)։ Ընծայեալ մարմնոյս զմրաշարս գիծ (գրեալ, համարեալ) եւ այլն. (Նար.։)
Ընծայի ի նմա խորհուրդ լուսատեսակ խոստովանութեանն. այսինքն ի վեր երեւի. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Առատ պատարագօք ընծայեալ զնա. (Յհ. կթ.։)
Ընծայեալ զնոսա ոսկւով եւ արծաթով։ Զիւրաքանչիւր ի թագաւորացն ընծայեաց նմանապէս։ Ընծայեալ զնորածին արքայն. (Եպիփ. ծն.։)
offer, offering, dedication;
presentation;
թուղթ ընծայութեան, letter of recommendation;
Կոչումն ընծայութեան, catechism;
cf. Ընթերցուածագիր;
— լուսնի, new moon.
προσαγωγή accessus πάρεξις exhibitio ἁπόδειξις, ἕλεγχος argumentum Մատուցանելն, եւ մատչելն. տըւչութիւն. յանդիման կացուցումն. ցուցակութիւն. ապացոյց.
Որով եւ զընծայութիւնն ընկալաք հաւատովք ի շնորհս յայսոսիկ. (Հռ. ՟Ե. 2։)
Առ նորա անքննութիւնն՝ ընծայութիւն անգիտութեան մատուցանելի է. (Եզնիկ.։)
Թուղթք ընծայութեան առ ձեզ, կամ ի ձէնջ. (՟Բ. Կոր. ՟Գ. 1։)
Էած զինքն ընծայութեան թղթով առ վերակացու միաբանակեաց վանից. (Կլիմաք.։)
ԿՈՉՈՒՄՆ ԸՆԾԱՅՈՒԹԵԱՆ, կամ ԸՆԾԱՅՈՒԹԻՒՆ. κατήχησις catechesis, institutio Հրահանգ երախայից մկրտելեաց.
Դեգերեա՛ց կա՛ց ի կոչումն ընծայութեան։ Վասն մկրտութեան եւ ապաշխարութեան յառաջնում ընծայութեան անդ ասացաւ. (Կոչ. ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Զ։)
Զկոչումն ընծայութեանն յորդեգրութեանն շնորհս. (Յճխ. ՟Զ։)
Որք գայցեն ի կոչումն ընծայութեան. (Վրք. սեղբ.։)
Յընծայութեան կամ ի պակասութեան լուսնի. (Երզն. մտթ.։)
rich, fortunate, mouicd, opulent;
loaded with riches;
— լինել, to be rich, to have one's nest well feathered;
անթիւ —, very wealthy, extravagantly rich;
ըստ երկրի մասանց —, well off, in easy circumstances.
εὕπορος, εὑπορώτερος, πολυκτήμων, πλοῦτος opulentus, opulentissimus, dives Ընչեղ. ընչաշատ. բազմաստացուած. հարուստ. փարթամ. մեծատուն. ճոխ. ըստկի տէր.
Ոչ ընչաւէտ իբրեւ զնա (զԱստուած), որոյ իւր են ամենայն ստացուածք երեւելիք եւ աներեւոյթք. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Որք միանգամ ըստ երկրի մասանց ընչաւէտք. (Անյաղթ բարձր.։)
Նոքա են քան զամենեսեան ընչաւէտք, որք զցանկութիւն մեծութեան առ ոտն կոխեցին։ Զազատութիւնն վաճառեցին, եւ հացկատակք ընչաւետից մտին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ ՟Բ. 24։)
Ընչաւետաց, եւ իմաստնոց. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
to familiarize one's self, to grow tame, familiar with, to keep company, to frequent, to communicate;
to get inured, to accustom one's self;
անապատի —, to be accustomed to a hermits life;
— կանոնի հաւատոց, to observe the precepts of the Faith.
ԸՆՏԱՆԵՆԱՄ կամ ԸՆԴԱՆԵՆԱՄ. οἱκειοῦμαι, ἠμεροῦμαι familiaris vel domesticus reddor, adjungor, concilior, mansuefio որ եւ ԸՆՏԱՆԱՆԱՄ, կամ ԸՆԴԱՆԱՆԱՄ. Ընտանի, եւ ընդել լինել. մերձաւոր, եւ վարժ գտանիլ. կցորդիլ. մօտիկ ըլլալ, մասնակցիլ.
Հաստատեաց, ընտանեցաւ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 25։)
Գազանս՝ ի մարդկանէ ընտանենալ պարտ է. եւ բազում անգամ գիտացի ընտանեցեալս՝ առիւծս, ինծս, արջս, ոչ միայն առ կերակրօղսն՝ վասն հարկաւորացն շնորհի, այլեւ առ այլսն։ Սիրէ զյանդիմանօղսն, եւ ընդ խրատօղսն առաւել ընդանենայ. (Փիլ.։)
Ընտանեցաւ նոցա հուրն կիզող։ Ընտանենալ ամենազօր տէրութեանն. (Յճխ. ՟Թ. ՟Ժ՟Դ։)
Ընտանեցան նոքա կանոնին հաւատոց. յն. հետեւեցան. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 24։)
familiarity, confidence, communication, frequeutation;
habit;
intimacy;
friendship;
— ընդ կնոջ, carnal intercourse with a woman;
յ— կոչել, to domesticate, to tame.
ԸՆՏԱՆՈՒԹԻՒՆ կամ ԸՆԴԱՆՈՒԹԻՒՆ. οἱκειότης, τὸ οἱκεῖον familiaritas, privata necessitudo Ընտանի գոլն՝ ըստ ամենայն առման. մերձաւորութիւն. ազգականութիւն. ծանօթութիւն. հարազատութիւն. նմանութիւն. եւ Ընտելութիւն.
Սատակելի է իբրեւ թշնամի, սակաւ ինչ փոյթ արարեալք ընտանութեան. (Փիլ. բագն.։)
Զընտանութեան անուանսն ի մէջ բերէ՝ զեղբօրն եւ զքեռն. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Ընտանութիւն առ հայրն։ Առ քեզ ընտանութեան։ Յընտանութենէ իմաստնոց։ Մերձաւոր ընտանութեամբ։ Յընտանութիւն արեանն Յիսուսի ներկեալ զարդարես. (եւ այլն. Նար.։)
Եւ իբր Ընդելութիւն. կամ հեղութիւն. ἠμερότης mansuetudo
Յընտանութիւն եւ ի հասարակութիւն կոչելով. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
chosen, worthy;
fine, good;
civil, of good family, elegant, excellent, exquisite, nice, genteel, pretty, noble, polished, precious, pure, singular, sovereign, superb;
the best, the most excellent, the choice, the select, the flower, the cream;
զընտիր զարդուցն եդին ի հպարատութիւն, precious ornaments served to beget pride;
զ—ս Գաղղիոյ սատակեաց, he beat down the choice troops, the flower of France;
գումարել զ— նահատակս, զօրս, to reunite the bravest warriors, the picked soldiers;
— անասունք, very fast animals;
— յոյժ, best, first quality;
cf. Ընտրելագոյն;
— մատենագիր, classic author;
ընդ —ս հանել, to select, to make choice of, to elect;
յ— առնել, to give the choice, to permit the selection;
— առնել, to choose, to make choice of, to appreciate;
ընտրոյ տէր, he who has the choice, arbiter;
զնոսա թողացոյց ընտրոյ տեարս լինել, he left them the choice.
ἑκλεκτός, ἑπίλεκτος electus δόκιμος , δεδοκιμάσμενος probatus ἁγαθός, βέλτιστος bonus, optimus որ եւ գրի Ընդիր. Լաւ եւ պատուական՝ համեմատութեամբ իրի ընդ իրի. զատեալ եւ որոշեալ իբրեւ ազնիւ, հաճոյական, եւ խնդրելի. ըռինտ, պինտ աղէկը.
Ընտիր շիրիմք, կամ կառք, երիվարք, ոսկի, արծաթ, վէմ։ Ազգ ընտիր։ Երիտասարդք ընտիրք, եւ այլն։ Զամենայն ընտիրս պատարագաց ձերոց (ըստ յն. չէզոքաբար). (Օր. ՟Ժ՟Բ. 11։)
Զընտիր կողմն անդոյ իւրոյ, եւ զընտիր այգւոյ իւրոյ տուժեսցի. (Ել. ՟Ի՟Բ. 5։)
Արծաթոյ ընտրոյ վաճառականաց. (Ծն. ՟Ի՟Գ. 16։)
Եկեալ հասեալ ընտրիւք եւ վառելովք ոմամբք. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Ո՛չ յոռի տնկոց, այլ՝ յազնուաց եւ յընտրոց. (Ոսկ. ես.։)
Ընկէց զտախտակսն ընտիրս, զի ձեռք պիղծք մի՛ ընկալցին զնա. (Եփր. ել.։)
ԸՆՏԻՐ ԸՆՏԻՐ. այսինքն Ընտիրք. ա. գ. (ըստ յն. չէզոք) աղէկները.
Ընտիր ընտիր հետեւակօք. (Յուդթ. ՟Բ. 11։)
Զընտիր ընտիր երկիրն. (Եզեկ. ՟Ի՟Ե. 9։)
Զընտիր ընտիրս յԻսրայէլէ սատակեաց. յն. զընտիրսն իսրայէլի. (Սղ. ՟Հ՟Է 31։)
Ընտիր ընտիր մեղու. առջի ելած մեղրը. յն. առաջին. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 17։)
Զընտիր ընտիր նահատակացն շուրջ զիւրեւ գումարէր. (Եղիշ. ՟Զ։)
Անդէն իսկ ի մանկութենէ զընտիր ընտիր առաքինութեանցն յանձին ունիցին. (Ոսկ. ես.։)
Անդ ապա կրկնակի ընդ ընտիրս հանեալ. (Յհ. կթ.։)
ՅԸՆՏԻՐ ԱՌՆԵԼ ՈՒՄԵՔ. Առաջի դնել առ ընտրելոյ զոր կամի.
Զի թէ յընտիր ոք առնէր, կա՛մ զակն մի միայն հանել, եւ կամ ամենեւին իսկ զամենայն կորուսանել։ Քեզ եթէ յընտիր ոք առնէր՝ մեռեալս յարուցանել յանուն նորա, կամ թէ վասն նորա անուանն մեռանել, զո՞ր լաւ համարէիր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ ՟Բ. 21։)
ԸՆՏՐՈՅ ՏԷՐ, տեարք. Տէր եւ իշխան ընտրութեան. դատաւոր որոշիչ ըստ կամս իւր.
Ոչ աղաչեաց պարզաբար (գալ ի տուն իւր), այլ զնոսա թողացոյց ընտրոյ տեարս լինել. (Ոսկ. գծ.։)
choicest, flower;
—աւ, select, choice, picked;
by choice, by selection;
մանկունք —աւ, the flower of the youth;
կաչառք —աւ, rich or precious gifts.
Ժիրաժիր մանկունս ընտրանաւ զայն յուսումն արուեստականաց տային. յն. ստորակարգելով. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 12։)
Զմիս ընտրանաց (յն. ընտրելոց) կերիցէ. (Զաք. ՟Ծ՟Ա. 16։)
Զի որ ընտրանաւն ինչ ոք իցէ, աւելի իմն պատուական է, եւ աւելի իմն գութ կայ ընդ նմա այնր՝ որ ընտրիցէն. (Ոսկ. ես.։)
Միւս եւս գիրք՝ մաքառումն ընտրանաւ. ((յն. պէսպէս կամ ընտիր). Եւս. պտմ. ՟Ե. 26։)
to elect, to choose;
to pick, to sort, to cull;
to discern;
to judge;
to distinguish, to difference, to know;
to decide;
to love, to embrace, to prefer;
— զարժանն, to discern what is just;
— զժամանակն, to choose the time, to select the opportunity;
անկիւնս անկիւնս ընտրեալ, angular;
ընտրեալ կալաւ, he has chosen;
ընտրեցից մեռանել, I would prefer to die.
ԸՆՏՐԵՄ ἑκλέγομαι, ἑπιλέγω, ἁερέω , ἁερετίζω, δοκιμάζω, διαστέλλω, διακρίνω eligo, deligo, seligo, probo, discerno որ եւ ԸՆԴՐԵՄ (նովին հնչմամբ). Որպէս թէ ընդ իր եւ ընդ իր որոշումն առնել լաւութեան. որոշել իբրեւ պատուական՝ ազնիւ եւ հաճոյական. դատել, զննել, զանազանել, եւ զատուցանել զլաւն եւ առնուլ՝ ի խնդիր ելանելով, կամ քաղելով.
Ընտրեաց իւր ղովդ զամենայն կողմանս Յորդանանու։ Զոր ընտրեսցէ տէր։ Ընտրեաց զձեզ քան զամենայն ազգս։ Ընտրեաց ի ժառանգութիւն իւր։ Ընտրեաց յամենայն երիտասարդաց իսրայելի։ Ընտրեաց հիւսն փայտ։ Զսուրբն ի պղծոյն ոչ ընտրէին։ Ընտրել ի մէջ սրբոյն եւ պղծոյն (այսինքն ընտրութիւն առնել)։ Ընտրեալքդ յորովայնէ.եւ այլն։
Բարւոք ընտրեաց՝ որ ասացն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ժամանակին ընտրօ՛ղ լեր, եւ մի՛ գործոյն խտրօղ. (Լմբ. ժղ.։)
Ընտրող որոշմամբ. այսինքն ընտրողական, խոհական. (Լմբ. պտրգ.։)
choice, election, suffrage, choosing, wish;
arbitration, deliberative, decision, discernment, distinction, discretion;
option;
scrutiny, taste;
անօթ ընտրութեան, a vessel of mercy, chosen instrument;
— ինքնակամ, liberty, free will;
— առնել, to distinguish;
ընտրութեամբ, by election, or choice.
αἴρεσις, ἑκλογή electio διαίρεσις, διάκρισις distinctio Ընտրելն. ընտրիլն. որոշումն. դատումն. կամք. զանազանութիւն. խտիր.
Բայց յընտրութեան քո ըզբարին՝ անկայ ի բաց ըստ խոտանին. (Յս. որդի.։)
Ընտրութիւն ... Ընտրութիւն ելից նորա ... ընտրութիւնք բաժնի նորա. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 1 = 7. (իբր որոշումն պաշտաման վիճակաւ)։)
Ինքնակամ ընտրութեամբ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Առանց իրիք ընտրութեան ե՛ւ Քրիստոս ե՛ւ Աստուած անուանէ զնա. այսինքն անխտիր. (Ոսկ. հռ.։)
according to, in relation to, as for, conformably with, agreeably to;
proportionably, at the rate of;
after;
near, relatively;
for, as for;
on;
of;
out;
— իս, — իմումս կարծեաց, according to me, in my opinion;
— իւրում կարի, according to capacity, to the best of one's ability;
այր — սրտին Աստուածոյ, a man after Gods own heart;
կին իցէ քո — միտս, if thou hast a wife after thine own heart;
— բախտի եղեալ նորա, fortunately;
— պատկերի մերում եւ — նմանութեան, in our image and likeness;
— հիւսիսոյ Կխրնոյ, north of Erzeroum;
— անձին, upon one's back;
wearing upon, — the shoulders, — the body;
— ճանապարհին, about the streets;
— հրապարակս գնալ, to pass through, or to wander about the public places;
— բնութեան բարի, naturally or essentially good;
ի չափու կալայց զանձն — օրինակի նորա, I shall be governed by his example;
ելանել — քաղաքն, to go out of town;
այր — առնէ, one after the other;
ամ — ամէ, annually, every year;
օր — օրէ, daily, every day;
— նախահօրն յանցանաց, for the sin of the first father;
— չափու եկամտիցն, in proportion to his income;
— աչս դատել, to judge from the appearance;
— իրետրս պատշաճեալ, well proportioned, symmetrical;
— տեղիս տեղիս եւ — աշխարհս աշխարհս, according to the various places, and different provinces;
— տունս ազգացն՝ ոչխար — երդ, a lamb for every family and every house;
հրաժարել — նմանութիւն, to have no equal, unique;
անցանել — ասհմանս քո, to pass through your confines;
— բանս անցանել, to be inexpressible;
— միտս անցանել, to be beyond understanding, to be past finding out, inconceivable, incomprehensible;
անցանել — չափ, to go beyond;
— ակն լինել յումեքէ, to be far from the sight of, alienated;
— ինքեան, of one's self;
naturally, essentially;
— ամենայնի, totally, in all, entirely;
— այնմ, as is said;
as they say;
— իրիք, — իմիք, in some part, in a certain sense, in some way, or manner;
in part;
— որում, as;
since;
therefore;
— որում..., — նմին, or նոյնպէս, or այսպէս, as..., as;
so..., as;
— օրէն, like, after the fashion of;
— նմանէ, after him;
— այսմանէ, like this, similarly, equally;
եւ որ — այսմանէ.
κατά, κατ’ (լծ. ըստ. որպէս եւ κάτω , է ի ստոր). secundum, juxta ἁκολούθως consequenter եւ այլն. Հանգէտ. հանգոյն. համեմատ. յար եւ նման այնպէս՝ որպէս. եւ Զհետ երթալով նմանութեան առաջնոյն որպէս երկրորդ. կամ ի ստորեւ քան զառաջինն կարգեալ. պէս.
Ըստ պատկերի մերում եւ ըստ նմանութեան։ Ըստ անուանց ազգացն։ Ըստ բանիդ ըստ այդմիկ։ Եղիցի ըստ բանի քում։ Ըստ իւրում կարի։ Ըստ ժամանակին՝ որպէս եւ խօսեցաւ։ Ըստ յաճախելոյ արմտեացն։ Ըստ պակասելոյ ամացն.եւ այլն։
Ոչ գոյ ըստ նմա մարդ արդար. (Ոսկ. ես.։)
Որ ոչ ումեք տուեալ յ՝ըստ աշխարհիս զօրաւորաց. (Սարկ. քհ.։)
Նոյն իսկ մայր է եւ կոյս, այն որ ըստ մեզ՝ (այսինքն բնականաբար) ոչ է. (Լծ. ածաբ.։)
Ի նոյն տրական հոլով պէսպէս առմունք գտանին՝ բացատրելիք այլովք նախադրութեամբք կամ նախդրովք.
Գինդս ոսկիս մի մի ըստ դահեկանի ձուլոյ. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 22.) այսինքն ի ձոյլ դահեկանէ, կամ արժօղ զձոյլ դահեկան։
Հանցեն ջուրք ... թռչունս թեւաւորս ի վերայ երկրի ըստ հաստատութեան երկնից. (Ծն. ՟Ա. 20.) իբր ի ստորեւ կամ հանդէպ, շուրջ.
Բանակեցոյց ըստ ճանապարհին բեթսակարիայ. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 33.) այսինքն ի կողմանս, դէպ ի։
Որ շատ խօսի, ապաքէն ըստ (կամ ընդ) նմին եւ լսիցէ. (Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 2.) յն. փոխանակաւ կամ ընդ հակառակն լուիցէ։
Ըստ հրամանացն։ Ըստ օրինացն. (՟Ա. Եզր. ՟Է. 9։ ՟Ը. 23։) յն. հետեւապէս, կամ հետեւողութեամբ։
Ըստ այսմ օրինակի, ըստ նշանակի, ըստ բնութեան. եւ այլն այսինքն սովին օրինակաւ, նշանակաւ, բնութեամբ կամ ի բնէ, եւ այլն։
Մեկնեալք ի միմեանց ըստ նախահօրն պատրանաց. (Շար.) այսինքն ի պատճառս, վասն։
Ըստ բոլոր ընկալեալ մարմնոյ. (Խոր. ՟Բ. 8. այսինքն ընդ բոլոր մարմին։)
Ըստ հիւսիւսոյ Երասխայ. այսինքն ի կողմն։
ԸՍՏ. Աննախդիր բացառականաւ՝ ուր ըստն լինի իբր նախդիր, նշանակէ Հանգոյն եւ Զկնի միանգամայն, այսինքն հետեւելով առաջնոյն նովին կարգաւ եւ նմանութեամբ. կամ որպէս՝ Եւ որ ի կարգին. կամ Եւ այլն. καθεξῆς, ἑφεξῆς sic deinceps μετά, κατά post, juxta, ad, in, de
Եւ զթագաւորսն՝ որ ըստ նմանէ էին։ Այր ըստ առնէ՛ի վերայ գործոյ իւրեանց։ Այր ըստ առնէ մոլորեցան. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 8։ Թուոց. ՟Դ. 49։ Ես. ՟Խ՟Է. 18։)
Կարգ ըստ կարգէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Բնակեցայց ի նոսա, եւ գնացից ի նոսա՝ ասէ, եւ որք ըստ այսմանէ. (Սարկ. հանգ.։)
Զթռչնոց ասէ, զի ըստ հաստատութենէն երկնից թռնուցուն ... եղիցին թռչել ի վերայ երկրի ըստ հաստատութենէն երկնից. (Կիւրղ. ծն.։)
ԸՍՏ. Աննախդիր հայցականաւ, որ եւ աննախդիր տրական, ուր Ըստն կարծի նախդիր, այլ պահէ զբուն նշանակութիւն, որպէս թէ լինէր վերջահոլով տրական.
Երթալ ըստ կամս իւրեանց։ Տալ ցորեան ըստ բերան։ Գրգել ըստ օրէնս նախնեաց։ Հատուցանել իւրաքանչիւր ըստ գործս։ Ըստ աչս դատել.եւ այլն։
Քահանայապետութիւն է ըստ իս՝ կարգ սրբազան եւ հանճար. (Դիոն. երկն.։) ի յն. ասի, ըստ դատման իմում։
Աղօթս արասցէ քեզ, ո՛չ իմաստուն մարդ՝ ըստ իս, այլ յիս առաջնորդական պետ ոգին. (Փիլ. լին. ՟Դ. 198։)
Բարեբանէին ըստ արժանի (այսինքն արժանեաց) իմոց փառացն։ Թողլով զպատշաճն ըստ իս (այսինքն ինձ), յանպատշաճագոյնն իմ ընկղմեցան խորհուրդս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զիջանելով ըստ իս որ ինչ այդր կայցէ. (Ոսկ. գծ.։)
Սոյնպէս լինի առընթեր աներեւոյթ բայից՝ յունական ոճով, փոխանակ դերբայի՝ որ չիք առ յոյնս. զոր օրինակ,
Ըստ կազդուրել մանկանց. (Ծն. ՟Լ՟Գ. 14։)
Տեղիք ինչ են ծովուց, որոց ջուրն ըստ աճել լուսնին աճէ, եւ ըստ լնուլն լնու, եւ ըստ պակասելն պակասէ. (Եզնիկ.։)
Ադամ եղեւ (իբր զմի ի մէնջ), փոխանակ զի ասիցէ, թէ կամեցաւ լինել. այլ եղեւ ըստ դնել մտաց իւրոց չարաց. (Եփր. ծն.։)
Ոմանք ըստ հրապարակս, կամ ըստ լայնափողոցս, եւ կամ ըստ նրբափողոցս յարձակեալ գնան. (Նիւս. բն. ՟Ժ՟Ա։)
ԸՍՏ. առընթեր բայիցս Անցանեմ, Ելանեմ, եւ այլն. (ուր ի յն. դնի հայցական խնդիր), նշանակէ Քան զ. անդր քան. արտաքոյ, ի դուրս. օտար. հեռի. բաց ի. ի.
Անցանել ըստ բլուրս եւ ըստ արձանս ըստ այս։ Ըստ Յորդանան։ Ըստ Հռովս։ Ըստ հաստատութիւն եւ ըստ երդումն. (Ծն. ՟Լ՟Ա. 52։ Թուոց. ՟Լ՟Բ. 29։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 1։ ՟Ա. Մակ. ՟Է. 18։)
Անցանել ըստ սահման, ըստ ջուր, ըստ բանակ, ըստ օրէնս Աստուծոյ.եւ այլն։
Անփորձութեամբ կառավարին ըստ ձեռն ելեալքն։ Ըստ գաւիթն ոչ ելանելով արտաքս. (Փիլ.։)
Ըստ Աստուծոյ երկիւղին սահմանս արտաքս ելեալ։ Ըստ երկիր անդր ոչինչ է. (Եզնիկ.։)
Անցեալ է ըստ օրինակ, եւ հրաժարեալ ըստ նմանութիւն։ Անցեալ է ըստ քանակութիւն, եւ վրիպեալ ըստ բժշկութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Ե. եւ ՟Ե։)
Մինչ յաշխարհիս էաք, ըստ ակն էաք ի Տեառնէ. այժմ իբրեւ ելանեմք յաշխարհէ, ըստ տեառն լինիմք. (Ճ. ՟Բ.։)
Զի՞նչ բնաւ պիտոյ են աչք օտարոտիք ի մեր վկայութիւն՝ ըստ այնմ (կամ այն) որ միշտ զմեզ հանապազ տեսանելոց են աչք (Աստուծոյ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Ըստ բնութեան գութս, եւ ըստ ծնողաց խնամս անցանէ Աստուծոյ մարդասիրութիւն. (Ոսկ. ես.։)
ԸՍՏ ԱՅՆՄ. ԸՍՏ ԱՅՆՄՆ. մ.շ. Ըստ այնմ բանի գրոցն. ըստ ասացելումն. որպէս. զոր օրինակ.
Ըստ այնմ, թէ ակնկալութիւն արարածոցս յայտնութեան որդւոյն Աստուծոյ սպասէ. (Ագաթ.։)
Եղեն պետք եւ իշխանք. ըստ այնմն, կացուցեր զնոսա իշխանս ընդ ամենայն երկիր. (Սկեւռ. ես.։)
ԸՍՏ ՈՐՈՒՄ. մ. καθώς, καθά velut, sicut, prout Ըստ այնմ որ՝ կամ զի. որպէս. զոր օրինակ. ինչպէս որ.
Իշխանութիւն դատելոյ առնու, ո՛չ ըստ որում բան է եւ Աստուած՝ որդին առնու, այլ ըստ որումն եղեւ մարդ, է՛ համարելի զառնուլն մարդկութեան. (Կիւրղ. գանձ.։)
Սովոր են մարդիք ըստ որում ի դիմաց, այսպէս եւ ի խօսից ճանաչել զծանօթսն. (Սկեւռ. յար.։)
Ղազար, եւ ըստ նմայքն, որ սքանչելեօքն փրկչին յարեան. (Խոսրովիկ.։)
Եւ է այն ըստ Նեստորի, եւ որոց ըստնմայց. (Սարկ. հանգ.։)
ԸՍՏՆՄԱՆԷՔ. Որք յետ նորա ըստ օրինակի նորա. հետագայք. յաջորդք հետզհետէ կարգաւ.
Դաս ունի այբն նախկին գոլոյ, եւ ըստ նմանէքն եւ տեսակ զատելոյ յայլս զատուցեալ. (Մագ. քեր.։)
ԸՍՏ ՕՐԷՆ. նխ. Զօրէն. ըստ օրինի, այսինքն ըստ օրինակի. հանգոյն. ի նմանութիւն. ըստ. որպէս. պէս.
Ըստ օրէն հիւսանց, որք արհեստին են մակացուք։ Ըստ օրէն նոցա ի վերինս հայելով։ Ըստ օրէն բուժողացն։ Ըստ օրէն տեսլեան։ Ըստ օրէն աչաց։ Ըստ օրէն (այնր) զոր Գրիգորն արժանի գովեստի վարկանի. (Մագ.։)
crown, diadem, royal crown;
the Crown or regal authority, kingdom;
glory, honour;
— պապական, tiara, the pope's crown;
— եպիսկոպոսական, mitre;
— ոսկի, crown of gold;
cf. Պսակ;
— առնուլ, to become king, to reign, cf. Թագաւորեմ;
թագ ազնուականաց ―, coronet;
թագ դնել, կապել (անձին), to crown one's self, to put on the crown, to bind on the diadem;
թագ դնել (այլում), to crown, to place a crown on the head of, to cause to rule, cf. Թագաւորեմ;
եդաւ զթագ զասիացւոց, he crowned himself with the diadem of Asia;
թագաւ / թագիւ պսակիլ, to be crowned;
առնուլ զթագ ուրուք, to mount another's throne;
թագ ի գլուխ, crowned, wearing a crown on the head.
- ի, աւ կամ իւ կամ ով, աց կամ ից, իւք, օք, ովք որ եւ թ. թաճ. δίδημα diadema, corona regis Պսակ կամ կամ խոյր արքայական ի ձեւ գլխոյ նռան.
Ետ ցնա թագ եւ պատմուճան եւ զմատանին զիւր։ Պսակեցաւ կրկին՝ թագաւն ասիացւոց, եւ թագաւն եգիպտացւոց։ Եդ ի վերայ գլխոյ նորա զթագ կանանցն։ Թագ ի բեհեզոյ եւ ի ծիրանւոյ։ Թագ արքայութեան։ Զթագն գեղեցկութեան։ Մեծութիւն քո թագ ի վերայ գլխոց նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 15։ ՟Ը. 14։ Եսթ. ՟Բ. 17։ ՟Ը. 15։ Ես. ՟Կ՟Բ. 3։ Իմ. ՟Ե. 17։ ՟Ժ՟Ը. 24։)
Ո՞րչափ պատուոյ գինք իցեն, քանի՞ թագաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
Կրկին թագիւ առ ի նմանէ պսակեալ։ Պսակեալ թագիւն։ Թագով պսակեալ. (Յհ. կթ.։)
Թագ առնուլ, եւ ծիրանիս արկանել. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 14։)
Թագ եւս առնոյր, եւ հակառակ եղբօրն յառնէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ԹԱԳ ԴՆԵԼ կամ ԿԱՊԵԼ՝ ԱՆՁԻՆ, է Թագաւորել. իսկ այլում՝ է Թագաւորեցուցանել.
Խնդրէր Տրիփոն թագաւորել ... եւ դնել թագ։ Եդաւ զթագ զասիացւոցն. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 39։ ՟Ժ՟Ա. 13։)
Թագ կապեցին իւրաքանչիւր յետ մահուան նորա. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 10։)
Սանատրկոյ թագ կապեալ ինքեան. (Խոր. ՟Գ. 3։)
Իսկ (՟Բ. 57.)
Թագ կապեալ ի գլուխն. է զարդարել զմեռեալն որպէս թագաւոր։
ԹԱԳ Ի ԳԼՈՒԽ. իբր մ. δεδέμενος Թագ ունելով ի գլուխն. պսակեալ գոլով. (յն. կապեալ) այսինքն պսակեալ.
Թագ ի գլուխ հրճուի եւ պարծի ի պսակիչն իւր Քրիստոս. (Խոր. հռիփս.։)
king;
*bridegroom;
թագաւոր թագաւորաց, the king of kings;
թագաւոր Հայոց, the — of Armenia!
կեցցէ՛ թագաւոր, long live the -!
God save the -!
թագաւոր կենդանեաց, the — of beasts (lion);
թագաւոր թռչնոց, — of birds (eagle);
թագաւոր ծաղկանց, queen (Arm. king) of flowers (rose);
թագաւոր իժ, cf. Արքայիկ՞՞՞օձ;
թագաւորք, certain hymns of the Armenian Church;
թագաւոր կալ յումեքէ ի վերայ աշխարհի ուրուք, to be made — of some country;
թագաւոր առնել, to make —, to cause to reign.
βασιλεύς rex Արքայ, որ ունի զթագ արքունի ի գլուխն, որպէս եւ զթագաւորութիւն. միահեծան իշխան ի տէրութեան. ինքնակալ. լայնաբար՝ եւ Նախարար ինքնագլուխ. թագւոր, խոնդիքար. շահ, փատիշահ.
Թագաւորին բաղակայ։ Չորք թագաւորք ընդ հնգից։ Թագաւորք ի քէն ելցեն։ Ես կացի թագաւոր ի նմանէ ի վերայ սիոնի։ Թագաւոր իմ եւ Աստուած իմ։ Տէր թագաւոր յաւիտեանս յաւիտենից։ Յիսուս Նազովրեցի՝ թագաւոր հրէից։ Թագաւոր թագաւորաց, եւ Տէր տերանց.եւ այլն։
Ո՞ այլ ոք առաջին թագաւոր. բայց թէ երանականն եւ փառաւորեալ սուրբ երրորդութիւնն, ըստ մարգարէին՝ թէ թագաւոր մեծ ի վերայ երկրի Աստուած է. (Վահր. յայտն.։)
Միոյ իշխանութեան երկու թագաւորք ոչ լինին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Թագաւոր ո՛չ եթէ յորժամ կամի՝ թագաւորէ, այլ յորժամ Տէր տացէ զօրութիւն թագաւորելոյ. (Ճ. ՟Ա.։)
Սովորութիւն ունիմք մեք զթագաւոր անունդ ի վերայ երկուց իրաց ասել. մի՝ ի վերայ աշխարհակալին, եւ մի ի վերայ այնորիկ՝ որ այն ինչ փեսայացեալ լինի. (Տօնակ.։)
ԹԱԳԱՒՈՐ ԿԵՆԴԱՆԵԱՑ՝ կոչին նմանութեամբ Առիւծ, եւ Արծուի, եւ այլն.
Հրաման ել ի թագաւորէն կենդանեաց ցամաքայնոց՝ գալ առ նա ամենեցուն. (Մխ. առակ.։)
Առաջին կենդանի արծիւ՝ թագաւոր հաւուց, որ է բանն ի հօրէ. (Ոսկիփոր.։)
ԹԱԳԱՒՈՐՔ ասին եւ Երգք, որ ի ժամագիրս սկսանին,
reign, empire;
royalty, crown;
kingdom;
միջոց պարապոյ թագաւորութեան, interregnum;
թագաւորութիւն կամ թագաւորութիւնք, The Book of Kings.
βασιλεία regnum Թագաւորն գոլ. թագաւորելն. արքայութիւն. թագաւորական իշխանութիւն, եւ երկիր տէրութեան.
Եւ եղեւ սկիզբն թագաւորութեան նորա Բաբելովն։ Ի թագաւորութեանն ամարփաղայ արքայի Սէնարայ։ Ածեր ի վերայ իմ եւ ի վերայ թագաւորութեան իմոյ մեղս մեծամեծս։ Թագաւորութիւնք երկրի օրհնեցէ՛ք զԱստուած.եւ այլն։
Իսկ (Եսթ. ՟Ժ. 3.)
Եւ դուք եղիջիք ինձ ի թագաւորութիւն եւ ի քահանայութիւն. յն. թագաւորական իմն, իբր վիճակ, ցեղ, եւ այլն։
Սկսեալ ի թագաւորութենէն Աղեքսանդրի մինչեւ ցթագաւորութիւնն Տրդատայ. (Խոր. ՟Բ. 1։)
Զթագաւորութեանցն այնոցիկ օգնականութիւնս կոչէ գետս. (Մխ. երեմ.։)
cf. Թախծական.
cf. Թախծական.
cf. Թամբատեակ.
ԹԱՄԲԱՏԵԱԿ ԹԱՄԲԱՏՈՑ. Գրգլեակ. զգեստիկ. հանդերձիկ. քուրձ. անարգ հանդերձ որպէս թամբ արկեալ զանձամբ. կամ ծածկոյթ մինչեւ ի թամբն, այսինքն յազդերս. քուրջ, չուլ .... (որպէս եւ թէմպէ ՝ է հեյպէ. թէմպէլիթ ՝ կէս կամ ամբողջ բեռն գրաստու)
Զերծուն առնուն զթամբատեակսն, զոր ուրուք ուրուք արկեալ էր զնոքօք. (Թղթ. բարուք.։)
Գնայր բոկ, եւ զգեցեալ էր թամբատեակ մի. (Եփր. թագ.։)
Զկեղծ զաղտեղութեան թամբատոց զայսց ի բա՛ց պատառեսցուք. յն. վատթար ձորձ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։ ( Ստեփ. լեհ. ընթեռնու, թամբատաց։))
to wet, to bathe, to dip, to drench, to soak;
to moisten, to bedew, to water;
թանալ զանկողին իւր արտասուօք, to bathe one's pillow with tears;
արտասուօք թանալ զոտս ուրուք, to bathe the feet with one's tears;
թանալ զսուր ի պարանոց ուրուք, to cut the throat, to massacre;
թանալ յարիւնս բազմաց, to butcher, to slaughter, to shed much blood, to swim in blood;
թանալ ի գինի, to soak, to steep in wine;
գնացին առանց թանալոյ ի վերայ ծովուն, they passed the sea dry-shod.
կր. թացայ (լծ. լտ. թի՛նկօ) βάπτω mergo, tingo βρέχω pluo, rigo Խոնաւութեամբ տոգորել. թրջել. առոգանել. թաթաւել. ներկանել. շաղախել. մխել կամ ընկղմել ի ջուր, եւ ի խոնաւ ինչ. թրջել, թաթխել, թաթախել.
Թացցէ քահանայն զմատն իւր յարեանն։ Եթաց զմատն իւր յարեանն։ Թացցէ զմատն յիւղոյ անտի։ Ի ջուր թացցի։ Առցեն զոպայ, եւ թացցէ ի ջուրն։ Թացցես զպատառ քո ի քացախիդ։ Թացցի ոտն քո յարեան։ Արտասուօք իմովք զանկողինս իմ թացի։ Արտասուօք սկսաւ թանալ զոտս նորա.եւ այլն։
Ո՞ ոք ի ձէնջ կամիցի թանալ զսուր իւր ի պարանոց ընկերին. (Ոսկ. եփես. ՟Բ։)
Թանային ճանապարհք իմ կոգւով. (Յոբ. ՟Ի՟Թ. 6։)
Յորժամ անձրեւ է, հարկ է իմաստնոյն թանալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Երկիրն թացաւ, եւ գզաթն ցամաք մնաց։ Որք թանալոց էին յարիւնս բազմաց. (Եղիշ. դտ. եւ Եղիշ. յես.։)
Լեզուք աշակերտացն յերկնային ծորանն թացան, եւ հրացան ի հոգւոյն. (Համամ առակ.։)
Սորայս լեզու միշտ ի մէնջ զթանալն կամի. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
fine blade, thin plate;
fine membrane, pellicule;
— ապակւոյ, window-glass.
Իբր Թաղանթ. (լծ. եւ պ. թ. թէնթէ) Ոստայն սարդի. պարզուած, ձգուած. վարագոյր. առագաստ. մաշկ թափանցիկ.
Մարգարէն ընդ թանթ ապակւոյ ընդ աչս կիտին տեսանէր զմեծամեծ գործս Աստուծոյ. (Անան. նին.։) Կայ եւ ռմկ. թանթ, որպէս տարածեալ ոստ եւ բարունակ դդմենւոյ, վարնգոյ, եւ այլն։
to thicken, to grow thick;
to grow hard;
to curdle, to coagulate, to clot;
to augment, to increase, to accumulate;
— ի մարմնի, to become incarnate;
թանձրացաւ սիրտ ժողովրդեանս, this people's heart is waxed gross;
թանձրանայր աղաղակն, the uproar increased;
the fear redoubled.
παχύνομαι incrassor Զգենուլ զթանձրութիւն. ստուարանալ. խտանալ. ծանրանալ. պնդանալ. մակարդիլ.
Առ ի յոյժ թանձրանալ դիականցն։ Խաւարն արտաքին թանձրացեալ պահի նոցա. (Եղիշ. ՟Զ. եւ ՟Գ։)
Որովայնք թանձրացեալք (կերակրովք) խորհուրդս սուրբս ոչ ծնանին. (Մանդ. ՟Գ։)
Նմանութեամբ՝ Դիզանալ, բազմանալ, սաստկանալ.
Մեղք՝ որ ոչն խոստովանին, եւս քան զեւս թանձրանան. (Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա։)
Գոյժ աղաղակի ամբոխին թանձրանայր. (Ագաթ.։)
Թանձրացաւ սիրտ ժողովրդեանդ այդորիկ. (Ես. ՟Զ. 10։ Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 15։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 27։)
Թանձրացաւ յանարատ կուսէն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ջուր դանդաղամած թանձրացեալ. յն. ջուր թանձր. (՟Բ. Մակ. 20։) (Նովին առմամբ ասի ի փիլիսոփայութեան՝ Թանձրացեալ, πεπηγώς concretus ընդ հակառակն Վերացելոյ։)
translation, version;
interpretation, explanation;
ճոխագոյն, ընդարձակ —, paraphrase;
ազատ —, բառական —, free translation;
literal -.
ἐρμηνεία interpretatio, versio, expositio, explicatio Թարգմանելն, իլն. թարգման գոլն. եւ Գործն թարգմանեալ. եւ Մեկնութիւն գրոց. մեկնաբանութիւն մթին եւ գաղտնի իրաց. ճառ. վերլուծութիւն. միտ բանին. իմաստ. նշանակութիւն.
Ի թարգմանութիւն ձեռն արկեալ։ Անպարապ ի թարգմանութեանց. (Խոր. ՟Գ. 53. 65։)
Իբր Մեկնութիւն եւ այլն.